In hun hele geschiedenis hebben de Palestijnen het nog nooit zo slecht gehad als nu. Tegelijkertijd lijkt de internationale gemeenschap eindelijk oog te hebben voor hun lot. Wat gebeurt er, en wat levert het op?
is buitenlandredacteur van de Volkskrant. Ze schrijft over Israël, het Midden-Oosten en België.
De kracht van het beeld werd de afgelopen weken maar weer eens duidelijk. Hulporganisaties waarschuwen al maanden voor de voedselcrisis in Gaza, maar pas toen beelden van uitgemergelde, stervende kinderen de wereld over gingen, sprongen politici overeind en riepen dat het zo echt niet langer kon.
Toen de Israëlische premier Benjamin Netanyahu glashard bleef volhouden dat er ‘geen hongersnood’ is in Gaza, sprak zelfs de Amerikaanse president Donald Trump hem tegen. ‘De kinderen zien er erg hongerig uit’, zei hij nadat ook Fox News beelden van de tragedie had uitgezonden. ‘Ik zie het, dat kun je niet faken.’
Sindsdien regent het intentieverklaringen om de Palestijnse staat te erkennen en wordt er door westerse landen serieus gesproken over sancties. De belangrijkste focus ligt op voedselhulp en een staakt-het-vuren, en dat is begrijpelijk, want de nood is urgent. Maar de grote vragen over de toekomst van de Palestijnen worden wel vooruitgeschoven.
Terwijl de aanval van Hamas op 7 oktober 2023 en de daaropvolgende oorlog in Gaza één ding duidelijk heeft gemaakt: je kunt een volk niet achter een grote muur wegstoppen en hopen dat het probleem dan vanzelf verdwijnt – een strategie die Israël jarenlang heeft gevolgd en waar de internationale gemeenschap te gemakkelijk in meeging.
Maar hoe uitzichtloos is de crisis op dit moment, en wat moet er gebeuren om een politieke oplossing te vinden? Want hoe tragisch de situatie ook is, de Palestijnse kwestie ligt wel weer op tafel en de geschiedenis wijst uit dat na een bittere oorlog diplomatieke initiatieven kunnen volgen die eerder onmogelijk leken.
Hij zou graag een lichtpuntje zien. Een einde aan het moorden en de honger, en dan in de verdere toekomst een politiek proces dat leidt tot een bestendige vrede voor zowel Israël als de Palestijnen. ‘Maar nee’, verzucht Sam Rose aan de telefoon. ‘In Gaza is bitter weinig over voor de Palestijnen.’
Rose is de directeur van UNRWA in Gaza, de organisatie die de Verenigde Naties in 1949 oprichtten om Palestijnen bij te staan die een jaar eerder, na de oprichting van de staat Israël, waren gevlucht of verjaagd. De organisatie is (ook buiten Gaza) verantwoordelijk voor zaken als onderwijs, ziekenzorg, voedselvoorziening en het creëren van banen. Taken die normaal gesproken door een zittende regering worden verricht. Maar zolang er geen oplossing is voor de Palestijnse kwestie, vult UNRWA dat gat.
In Gaza is UNRWA de spin in het web van alle hulpverlening, maar Sam Rose doet zijn werk tegenwoordig vanuit Amman of Londen. Israël stelt dat de organisatie is verweven met Hamas, en UNRWA mag niet meer werken op terrein dat het land als zijn eigen grondgebied beschouwt. Daarnaast verbiedt Israël elke vorm van contact tussen UNRWA en Israëlische instanties. ‘Ik kan de grens met Gaza dus niet meer over’, licht Rose toe, ‘omdat ik dan contact heb met de Israëlische soldaten die de grensovergang beheren.’
Het werken verloopt moeizaam: de internationale staf is weg, er is geen coördinatie meer mogelijk met het Israëlische leger over bijvoorbeeld transporten, en hulpgoederen staan aan de grens weg te rotten omdat Israël ze Gaza niet laat binnenrijden.
Ondertussen voert de nieuwe Amerikaans-Israëlische organisatie Gaza Humanitarian Foundation de distributie uit van het kleine beetje voedsel dat het gebied nog wel bereikt, en daarbij vallen elke dag talloze doden. In totaal zijn sinds eind mei zeker duizend Palestijnen vermoord die stonden te wachten op een zak bloem of een fles kookolie.
‘Terwijl wij beschikken over een fijnmazig netwerk dat de hulp veilig bij de inwoners kan brengen’, zegt Rose. ‘We blijven dus herhalen: laat die vrachtwagens binnen, en laat ons de hulp verspreiden.’
