Met het aantreden van de nationalistische president Karol Nawrocki woensdag hebben rechtse politici en radicaliserende burgers de wind in de zeilen in Polen. Vreemdelingenhaat, protesten tegen immigratie en de opkomst van ‘burgerpatrouilles’ tekenden de afgelopen maand. ‘We zijn heel gewone mensen.’
is correspondent Centraal- en Oost-Europa van de Volkskrant. Hij woont in Warschau.
In de Poolse provinciestad Kielce demonstreren een paar honderd man tegen een integratiecentrum voor buitenlanders dat er niet komt en tegen ongedocumenteerde migranten die er niet zijn. ‘Kielce tegen massa-immigratie’, scanderen ze. ‘Polen voor de Polen’, valt op een protestbord te lezen. ‘Immigratie moordt, xenofobie redt levens’.
De groep bestaat deels uit voetbalsupporters, lokale nationalistische groepen en aanhangers van de extreemrechtse politicus Grzegorz Braun. In de betoging loopt ook rechtsextremist Janusz Waluś mee. In 1993 vermoordde hij Chris Hani, leider van de Zuid-Afrikaanse communistische partij en anti-apartheidsstrijder, in Johannesburg. Drie jaar geleden kwam hij vrij.
‘Heel gewone mensen’, zeggen Marcin (47) en Piotr (53), twee mannen in poloshirts, over de demonstranten en zichzelf. ‘We zijn geen nationalisten of racisten. We willen gewoon geen massa-immigratie.’ Beide mannen (volledige naam bij de redactie bekend) zijn regionale coördinatoren van de Patrole Obywatelskie, oftewel ‘Burgerpatrouilles’. De organisatie werft openlijk leden en fondsen via sociale media en hun website, boordevol AI-beelden van strijdvaardige paramilitaire Polen.
In hun beleving wordt Polen bedreigd door gewelddadige migranten (zonder verblijfsvergunning). Omdat de politie en liberale regering van Donald Tusk niet tegen deze mensen optreden, moeten burgers zichzelf organiseren, stellen ze. Ze willen de politie niet ondermijnen, maar juist helpen, legt het tweetal uit. ‘We doen niemand kwaad. We hebben allemaal één doel: strijden voor de veiligheid van onze vrouwen, echtgenotes en dochters.’
Ze zijn niet alleen. De ‘burgerpatrouilles’ verschenen eind juni aan de grens met Duitsland, aangestuurd en aangevuurd door de extreemrechtse activist Robert Bąkiewicz. Ze postten langs de weg om grenscontroles uit te voeren en beweerden, zoals ook in Kielce te horen valt, dat Duitsland ‘tienduizenden illegale immigranten’ naar Polen stuurt. Dit is aantoonbaar onjuist. Afgelopen maand doken patrouilles ook in het midden van Polen op, vooral bij anti-migratieprotesten.
Deze groepen worden openlijk gesteund door rechtse politici in Polen, onder wie de nieuwe nationalistische president Karol Nawrocki, die woensdag wordt ingezworen. Hij bedankte de groepen eind juni op tv voor ‘het vervullen van staatstaken die de huidige regering niet aankan’. Naast de vertrekkende president Duda en de rest van de politieke rechterflank lieten ook twee bisschoppen zich positief uit over de patrouilles.
Rechtsgeleerde en migratieonderzoeker Witold Klaus, verbonden aan de Universiteit van Warschau, noemt de ontwikkelingen ‘buitengewoon zorgwekkend’, de burgerpatrouilles voorop. Overigens zijn ze niet nieuw, stipt hij aan. Afgelopen najaar doken al enkele van zulke groepen op, een fenomeen dat de politie snel de kop indrukte. ‘De regering doet nu veel te weinig’, zegt Klaus. Een ander groot verschil: ‘Er was toen niemand die hen steunde.’
