Dromers en doeners In Iztapalapa, een arm deel van Mexico-Stad, zijn zestien complexen gebouwd waar arme inwoners gratis toegang krijgen tot cultuur, sport en persoonlijke ontwikkeling. De burgemeester wil het model kopiëren in de rest van de hoofdstad.
Utopia Teotongo vanuit de lucht gezien.
Voor een hek zwermen straathonden naast opgehoopte en opengereten afvalzakken. De enige auto’s die langs de weg staan, missen wielen, hebben opengebroken deuren of kapotgeslagen ramen. De ramen van de betonnen huizen zijn dichtgetimmerd, vanwege leegstand of om de buitenwereld buiten te houden.
In deze tijden waarin de geopolitiek zwaar op het gemoed drukt, gaat NRC op zoek naar dromers en doeners. Deel een in een serie over een wereld die werkt.
Wie door het hek stapt, waarachter in grote letters Utopia Teotongo staat, waant zich direct in een andere wereld. Aangeharkte grasvelden met bloeiende bloemen. Felgekleurde huisjes, waar vrouwen en kinderen vrolijk lachend in- en uitlopen. Een beschilderd, uit gebruik genomen vliegtuig naast een fontein. Een skatebaan, een hardloopbaan, een zwembad. Een basketbalveld waar kinderen zich onder begeleiding van een strenge sportleraar in het zweet werken. Op de achtergrond heerst de grauwe, betonnen werkelijkheid van Iztapalapa, binnen de hekken die van het idyllische Utopia-project.
Utopia is de Spaanse afkorting voor Eenheden voor Transformatie en Organisatie voor Inclusie en Sociale Harmonie. Het project is een initiatief van Clara Brugada, burgemeester van Mexico-Stad en een van de meest prominente politici van het land. Zij studeerde economie in Iztapalapa en was van 2018 tot 2024 burgemeester van de deelgemeente.
Volgens Brugada kan ongelijkheid zoals in Mexico-Stad, waar steenrijke miljardairs en minderbedeelde inwoners wonen, alleen worden aangepakt door transformatie van de omgeving. Iztapalapa was de perfecte plek voor haar project: met ruim 1,8 miljoen inwoners is het een van de grootste deelgemeenten van Mexico-Stad, en een van de armste. Ruim vijftig procent van de inwoners leeft er onder de armoedegrens, ruim 20 procent wordt als extreem arm beschouwd.
Utopia Teotongi is vooral op vrouwen gericht.
Brugada ontwierp ruimtes, die ze Utopia’s noemde, die de voorzieningen bieden die in de meeste achterstandswijken in Mexico ontbreken. Ze besloot dat in Iztapalapa deze voorzieningen voor alle inwoners op maximaal 15 minuten afstand van hun woning moesten liggen. Braakliggende terreinen, pleinen waar straatbendes de dienst uitmaakten, dorre grasvelden: de gemeente eiste deze publieke ruimtes op om daar Utopia’s te bouwen. Ze moesten een einde maken aan de stigmatisering van arme mensen, het recht op degelijke faciliteiten verwezenlijken en afleiding bieden uit de soms keiharde realiteit van Iztapalapa. Tijdens haar termijn als burgemeester van de deelgemeente liet Brugada daar zestien Utopia’s bouwen, die er allemaal anders uitzien. Ze zijn volgens de gemeente ieder 20.000 vierkante meter groot.
Iran Marquez Hernández is coördinator van Utopia Teotongo. Hij leidt met een grote glimlach rond. „De felgekleurde huisjes zijn voor de inclusie. We bieden verslavingszorg, we bieden juridische en psychologische hulp aan vrouwen die slachtoffer zijn van huiselijk geweld, we bieden advies en ondersteuning aan transgenders”, zegt hij. „Uiteraard allemaal gratis.”
In een ander huisje is een spa, waar vrouwen leren nagels te verzorgen, haar te knippen, massages te geven. „Utopia is in eerste instantie gericht op vrouwen”, zegt Marquez Hernández. „In wijken als Iztapalapa zitten vrouwen veel thuis, zonder werk, zonder afleiding. Hier leren ze zelfstandiger te worden, hier krijgen ze hulp bij wat ze ook nodig hebben. Hier vinden ze een gemeenschap van gelijkgestemden.”
Hij loopt verder richting het vliegtuig, een Boeing 737-200 dat plaats bood aan ruim honderd passagiers en aangekocht van een failliete vliegtuigmaatschappij. „We hebben er een bibliotheek van gemaakt. En we geven hier computerles aan wie dat nodig heeft.” Wie een workshop of cursus wil geven, kan gratis gebruik maken van het toestel.
Bij het zwembad staat een groep kinderen te wachten tot hun les begint. Verderop klinken de aarzelende tonen van de muziekles die in het aangrenzende gebouw wordt gegeven. Op een bord hangt het rooster met de cursussen die die week worden gegeven. Volksmuziek, fotografie, viool, breakdance op maandag. Op dinsdag kleien, filmstudies, drumles. Op woensdag onder meer ballet. De rest van de week gitaarles, klassieke dans, salsa. Voor alle leeftijden, zonder kosten.
Kinderen kunnen een muziekinstrument leren bespelen.
Breakdance-les in Utopia Teotongo.
Dagelijks maken volgens gemeentecijfers zo’n 21.000 mensen gebruik van de voorzieningen in de zestien Utopia’s in Iztapalapa. Los van de impact daarvan, is er volgens medewerkers van Brugada sprake van een grote verandering in de gemeente. Volgens niet onafhankelijk te verifiëren statistieken is het aantal zware misdrijven tijdens de termijn van Brugada als burgemeester van de deelgemeente met 57 procent gedaald. Die daling heeft volgens haar kantoor deels te maken met de positievere uitstraling die de Utopia’s aan Iztapalapa hebben gegeven.