Bovendien blijven de gesprekken over een bestand, een eerste voorwaarde om hulp te kunnen bieden, telkens weer vastlopen. Tijdens de onderhandelingen in Qatar wordt gesproken over gijzelaars in ruil voor Palestijnse gevangenen, de terugtrekking van het Israëlische leger uit Gaza, en de ontwapening van Hamas.
Het belangrijkste pijnpunt is dat Israël weigert zich vast te leggen op een definitief einde aan het geweld, terwijl dat juist de belangrijkste voorwaarde van Hamas is. Israël heeft het bestand al twee keer eerder laten klappen nadat het een aantal gijzelaars had teruggekregen, en Hamas wil garanties dat dit niet nog een keer gebeurt.
Een definitief einde aan de oorlog wordt natuurlijk gevolgd door de vraag wie Gaza daarna gaat besturen en of dit de opmaat is voor een eigen Palestijnse staat. De internationale gemeenschap wil dat de Palestijnse Autoriteit (PA) van Mahmoud Abbas, die nu een deel van de Westelijke Jordaanoever regeert, een rol gaat spelen, maar dat ketst telkens af op een keihard ‘nee’ van Netanyahu. De Westoever en Gaza verenigd onder hetzelfde politieke bestuur staat haaks op de dromen van zijn uiterst rechtse coalitiepartners, die de Palestijnen uit Gaza willen verdrijven en er nederzettingen willen bouwen.
Kortom: sinds de aanval van Hamas op Israël op 7 oktober 2023 is de ellende voor Palestijnen alleen maar gegroeid. ‘Het is een race tegen de klok’, zegt Mouin Rabbani, onafhankelijk analist en commentator, die onder andere is verbonden aan de denktank Middle East Council on Global Affairs in Doha. ‘Enerzijds zie je vanuit de internationale gemeenschap initiatieven die nooit eerder zijn vertoond, maar anderzijds maakt niemand echt een vuist. En als er niet snel iets gebeurt, is er niets meer van Gaza over.’
Het lijkt er dus op dat de Palestijnen sinds de aanval van Hamas op 7 oktober 2023 vooral hebben verloren. Toch blijkt uit een peiling van het gerespecteerde Palestinian Center for Policy and Survey Research (PCPSR) dat 50 procent van de Palestijnen (59 procent op de Westoever en 38 procent in de Gazastrook) nog steeds vindt dat de aanval een goed besluit was. Slechts 18 procent van de inwoners van Gaza geeft Hamas de schuld van hun huidige lijden, maar tegelijkertijd steunt 48 procent van de Gazanen wel de demonstraties tegen Hamas die enkele maanden geleden plaatsvonden, waarbij de organisatie werd opgeroepen het bestuur van de Gazastrook op te geven. Op de Westoever is dat slechts 12 procent.
‘Een deel van de Gazanen steunt Hamas omdat ze dezelfde islamitische ideologie heeft’, zegt Khalil Shikaki, politiek analist en directeur van het PCPSR aan de telefoon. ‘Maar zeker op de Westoever is dat niet het geval. Voor hen is Hamas de enige partij die voor hun zaak opkomt, de enige die tegen de bezetter strijdt.’
Sam Rose ziet op dit moment vooral het eindeloze lijden dat zelfs in het beste scenario zal voortduren. ‘De wederopbouw gaat decennia duren: het puin ruimen alleen al kost jaren, en vervolgens moet alles – huizen, scholen, riolering – van de grond af aan worden opgebouwd.
Zelfs als er geen nieuwe oorlog uitbreekt, zullen er constant obstakels worden opgeworpen: Israël zal waarschijnlijk elke zak cement willen controleren die het gebied binnenkomt. En dan hebben we het nog niet over de zwaar getraumatiseerde bevolking. Gaza zal nog generaties lang door geesten worden bevolkt die worstelen met de leegte en het verlies.’
Na decennia van wegkijken en bijna twee jaar oorlog in Gaza, komt de internationale gemeenschap voorzichtig in beweging. Vijftien landen, waaronder Frankrijk, Canada, Australië, Noorwegen en Spanje, verklaarden deze week dat zij een Palestijnse staat willen erkennen op de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties in september – een stap die de Palestijnen niet direct iets oplevert, maar wel een belangrijk symbolisch gebaar is. Ook het Verenigd Koninkrijk zegt tot erkenning over te gaan, ‘tenzij de Israëlische regering substantiële stappen zet om de afgrijselijke situatie in Gaza te beëindigen’.