In een recente opiniepeiling sprak 54 procent van de Polen hun steun uit voor de burgerpatrouilles aan de grens. De burgerwachten verantwoorden zich met het argument dat de overheid niets doet tegen ‘tienduizenden’ mensen die de grens oversteken. Maar dit zijn verzinsels.
Er is sprake van irreguliere migratie aan de Belarussische grens, maar minder dan voorgaande jaren. Sterker nog: de regering-Tusk voert een repressiever beleid aan die grens dan hun rechtse voorgangers van de PiS, zet het beleid van pushbacks door en schortte in maart het asielrecht in het grensgebied op, wat tal van mensenrechtenverdragen ondergraaft.
Ook vanuit Duitsland nam Polen dit jaar minder afgewezen migranten op dan in voorgaande jaren, toen de rechts-nationalistische partij PiS nog aan de macht was. Duitsland voerde in 2023 grenscontroles in en scherpte deze dit jaar aan. Migranten zonder verblijfspapieren vormen echter een fractie van degenen die de Duitsers terugsturen naar Polen.
De Poolse regering, onder druk gezet door de ‘burgerwachten’, voerde op 7 juli alsnog controles aan de grens met Duitsland en Litouwen in. In de eerste maand controleerde de grenswacht 493 duizend mensen, waarvan 185 de toegang tot Polen is geweigerd.
Tegelijk vonden afgelopen maand door heel Polen demonstraties tegen migratie plaats, zoals in Kielce. De grootste bijeenkomst was op 19 juli, toen de uiterst rechtse partij Konfederacja in tientallen steden opriep tot protest. In industriestad Katowice waren drieduizend man op de been. Het was een bij tijden racistisch schouwspel, dat zich niet tegen migratie, maar vreemdelingen in het algemeen keerde. In Warschau schreeuwden honderden ‘Polska ciała, tylko biała’: ‘Heel Polen, enkel wit’.
In het kielzog van de presidentsverkiezingen roeren rechtse politici en radicaliserende burgers zich in het gehele land. Vlak voor de inauguratie van Nawrocki hebben ze een gure rechtse wind in de zeilen. Volgens Andrzej Bobiński, directeur van denktank Polityka Insight, is er in Polen al langer een proces gaande van antimigratieretoriek en groeiende invloed van politici ter rechterzijde van de rechts-nationalistische partij PiS (die Nawrocki steunde). ‘Maar sinds de verkiezingen is dit aan het versnellen en aan het escaleren.’
Behalve de winst van Nawrocki op 1 juni kregen bij de eerste ronde twee weken ervoor nog rechtsere politici dan hij eveneens veel stemmen: Sławomir Mentzen van Konfederacja (14,8 procent) en Grzegorz Braun (6,3 procent). In de campagne werd door kandidaten tegen elkaar opgeboden hoe hard ze zouden zijn op migratie. PiS en Nawrocki maakten het tot een kernthema. Zo stamt ook de fabel over de massale komst van migranten uit Duitsland uit de campagne van PiS.
De regering van Tusk en hun kandidaat verschoven vervolgens ook naar rechts op migratie. In plaats van leugens te weerleggen, proberen ze te tonen dat juist zij irreguliere migratie effectief tegengaan. ‘Je ziet vijandige taal richting migranten over het hele politieke spectrum’, zegt onderzoeker Klaus, die de campagne eerder beschreef als ‘een festival van racisme’. Dat heeft zijn weerslag op hoe binnen de maatschappij over migratie wordt gedacht, stelt hij. ‘Een feitelijke discussie ontbreekt.’
Agata Wojda, lid van Tusks regeringspartij Burgerplatform en burgemeester van Kielce, ziet het in haar stad: ‘De antimigratiestemming neemt toe.’ De werkelijkheid speelt een ondergeschikte rol. ‘Aan de stadsrand staat een verlaten gebouw. Een gemeenteraadslid van PiS claimt dat de gemeente daar immigranten wil vestigen. Dat is gewoon niet waar.’ Maar Wojda moest zich vervolgens wel in de gemeenteraad tegenover PiS verantwoorden voor dit gerucht dat de partij zelf de wereld in had geholpen. Nu gaan er honderden inwoners tegen demonstreren. ‘Je loopt als bestuurder één stap achter.’
Zelfbenoemde burgerwachten Marcin en Piotr zijn ervan overtuigd dat de gemeente iets in haar schild voert en dat Polen wordt overlopen door ongedocumenteerde migranten. Al zijn die in Kielce niet te vinden. Het is een typische provinciestad: slaperig, er is nauwelijks criminaliteit en er wonen vrijwel alleen maar Polen. ‘Dat willen we graag zo houden’, zegt Piotr. Zijn schrikbeeld zijn West-Europese steden als Parijs en Londen, waar volgens hem ‘enclaves van buitenlanders’ en ‘gevaarlijke groepen’ zitten.
Hun burgerpatrouille staat, in tegenstelling tot de groepen die naar de grens trokken, nog in de kinderschoenen. Ze zijn niet vaak op straat te vinden. ‘We hebben ook gewoon een baan.’ Vooralsnog melden ze ‘verdachte situaties’ bij de politie, zoals migranten die ze menen te hebben gezien. De politie doet daar vervolgens niets mee, zegt Marcin ietwat verontwaardigd. De mogelijkheid dat agenten niet handelen omdat er niets aan de hand is, wuift hij weg. ‘Je kunt ervan uitgaan dat ze illegaal zijn.’
Op de landelijke Facebookpagina van de Patrole Obywatelskie (meer dan zestienduizend leden) worden beelden van ‘verdachte situaties’ gedeeld: mensen met een donkere huidskleur die met een boodschappentas lopen of picknicken in een park. ‘Deporteren’, reageert een groepslid. Geweldsdelicten door buitenlanders, ook als ze legaal verblijven, worden breed uitgemeten. Sommige daarvan zijn waar, zoals de moord op een jonge vrouw in Toruń dit voorjaar door een 19-jarige man uit Venezuela.
Vaker is het nepnieuws: beelden van een zwarte man die voor het station van Warschau inslaat op een andere man, worden gepresenteerd als een ‘migrant’ die een ‘Pool’ mishandelt. Het ging in werkelijkheid om een Amerikaanse toerist en een Turkse man. Er is geen aandacht voor het frequente geweld van Polen tegen buitenlanders, zoals de Paraguayaanse man die vorige maand in elkaar werd geslagen of de Poolse hooligan die op 26 juli een man uit Zimbabwe neerstak. Op de publieke omroep TVP zei een publicist dat er een ‘pogromachtige’ sfeer tegen migranten in Polen hangt.
‘Ik wil in een veilig land leven’, zegt Jakub Mikulski (33) uit het plaatsje Zniń, in het midden van Polen. Hij is actief bij de landelijke organisatie van de Burgerpatrouilles en vertelt trots dat ze al enkele duizenden aanmeldingen hebben ontvangen (wat niet valt te controleren). Het is de bedoeling dat elke Poolse stad straks patrouilles krijgt, legt hij uit. Wat ze gaan doen? ‘In groepjes door de straten patrouilleren en de politie helpen waar nodig.’ Ze werken aan een app. ‘Daarmee kunnen mensen meldingen bij ons doen.’ Zelf ‘patrouilleerde’ hij twee weken aan de Duitse grens. ‘’s Nachts, in de bossen. Nee, ik heb geen migranten gezien. Maar ze zijn er sowieso.’