Coördinator Marquez Hernández noemt de „broken windows-theorie”, een criminologische theorie die ervan uitgaat dat een verzorgde omgeving ervoor zorgt dat mensen zich beter gedragen. Dat zorgt voor veiligheid in de maatschappij, zegt hij.
De straten rondom Utopia Teotongo stralen echter weinig orde en veiligheid uit. Volgens Marquez Hernández is een ding zeker veranderd: waar inwoners van Iztapalapa vergeleken met de rijkste wijken in Mexico-Stad eerst bijna zes keer minder culturele voorzieningen hadden op dertig minuten van hun huis, is dat gedaald naar 2,5.
In een van de ruimtes in Utopia zit een groep vrouwen voor een lange rij wasmachines. Ze kunnen voor omgerekend 1 eurocent hier de was doen. Terwijl ze wachten tot de was is gedraaid, praat washokmanager Laura met de vrouwen over zelfstandigheid, persoonlijke ontwikkeling, over de doelen die de vrouwen mogelijk hebben maar niet kunnen verwezenlijken. „Bij deze plek draait het om het creëren van een gemeenschap. Het samenkomen, het samen steun bieden, het geven van advies”, zegt Laura. Ze woont al haar hele leven in Iztapalapa en zegt dat de plek onmiskenbaar is veranderd door de Utopia’s.
„Alle vrouwen die ik ken zaten vrijwel altijd binnen, en kwamen alleen buiten om boodschappen te doen of de kinderen naar school te brengen. Het was uitzichtloos”, zegt Laura. „Je zag de vrouwen gebogen en somber over straat lopen. Hier leren ze dingen. Delen ze dingen. En ze komen met rechte rug uit Utopia gelopen.”
Wassen kan in Utopia Teotongo voor 1 eurocent per wasbeurt
Het project van Clara Brugada heeft internationaal erkenning en prijzen gekregen. In oktober vorig jaar kreeg het programma de Internationale prijs voor beste praktijken in burgerparticipatie, uitgereikt door het Internationaal Observatorium voor Participatieve Democratie (OIDP) in Portugal. Bloomberg CityLab, waar burgemeesters en wetenschappers van over de hele wereld spreken over het gebruik van openbare ruimtes, organiseerde in 2024 zijn top in Mexico-Stad, met als hoofdspreker Clara Brugada.
Er is ook kritiek. Volgens het kantoor van Brugada kost de bouw van één Utopia gemiddeld 5 miljoen euro. De onderhouds- en personeelskosten per Utopia bedragen zo’n 400.000 euro per jaar. Critici zeggen dat dit geld evengoed geïnvesteerd kan worden in de omliggende infrastructuur, in workshops en cursussen in bestaande buurtcentra, om daarmee dezelfde doelen te bereiken.
Een ander vaak terugkomend punt van kritiek, met name in Iztapalapa, is het gebruik van water in de Utopia’s, onder meer om de olympische zwembaden aan te vullen. De deelgemeente kampt een groot deel van het jaar met droogte en bij honderdduizenden inwoners komt soms weken tot maanden geen water uit de kraan, terwijl er op een kwartier rijden gezwommen wordt in schoon water. Ook betwijfelen mensen of het project door zal gaan als er een einde komt aan de macht van de links-populistische regeringspartij Morena, waar Brugada deel van uitmaakt. Zullen rechtse partijen bereid zijn jaarlijks miljoenen euro’s aan belastinggeld in de prestigeprojecten van hun politieke tegenstanders te pompen?
Clara Brugada wil het project uitbreiden. Nadat ze in 2024 werd gekozen als burgemeester van Mexico-Stad, kondigde ze aan in de komende zes jaar in iedere deelgemeente van de stad, met prioriteit voor de armere wijken, Utopia’s te willen bouwen. Als haar termijn eindigt moeten er in de Mexicaanse hoofdstad precies honderd Utopia’s zijn, vol gratis toegankelijke cultuur, sport en ontwikkelingsmogelijkheden.
De bouw van de eerste van deze Utopia’s is al begonnen. In de beruchte wijk Tepito, in de straatarme gemeente Xochimilco, op een tiental andere plekken waar het gros van de inwoners onder de armoedegrens leeft: de eerste Utopia’s moeten eind 2025 in gebruik genomen kunnen worden. Ondanks kritiek van de Mexicaanse oppositie, die zegt dat er met belastinggeld wordt gegooid, lijkt weinig de bouw van tientallen andere Utopia’s in de weg te staan.
In het tot bibliotheek omgebouwde vliegtuig wordt onder andere computerles gegeven.
Als het aan Suzanne Telas ligt, krijgt heel Mexico toegang tot een Utopia. De 53-jarige vrouw heeft net een computerles gevolgd in het tot bibliotheek omgebouwde vliegtuig. „Dit is het centrum van transformatie”, zegt ze.
Ze wijst naar de moderne kabelbaan, die vorig jaar geopend is en inwoners over de files op de snelwegen binnen een half uur van Iztapalapa naar het centrum van Mexico-Stad tilt. „Wij hadden jarenlang het gevoel dat we vergeten waren. We lazen over rijkdom in Mexico-Stad, een groeiende economie. En we keken elkaar aan en vroegen: waar dan? Nu hebben we het gevoel dat we meetellen. We kunnen eindelijk trots zijn om uit Iztapalapa te komen.”
In Utopia Teotongo is onder andere een skatepark.
Kinderen trekken hun spullen aan voor ze gaan skaten.
Source: NRC