Er zijn meer initiatieven. In New York werd een conferentie gehouden met de bedoeling werk te maken van een tweestatenoplossing en de Europese Commissie heeft voorgesteld om een deel van de Europees-Israëlische samenwerking in het Horizon-programma (dat miljarden vrijmaakt voor onderzoek en innovatie) te schrappen. Nederland opperde zelfs de volledige Horizon-samenwerking te schrappen en stelde sancties in tegen twee extreem-rechtse Israëlische ministers.
Hoe belangrijk deze verklaringen ook mogen zijn: zolang Israël in Gaza op ramkoers blijft liggen en Palestijnen op de Westoever van hun land worden verjaagd of worden vermoord door kolonisten, blijft het een loos gebaar.
‘Israël is boos over de mogelijke erkenning, maar het doet niet echt pijn’, zegt Khalil Shikaki van het PCPSR. ‘Als deze landen echt verandering willen, zouden ze producten van kolonisten moeten boycotten of handelsverdragen helemaal moeten opzeggen. Een dreigement moet tanden hebben, maar daar heeft het Westen het lef niet voor. Israël blijft zijn gang gaan omdat er nooit echte consequenties volgen.’
Ook de Arabische wereld kan een grotere rol spelen, zegt analist Mouin Rabbani. ‘De Amerikaanse president Trump, die grote invloed kan uitoefenen op Israël, zou gevoelig kunnen zijn voor serieuze druk vanuit de Golf, en dan met name voor die van Saoedi-Arabië. Als deze landen serieuze consequenties gaan verbinden aan de westerse steun voor Israël, kan ik me voorstellen dat de VS en Europa een andere houding aannemen.’
Behalve op Israël moet er volgens beide analisten ook druk worden uitgeoefend op de Palestijnse Autoriteit. Dit orgaan regeert over een deel van de Westelijke Jordaanoever, maar wordt diep gehaat door de eigen bevolking. Ze is volslagen incompetent, door en door corrupt, en arresteert iedereen die wordt verdacht van verzet tegen Israël én die kritisch is op de PA zelf.
‘De Palestijnen hebben hun eigen fouten gemaakt’, zegt Shikaki. ‘De Gazastrook is in 2007 met geweld door Hamas ingenomen, het volk is verdeeld, en er zijn nooit meer Palestijnse verkiezingen gehouden, waardoor de PA alle legitimiteit ontbeert. De oorlog in Gaza was een kans om de rangen weer te sluiten, maar de PA heeft geen enkel initiatief naar zich toegetrokken, zit niet aan de onderhandelingstafel, beschermt haar eigen mensen niet tegen de aanvallen van kolonisten, en laat op geen enkele manier zien dat ze het hele Palestijnse volk vertegenwoordigt.’
Rabbani zegt ongeveer hetzelfde. ‘Een toekomst zonder Hamas is mogelijk als de Palestijnse bevolking bereid is het alternatief breed te dragen. De internationale gemeenschap moet dus, behalve op Israël, ook druk uitoefenen op de PA: president Abbas moet van het toneel verdwijnen, en de PA moet grondig worden hervormd. Vertrouwen in een vredesproces is pas mogelijk als zowel Israël als de Palestijnen met een serieuze partner de dialoog kunnen aangaan.’
Dat vertrouwen is er nu niet. ‘De meeste Israëliërs zijn bang dat Palestijnen religieuze terroristen zijn die hen zullen afslachten zodra ze de kans krijgen’, zegt Shikaki, ‘terwijl Palestijnen geloven dat de Israëliërs hen toch willen annexeren, vermoorden en verjagen. De juiste leiders kunnen dat sentiment echter veranderen. Ze kunnen met elkaar om tafel gaan zitten, gezamenlijke verklaringen afleggen, en het publiek laten zien dat er weliswaar pijnlijke concessies moeten worden gedaan, maar dat ze daar uiteindelijk, mede dankzij internationale steun en garanties, een beter leven voor terugkrijgen. En laten we positief blijven: er wordt nu in ieder geval door de internationale gemeenschap gesproken over de noodzaak om dit te doen.’
Of dat zal lukken, is een moeilijke vraag. ‘Midden in een crisis lijkt alles onmogelijk’, zegt Rabbani. ‘We zullen pas over tien, twintig of dertig jaar weten of deze oorlog inderdaad een omslagpunt was, en of dat tot een eigen staat heeft geleid, of tot de totale vernietiging van deze droom. Want ja, ook dat kan gebeuren. De vuilnisbak van de geschiedenis zit vol met verloren maar rechtvaardige zaken.’
Luister hieronder naar onze podcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Lees hier alle artikelen over dit thema
Source: Volkskrant