Mikulski is afgereisd naar Warschau, voor een bijeenkomst van politicus Grzegorz Braun en om weer een andere groep te steunen: ‘Wij Beschermen de Poolse Grens’ (BPG). Voordat Braun het podium bestijgt voor een tirade over migranten, Joden en Oekraïners (‘Dood aan de vijanden van Polen’, roept iemand in de menigte), begeleiden de leden van de BPG hem uit zijn auto. Het zijn potige kerels in groene uniformen met zonnebrillen en katholieke kruizen. Braun, die wordt vervolgd voor het vandaliseren van een Joodse kandelaar met een brandblusser en onlangs de gaskamers van Auschwitz ‘nep’ noemde, bestempelt de mannen in uniform als ‘de bloem der Poolse patriotten’.
Een knokploeg met rozenkransen. Mikulski kijkt er vol bewondering naar. Hij denkt niet dat burgerpatrouilles en protesten intimiderend overkomen op de honderdduizenden buitenlanders die legaal in Polen verblijven met een werkvisum – mensen tegen wie Mikulski niets claimt te hebben. In Kielce denken ze dat evenmin. Marcin: ‘Wie goede intenties heeft, hoeft niets te vrezen.’
Ondertussen blijft Prajith, een 39-jarige arbeidsmigrant in de stad Łódź, zo veel mogelijk binnen. ‘Ik voel me niet meer veilig.’ Doordeweeks werkt hij in een fabriek voor vliegtuigonderdelen, een van de industrietakken in dit deel van Polen waar grote behoefte is aan buitenlandse arbeidskrachten. Veel collega’s zijn net als Prajith afkomstig uit India. Hij woont al drie jaar in Polen.
Vorige maand liep op het parkeerterrein van supermarkt Kaufland een man van middelbare leeftijd op Prajith en zijn eveneens Indiase huisgenoot af. ‘‘Dit is ons land’, schreeuwde hij tegen ons. ‘Ga weg.’ Hij kwam heel dicht bij ons staan, het was eng.’ Wat Prajith opviel: ‘Hij zag eruit als een heel normale, keurige man.’ Een oude vrouw nam het voor Prajith op. ‘De meeste Polen zijn vriendelijk’, wil hij ook zeggen.
Op 9 juli trok een antimigratie-mars door de stad. Hij laat een bericht zien in een groepsapp van Indiërs die in Łódź wonen, waarin de politie waarschuwde ‘voor mogelijke aanvallen’ op buitenlanders. Tien dagen later vond nog een protest plaats. Door de protesten besloot Prajith, die in zijn schaarse vrije tijd graag door de stad wandelt, de openbare ruimte voorlopig te mijden.
De Poolse regering kondigde aan in te grijpen tegen de burgerpatrouilles, maar daar is nog weinig van terechtgekomen. In een schriftelijke reactie laat het ministerie van Binnenlandse Zaken weten dat leden van burgerpatrouilles aan de Duitse grens zijn ‘geïdentificeerd’ en ‘geregistreerd bij de politie’. Burgemeester Wojda voelt zich niet gesteund door de landelijke overheid, terwijl haar eigen partij in de regering zit. ‘De regering negeert het. Maar zolang je het tolereert en niet reageert, neemt de haat toe.’
Partij PiS roept op tot een nieuwe massademonstratie tegen ‘illegale migratie’ op 11 oktober. Rechts van deze partij gaan ze nu een stap verder. Partijleider Mentzen van Konfederacja schreef op X dat ‘legale immigratie uit cultureel andere landen het grootste probleem is’. Als het aan hem ligt, komen er helemaal geen buitenlanders meer naar Polen.
De presidentsverkiezingen blijken nu een kantelpunt, zegt analist Bobiński. ‘We zien hier de geboorte van een nieuw rechts in Polen’, dat nog radicaler is dan PiS. Wat hem verder opvalt: ‘Nawrocki wordt weliswaar gesteund door PiS, maar hij positioneert zich steeds meer als peetvader van deze beweging.’ Vanaf woensdag is hij de president. Voor de ‘burgerwachten’ is dat een opsteker, vinden ze. Mikulski: ‘Hij denkt wat wij denken.’
Luister hieronder naar onze podcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant