Vakantie staat voor ontspanning. Maar op een drukke camping of stadsplein vliegen de prikkels je om de oren. Schreeuwende mensen, fel zonlicht, etensgeuren. Hoe voorkom je dan stress?
schrijft voor de Volkskrant over grote en kleine levensvragen.
De out-of-officemelding staat aan en de koffers zijn gepakt: het Grote Ontspannen kan beginnen. In werkelijkheid brengt de vakantie ook spanning en nieuwe prikkels met zich mee. ‘Alles verandert tegelijk: je ritme, omgeving, sociale setting én de verwachtingen’, zegt Christiaan Vinkers, psychiater en hoogleraar stress en veerkracht aan Amsterdam UMC. ‘We leggen onszelf vaak de druk op om tot rust te komen, om er ‘alles uit te halen’ of om een perfecte vakantie te beleven.’ Hoe vind je toch die rust en raak je niet overprikkeld?
Prikkels zijn nodig om de wereld om ons heen te begrijpen. ‘Via onze ogen, oren, tong, neus en huid krijgen we de hele dag prikkels binnen die ons informatie geven’, zegt neuropsycholoog Tanja Nijboer, onderzoeker en universitair hoofddocent aan de Universiteit Utrecht. Zoals: is het water warm of koud? Is het vlees van gisteren nog goed?
Veel van die informatie wordt gefilterd en krijgen we dus niet bewust mee. Gelukkig maar. Je zou de hele dag de zoemende airconditioning of tikkende klok horen en de stof van je kleding voelen.
‘Voor iedereen staat dat filter net een beetje anders afgesteld’, zegt Nijboer. ‘De ene persoon is dus gevoeliger voor binnenkomende prikkels dan de ander. Maar ook per zintuig kan het verschillen. ‘Overprikkeling’ is eigenlijk een te algemene term. Het is goed om het specifieker te maken: kun je slecht tegen harde geluiden? Of word je juist moe van fel licht?’
Beter Leven
In de rubriek Beter Leven beantwoorden we, samen met experts, praktische vragen op het terrein van onder meer gezondheid, geld en duurzaamheid. Zelf een vraag voor deze rubriek? beterleven@volkskrant.nl
Er is sprake van ‘overprikkeling’ als de blootstelling aan deze sensaties leidt tot fysieke klachten. Denk aan concentratieproblemen, vermoeidheid of hoofdpijn. Vaak verdwijnen de klachten na een moment van rust. Een kleine kanttekening: het gaat hier om de alledaagse variant van overprikkeling en niet om de klinische betekenis bij bijvoorbeeld autisme of niet-aangeboren hersenletsel. Daar is de hersteltijd langer.
‘Bij een chronisch overprikkeld brein werkt de prefrontale cortex, verantwoordelijk voor onze emotieregulatie en stressbeheersing, minder goed’, zegt stress-expert Marie-Anne Vanderhasselt, hoofddocent geneeskunde en gezondheidswetenschappen aan de Universiteit Gent. ‘Hierdoor wordt ons emotioneel centrum actief en alert op mogelijke problemen.’ Het resultaat: meer gepieker en zelfs een klein klusje kan al te veel zijn. Simpel gezegd: een overprikkeld brein is kritisch, een uitgerust brein is mild.
Plan bewust ontprikkelmomenten in, adviseert Vanderhasselt. ‘Lees een boek, ga sporten of maak een wandeling.’ De gemeenschappelijke deler in deze activiteiten is dat ze je in het hier en nu brengen.
Micropauzes tussendoor kunnen al veel doen. Denk aan samen afwassen op de camping of even naar buiten staren met een kop koffie. Het is de kunst om deze momenten te herkennen als ontspanning. Vanderhasselt noemt een voorbeeld van haar partner die in de vakantie Thea Beckman voorleest aan de kinderen. ‘In plaats van dat af te raffelen, zodat onze avond samen begint, luisteren we samen. Dat heeft een kalmerend effect.’
Uit onderzoek blijkt dat het opzoeken van de natuur rustgevend werkt. Vlaamse wetenschappers bestudeerden de lichamelijke reacties van mensen aan zee en zagen dat hun ademhaling vanzelf langzamer werd, vergeleken met mensen in een stedelijke omgeving. Een andere studie liet zien dat patiënten die vanuit hun ziekenhuisbed uitzicht hadden op groen, in plaats van op een muur, sneller herstelden.
Het is een misvatting dat ontprikkelen altijd in afzondering moet gebeuren. ‘Door de me-timehype denken mensen dat je in je eentje een lavendelbad moet nemen’, zegt Vanderhasselt. Maar sociale verbondenheid is juist essentieel voor een gezond brein. De Wereldgezondheidsorganisatie ziet eenzaamheid zelfs als een serieus gezondheidsrisico. ‘Het geven van aandacht aan de mensen om je heen werkt ook stressverlagend.’
Wie spanning of overprikkeling ervaart, zal zichzelf misschien streng toespreken: je hebt vakantie, doe eens rustig. Dat werkt lang niet altijd. ‘Het is effectiever om bij het lichaam te beginnen’, zegt Vanderhasselt. ‘Je ademhaling heb je altijd bij je. Vijf minuten rustig ademen kan al veel doen. Vier tellen in, zes tellen uit.’
Ze legt uit dat 80 procent van de zenuwbanen in het lichaam signalen sturen van het lichaam naar het brein en maar 20 procent andersom. ‘Het lichaam heeft dus meer invloed op het brein dan we doorgaans denken.’
Festivals zoals Pinkpop hebben tegenwoordig steeds vaker prikkelarme ruimtes waar bezoekers zich even kunnen terugtrekken. Zo’n moment of plek kun je op vakantie ook zelf organiseren. ‘Zorg voor afwisseling op een dag’, zegt Nijboer. ‘Na een drukke ochtend met een trip langs alle bezienswaardigheden op je lijstje kun je de middag rustiger doorbrengen. Hiermee voorkom je dat je constant in de actiestand staat en hierdoor een grens overgaat, waardoor je een langere hersteltijd nodig hebt.’ Gezinnen met kinderen kunnen een siësta inbouwen om op adem te komen.
Tot slot: een volledig stressloze, prikkelarme vakantie is een illusie. ‘Prikkels zijn niet per definitie slecht’, zegt Vinkers. ‘We hebben ze nodig voor creativiteit, zingeving, verbondenheid.’ Volgens de hoogleraar gaat het dan ook niet om het krampachtig vermijden van prikkels, maar om het leren herkennen wanneer het je te veel wordt. ‘Dat moment signaleren en er iets mee doen is belangrijker dan streven naar continue ontspanning. Stress is niet te vermijden, ook niet op vakantie.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant