Snel een goede beslissing nemen? Verzamel gewoon informatie en hak een knoop door, zou je denken. Ons brein denkt daar echter anders over.
Cheetos of Doritos? Wel of niet naar dat feestje van een vriendin? Een baan opzeggen of toch nog even blijven hangen? De hele dag door nemen we kleinere en grotere beslissingen. Sommige gaan ongemerkt, over andere lig je nachten te piekeren.
Maar wie denkt dat een goede beslissing nemen een kwestie is van alle voors en tegens op een rijtje zetten, komt bedrogen uit. Daar kom je namelijk niet met alleen breinkracht uit. Wat gebeurt er in je brein als je een beslissing neemt?
Om maar eens te beginnen met die ‘goede’ beslissing: die bestaat in veel gevallen alleen in het lab. Dan bekijken onderzoekers bijvoorbeeld hoeveel informatie proefpersonen nodig hebben om te besluiten of een blokje op het scherm meer roodachtig of meer groenachtig is, of dat een wolk puntjes naar links of naar rechts beweegt. Bij dit soort simpele taakjes is er een objectieve ‘goed’ en ‘fout’. Als je eenmaal voldoende informatie hebt, ga je een mentale drempel over en hak je een knoop door over het juiste antwoord.
Dit zijn zogenaamde perceptuele beslissingen, vertelt hersenwetenschapper Marieke van Vugt (Rijksuniversiteit Groningen). Van beslissingen in het echte leven, de meer existentiële beslissingen, is veel minder duidelijk of er wel een ‘juist’ antwoord is. ‘Bovendien weten we helemaal niet zeker of ‘informatie verzamelen’, dan wel het enige is dat we nodig hebben voor een beslissing. Waarschijnlijk niet.’
Bij ‘echte’ beslissingen is zo’n beetje het hele brein actief. Is de informatie die je ziet of hoort belangrijk voor de beslissing, dan lichten die hersendelen op. Heb je herinneringen nodig, dan zijn ook delen in de binnenste slaapkwab paraat. De wandbeenkwab, aan de bovenkant van je hoofd, tussen je oren, verzamelt en combineert alle informatie van andere hersendelen. De voorkant van de voorhoofdskwab, zo’n beetje achter je voorhoofd, stuurt de boel aan. De amygdala, een amandelvormige klomp zenuwcellen diep in je hersenen, is actief als er emotie bij komt kijken.
‘Wat de juiste beslissing is, moet je ook voelen’, zegt psycholoog en trainer Babs Geurts, die trainingen geeft over persoonlijke effectiviteit en keuzen maken bij ICM opleidingen & trainingen. Dat klinkt zweverig, maar experts zijn het erover eens dat je er met nadenken alleen niet komt. Bijvoorbeeld als je overweegt om naar het buitenland te verhuizen. ‘Zijn je ouders bejaard? Krijg ik mijn huis op tijd verhuurd of verkocht? Bij zo’n besluit komt heel wat kijken, en dat is veel te ingewikkeld.’
Zeker onder acute druk hebben we niet de tijd en de capaciteit om al die mogelijkheden door te rekenen, vertelt hoogleraar experimentele psychopathologie Karin Roelofs (Donders Instituut, Radboud Universiteit Nijmegen). Ben je gestrest, dan doet je autonome zenuwstelsel er een tandje bij. Dat was evolutionair handig, want dan hoefde je niet na te denken wat je moest doen als je per ongeluk de rust van een sabeltandtijger verstoorde: wegwezen! Dit is de welbekende vecht-of-vlucht-reactie: je lichaam produceert stresshormonen, je hartslag en bloeddruk stijgen en je spieren maken zich klaar om weg te rennen of de sabeltandtijger te lijf te gaan.
Of: je vecht of vlucht niet, maar bevriest – wat bij een confrontatie met een wild dier sowieso verstandiger is dan wegrennen. De bevriesreactie is een rem op het systeem, je hartslag gaat juist omlaag. Met een beetje geluk ga je op in je omgeving en ziet je belager je over het hoofd.
Ook nu sabeltandtijgers allang zijn uitgestorven, is de bevriesreactie vaak nog nuttig. Politieagenten die dat in een dreigende situatie goed kunnen, blijken namelijk goed een beslissing te kunnen nemen om wel of niet te schieten. Dat zagen Roelofs en haar team toen ze agenten in de mri-scanner legden en schietoefeningen simuleerden.
Wacht eens, zei de politie toen, valt dat niet te trainen? Dat blijkt inderdaad te kunnen. Roelofs en haar team trainen nu agenten in een virtual-reality-omgeving, zodat die hun lichaamsreacties zelfs in een echte stressvolle situatie onder controle leren krijgen.
Dat je onder druk goede beslissingen kunt nemen, betekent niet dat je dat voor beslissingen zonder acute druk ook kunt, benadrukt Roelofs. Doorgaans zijn daarbij andere gebieden in het brein betrokken.
Toch valt er wel wat voor te zeggen om ook bij ingewikkelde keuzen, zoals al dan niet je baan opzeggen, even te vertragen, denkt psycholoog Geurts. Veel van haar klanten willen snel een beslissing nemen, maar zinniger is het om na te gaan wat je eigenlijk belangrijk vindt. ‘Denk na over wat de keuze om je baan op te zeggen je oplevert, op de korte én de lange termijn.’ Soms willen mensen bijvoorbeeld meer vrijheid, maar blijkt dat ook wel te organiseren in hun huidige baan.
Wat ook veel voorkomt: de beslissing uitstellen, bijvoorbeeld omdat je bang bent de verkeerde keus te maken. ‘Maar je kunt het ook uitstellen omdat je nog niet de juiste informatie hebt. En dat hangt dan weer af van je voorkeuren en de emoties die je erbij hebt. Zoek dus eerst uit waarom je uitstelt.’ Dat patroon van het benutten van je emoties en rationele informatie blijkt aan te leren.
Niet iedereen kan dat trouwens even goed. Mensen met een depressie hebben bijvoorbeeld meer moeite met beslissingen nemen omdat ze bij het verzamelen van informatie afgeleid raken door hun piekergedachten, bleek uit onderzoek waarbij Van Vugt betrokken was.
En zij zelf? Ze slaapt er meestal nog een nachtje over als ze een belangrijke beslissing moet nemen.
Beter Leven
In de rubriek Beter Leven beantwoordt de Volkskrant, samen met experts, praktische vragen op het terrein van onder meer gezondheid, geld en duurzaamheid. Zelf een vraag voor deze rubriek? beterleven@volkskrant.nl
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant