Radio Dabanga is voor miljoenen Soedanezen de enige toegang tot onafhankelijk nieuws. De vraag is hoelang nog. Financiering droogt op, en het is steeds moeilijker contact te leggen met burgers in het door honger en oorlog verscheurde land.
is verslaggever van de Volkskrant en schrijft over asiel, migratie en de multiculturele samenleving.
Op de redactie van Radio Dabanga in Amsterdam zitten vijf Soedanees-Nederlandse journalisten in opperste concentratie achter enigszins gedateerde computers. Ze werken aan hun dagelijkse nieuwsbulletin. De zender brengt nieuws over Soedan, waar sinds ruim twee jaar een burgeroorlog woedt tussen het regeringsleger en de paramilitaire Rapid Support Forces (RSF).
Er zijn volgens schattingen van de Verenigde Naties (VN) al 150 duizend doden gevallen. Deels als gevolg van extreme honger, deels door het oorlogsgeweld. Vier miljoen Soedanezen zijn naar buurlanden gevlucht, tien miljoen anderen zijn ontheemd in eigen land.
‘Vandaag hebben we een item over etnisch geweld tegen wetenschappers’, vertelt Ibrahim Jadelkarim, een jeugdig ogende man van 65, presentator van het dagelijkse programma Soedan Vandaag. ‘En we hebben een bijdrage van een vrouw uit een vluchtelingenkamp in Zuid-Soedan.’ Die vrouw vertelt dat er onrust is uitgebroken in het kamp omdat gezinnen veertig dagen moeten overleven op een zak meel, 60 milliliter olie en twee kopjes zout.
Jadelkarim studeerde communicatie en theater in Soedan, vluchtte in 1997 naar Nederland en woont in Den Haag. ‘Maar mijn vriendin woont in Amsterdam dus ik hoef niet elke dag op en neer’, zegt hij grijnzend. Stipt om vier uur raapt hij een stapel papieren met Arabischtalige teksten van zijn bureau, loopt naar de studio, knipt het rode ‘On Air’-licht aan, zet zijn leesbril op en begint de opname.
Drie uur later is het nieuwsprogramma zesduizend kilometer verderop via de korte golf te beluisteren. Dan drommen miljoenen Soedanezen tot in de verste uithoeken van het land samen rond krakende transistorradio’s. Ook door de overvolle vluchtelingenkampen in Zuid-Soedan, Egypte, Ethiopië en Tsjaad schalt dagelijks de opvallend vrolijke en dansbare jingle: ‘Radio Dabanga, Radio Dabanga, Radio Dabangááááá.’
Waar wordt gevochten? Is er eten in de vluchtelingenkampen? Zet de cholera-uitbraak door? Hoe reageert de internationale gemeenschap op de uithongering, de massale verkrachtingen en het genocidale geweld? Hoewel de berichten die Jadelkarim aan elkaar praat doorgaans gitzwart van aard zijn, buldert zijn aanstekelijke lach om de haverklap over de redactie. ‘Lachen is mijn overlevingsstrategie’, zegt hij. ‘Anderen worden apathisch of raken aan de drank. Maar dat kan ik me niet veroorloven, Soedan heeft ons nodig.’
Want zonder Radio Dabanga zouden veel Soedanezen verstoken zijn van onafhankelijk nieuws. ‘Wij zenden uit via de korte golf’, vertelt hoofdredacteur Kamal Elsadig (65), die Dabanga in 2008 samen met de Nederlandse ngo Free Press Unlimited oprichtte, en kantoor houdt in de vergaderruimte naast de studio. ‘FM-frequenties functioneren niet en ook kranten worden niet meer gedrukt.’
In 80 procent van het land is geen internet. Of alleen via de Starlink-satellieten van Elon Musk; toegang daartoe is schreeuwend duur. ‘Er zijn op tv geen onafhankelijke nieuwszenders meer, alleen propagandakanalen’, vertelt Elsadig. ‘Maar Dabanga heeft een satellietkanaal waarop 24 uur per dag de audio van ons radiobulletin wordt herhaald. Vooral in stedelijke gebieden bereiken we daarmee een groot publiek.’
De oorlog in Soedan is een ‘vergeten conflict’, westerse media en politici maken er relatief weinig woorden aan vuil. Dat is deels te verklaren door het feit dat het Westen nauwelijks belangen heeft in Soedan. Het levert geen wapens aan strijdende partijen en onderhoudt geen warme of economische banden met het land.
Het komt ook doordat de oorlog grotendeels onzichtbaar is. Lokale journalisten zijn opgepakt of het land ontvlucht, hun redactiekantoren kapot geschoten. Voor internationale journalisten is het vrijwel onmogelijk om vanuit Soedan verslag te doen. Hoewel ook Gaza potdicht zit voor buitenlandse verslaggevers, en veel lokale journalisten zijn gedood, komen daar nog dagelijks beelden naar buiten van bombardementen en uitgemergelde kinderen. ‘De oorlog in Soedan voltrekt zich in duisternis’, aldus Elsadig.
Dabanga probeert in die omstandigheden zoveel mogelijk informatie aan het licht te brengen. ‘We focussen op verhalen van burgers’, legt Elsadig uit. ‘We hebben een enorm netwerk van mensen die we kunnen bellen om informatie te verifiëren. Ze bellen ons ook zelf als er ontwikkelingen zijn. Op basis van hun input construeren we een zo helder mogelijk beeld van wat gaande is.’
Maar de telefoons op de redactie rinkelen steeds minder vaak. ‘De Soedanese regering heeft in de gebieden die zij controleert het bellen via WhatsApp geblokkeerd’, vertelt presentator Jadelkarim. ‘En in gebieden waar de RSF de dienst uitmaakt, is er sowieso geen bereik. Onze contacten spreken nu audioberichten in op WhatsApp. Eens per week gaan ze dan naar een Starlink-kantoortje en versturen meerdere audio’s in één keer. Dat bespaart kosten.’
Het is soms moeilijk om niet cynisch te worden, vindt Elsadig. ‘Terwijl journalisten doodgaan van de honger, steken de strijdende partijen een fortuin in het produceren en verspreiden van nepnieuws. De waarheid is in deze oorlog misschien wel het grootste slachtoffer.’
De uitzendingen van Dabanga kunnen soms letterlijk verschil maken tussen leven of dood. ‘We berichten bijvoorbeeld over de veiligheid van wegen, op basis daarvan kunnen mensen weloverwogen een vluchtroute kiezen’, legt de hoofdredacteur uit. En de radio voorziet ook in een andere behoefte: ‘In veel gebieden zijn we de enige verbinding met de buitenwereld. We zijn een betrouwbare stem, mensen klampen zich daaraan vast.’
De vraag is hoelang nog. Dabanga kreeg de helft van haar financiering van USAid, het programma voor internationale hulp van de Amerikaanse regering dat Trump na zijn aantreden in januari heeft stopgezet. Dabanga heeft vanwege de bezuinigingen de samenwerking met freelancers moeten opzeggen, een deel van de redactie werkt thuis om reiskosten te besparen. ‘Daarom zijn hier nu alleen mannen’, zegt Jadelkarim verontschuldigend. ‘De vrouwelijke medewerkers wonen buiten Amsterdam.’
Een van de wegbezuinigde mensen is Mohammed Abdulrahman (69), die in een strak gestreken blokjesoverhemd de werkplek pal naast het raam bezet. ‘Eigenlijk was ik al met pensioen, maar ik werd nog ingehuurd als freelancer’, legt hij uit. ‘Aangezien ik dit werk ontzettend belangrijk vind, ben ik ook na de bezuinigingen blijven werken. Nu dus als vrijwilliger.’
Abdulrahman begon zijn loopbaan in 1980, als radioverslaggever voor de Sudanese News Agency (Suna), de Soedanese equivalent van de NOS. Nadat legerleider Omar al-Bashir in 1989 een staatsgreep pleegde, de pers aan banden legde en kritische journalisten de gevangenis in gooide, vluchtte Abdulrahman naar Nederland. Hij werkte een aantal jaar als onderzoeker bij het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis, ging vervolgens aan de slag bij Radio Nederland Wereldomroep (RNW) en belandde, nadat de Wereldomroep in 2015 werd wegbezuinigd, bij Radio Dabanga.
Vanaf de burelen van de redactie zag hij in 2018 hoe Soedanese jongeren massaal de straat opgingen om te protesteren tegen Al-Bashir, die toen al bijna dertig jaar onafgebroken een schrikbewind voerde. Toen de dictator in 2019 ten val kwam, ging Abdulrahman terug naar zijn vaderland. ‘Ik was gevraagd om hoofdredacteur te worden van Suna.’
‘Er heerste een ongelooflijke energie in het land’, aldus Abdulrahman, wiens ogen oplichten bij de herinnering. ‘We dachten allemaal dat Soedan eindelijk een democratie kon worden, we durfden groots te dromen.’ Dus begon hij met frisse moed aan het moderniseren van zijn redactie. ‘De 140 medewerkers hadden dertig jaar alleen staatspropaganda verspreid. Nu moesten ze leren dat ze niet meer klakkeloos het officiële discours hoefden over te nemen.’
Het geluk was van korte duur. In 2021 werd de burgerregering afgezet door het leger. ‘Ze vaardigden direct een decreet uit waarin ze mij het bevel gaven te stoppen als hoofdredacteur zodat ze er een eigen mannetje neer konden zetten’, aldus Abdulrahman. ‘De persvrijheid in Soedan was weer voorbij, dus ik ben teruggekeerd naar Nederland en Radio Dabanga.’
Hoewel Soedan momenteel het toneel is van de grootste humanitaire crisis ter wereld, haalt nieuws uit het Oost-Afrikaanse land zoals gezegd zelden de voorpagina’s. ‘Het is ook een enorm ingewikkelde oorlog’, verzucht presentator Jadelkarim. ‘Beide partijen vechten tegen het volk en begaan gruwelijke misdaden. Om het te begrijpen, moet je de geschiedenis kennen.’
Het hedendaagse geweld heeft wortels in de koloniale tijd, toen de Britse overheersers doelbewust verdeeldheid zaaiden tussen de Arabische en overwegend islamitische bevolking enerzijds en zwarte Afrikanen anderzijds. De Britten concentreerden de macht bij de moslims. Die bevoorrechte positie is na de onafhankelijkheid in 1955 verder verstevigd.
Woede daarover bij etnisch Afrikaanse groepen leidde geregeld tot opstanden. Zo namen twee rebellengroepen uit het westelijke Darfur in 2003 de wapens op tegen de regering in Khartoem, vanwege de systematische achterstelling van zwarte Soedanezen. Het leger van Al-Bashir sloeg keihard terug, samen met de Arabische paramilitaire groepering Janjaweed. Dorpen werden platgebrand, meisjes en vrouwen verkracht, mannen afgeslacht.
Na deze genocide, die 300 duizend levens kostte, heeft Al-Bashir Janjaweed ingekapseld: de militie ging voortaan door het leven als Rapid Support Forces (RSF) en viel vanaf 2013 formeel onder Al-Bashir. Totdat legerleider Abdel Fattah al-Burhan zich na de volksprotesten in 2019 tegen Al-Bashir keerde, en hem samen met RSF-leider Mohamed Hamdan Dagalo (beter bekend als Hemedti) ten val bracht.
Er kwam een overgangsregering van burgers en militairen, bedoeld om democratie te brengen. Maar zowel Burhan als Hemedti hadden al snel hun bedenkingen, democratie zou hun nog altijd stevige machtspositie alleen maar ondermijnen. In 2021 pleegden ze opnieuw gezamenlijk een coup en maakten een eind aan de kortstondige periode van vrijheid in het land.
De twee generaals raakten vervolgens zelf in een machtsstrijd verwikkeld. In april 2023 braken gewelddadige gevechten uit in hoofdstad Khartoum, die zich snel verspreidden over de rest van het land. Sindsdien vechten de twee legers om de macht. Beide partijen maken zich schuldig aan etnisch geweld, verkrachting en plunderingen.
Het conflict wordt gevoed door landen als Rusland, Egypte en de Verenigde Arabische Emiraten, die al dan niet openlijk de strijdende partijen steunen met geld en wapens in de hoop op toegang tot goudvoorraden, diamanten en controle over de Rode Zee. In dat wespennest probeert Dabanga aan onafhankelijk nieuwsgaring te doen.
En dat wordt almaar ingewikkelder. Soedanese journalisten die als freelancers vanuit buurlanden verslag deden, zijn noodgedwongen wegbezuinigd. En Soedanezen die informatie delen met Dabanga, lopen steeds meer gevaar. ‘Een paar dagen geleden was er brand in Port Sudan’, vertelt Jadelkarim. ‘Iemand filmde dat met zijn telefoon en werd direct opgepakt.’ Bovendien, in een land waar meer dan de helft van de bevolking honger lijdt, zijn steeds minder burgers bereid geld uit te geven aan telefoons of internet.
Elsadig en zijn collega’s zouden willen dat westerse media meer aandacht besteden aan Soedan. ‘Dan ontstaat er meer bewustzijn, zoals je nu ook ziet bij Gaza. Dan komen ngo’s in actie, en dat kan er weer toe leiden dat er meer internationale druk komt op de strijdende partijen om de oorlog te beëindigen.'
Om de toegang tot informatie voor de internationale gemeenschap te faciliteren, heeft Elsadig onlangs het Sudan Media Forum mede opgericht, een samenwerkingsverband van onafhankelijke nieuwsorganisaties die voor de oorlog actief waren in Soedan, en waarvan de journalisten nu grotendeels in balingschap leven. ‘Op onze gezamenlijke site publiceren we al onze berichten. We denken ook samen na over de vraag hoe te overleven.’
En vooral die laatste vraag is prangend, de toekomst voor Dabanga ziet er erg somber uit. ‘Zoals de financiële situatie er nu voorstaat, is het volgend jaar einde verhaal voor onafhankelijke berichtgeving in Soedan’, zegt hij. ‘Dan rest de bevolking alleen nog oorlog, honger en nepnieuws.’
Luister hieronder naar onze podcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Wilt u belangrijke informatie delen?
Mail naar tips@volkskrant.nl of kijk op onze tippagina.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant