De Amerikaanse theatermaker Robert Wilson was een meester van de controle. Zijn regie was altijd clean en strak, ‘het ontdekken van emoties’ liet hij liever aan het publiek over. Wilson overleed donderdag op 83-jarige leeftijd.
schrijft voor de Volkskrant over toneel en musical.
‘Over de betekenis van het stuk of de rol spreken we niet. Ik ga nooit in gesprek over wat een acteur moet denken of voelen.’ Die opmerkelijke uitspraak deed de Amerikaanse theatermaker Robert Wilson in 2019 in een interview met deze krant. Aanleiding was zijn samenwerking met de Franse actrice Isabelle Huppert in de voorstelling Mary Said What She Said, die te zien was in de Amsterdamse Stadsschouwburg.
Deze vrije bewerking van het dramatische leven van de Schotse koningin Mary Stuart werd een eclatant succes. Dat kwam uiteraard door de aanwezigheid van Huppert, maar zeker ook door Wilsons regie die de actrice volledig liet ontsporen, in een performance die meanderde van volkomen verstild naar geëxalteerd.
Het was wel een gecontroleerd ontsporen, want Robert Wilson is als theatermaker altijd de meester van de controle geweest. Zijn voorstellingen werden bijna mathematisch voorbereid, en kenmerkten zich door een uitermate gestileerde vormgeving. Wilson maakte dan ook vaak zijn eigen decor, zetstukken en lichtplan, zodat geen detail aan zijn aandacht kon ontsnappen. Complete controle – dat was zijn streven.
Donderdag werd bekend dat Robert Wilson na een kort ziekbed op 83-jarige leeftijd is overleden. ‘Hoewel hij zijn diagnose met heldere blik en vastberadenheid onder ogen zag, voelde hij zich nog steeds gedwongen om tot het einde te blijven werken en creëren’, zo liet de leiding van The Watermill Centre in New York weten. In dat door Wilson opgerichte cultuurcentrum werkte hij met een aantal artistieke zielsverwanten samen.
Grotesk geschminkte gezichten, een lichtspel met veel schaduwen, stripachtige taferelen en personages, een bijna sculpturale vormgeving – dat waren belangrijke kenmerken van Wilsons theater. In die zin is zijn regie van Die Dreigroschenoper van Bertolt Brecht en Kurt Weill, gemaakt bij het Berliner Ensemble, illustratief.
‘In Die Dreigroschenoper wordt een superieure vorm van theateresthetiek toegepast, die Wilson (regie, decor, licht) al meer dan twintig jaar aanwendt – of het nu is op muziek van Tom Waits, Lou Reed, Philip Glass, of in dit geval van Kurt Weill’, was na de Nederlandse première in 2009 in de Volkskrant te lezen.
De voorstelling werd gedomineerd door sferische beelden, gevat in vierkanten, recht- en driehoeken, met strakke belijningen van tl-balken, grotesk uitgedoste spelers, die veelal als silhouetten gegroepeerd werden. Magistraal theater: clean, strak, onberispelijk, maar misschien soms ook wat zielloos.
Wilsons carrière begon eind jaren zestig, nadat hij uit Texas naar New York was vertrokken. Als homoseksuele jongeman kon hij moeilijk aarden in het conservatieve Texas. In New York studeerde hij schilderkunst en binnenhuisarchitectuur, maar hij voelde zich sterk aangetrokken tot het theater. Een van zijn eerste producties was The Life and Times of Sigmund Freud (1969), in 1973 maakte hij The Life and Times of Joseph Stalin.
Kennelijk had hij een fascinatie voor historische figuren: in 1976 brak hij door met de muziektheaterproductie Einstein on the beach, die hij maakte met componist Philip Glass en choreograaf Lucinda Childs. Wilson had eerst Adolf Hitler en Charlie Chaplin als onderwerp voor ogen, Glass stelde Mahatma Gandhi voor. Uiteindelijk werd het Albert Einstein. De voorstelling ging in première in het Festival van Avignon, waarna de productie wereldwijd triomfen vierde.
Daarna volgden talloze producties. Wilson had een enorme werkdrift, en werd door vele theater- en operahuizen geëngageerd. Opvallend daarbij is zijn samenwerking met uiteenlopende kunstenaars – van Tom Waits tot Lady Gaga, en van Marina Abramovic tot Louis Andriessen (De Materie, 1989). Een constante in zijn oeuvre is de samenwerking met Philip Glass, waarschijnlijk vanwege hun beider voorliefde voor minimalisme.
Overigens waren Wilsons voorstellingen niet altijd groot gemonteerde producties. Hij hield bijvoorbeeld erg van het werk van Samuel Beckett: hij regisseerde stukken als Krapp’s Last Tapes en Oh, les beaux jours (Happy Days).
The Black Rider (1990) behoort, zeker ook in Nederland, tot een van zijn bekendste en succesvolste werken. Deze country en western-musical met de opera Freischutz van Carl Maria von Webern als basis, maakte hij samen met William Burroughs (tekst) en Tom Waits (muziek).
Een ander hoogtepunt was Time Rocker met muziek van Lou Reed, dat in 2009 de viering van het tienjarig bestaan van Het Muziektheater in Amsterdam markeerde.
Twee meer recente producties, die ook in Nederland te zien waren - The Life and Death of Marina Abramovic (2011) en Mary Said What She Said - onderstrepen zijn mathematische, exacte manier van regisseren. Alle bewegingen werden nauwgezet uitgevoerd, en zowel performing-artist Abramovic als actrice Isabelle Huppert bleken zich wonderwel thuis te voelen in Wilsons conceptuele regies.
I rise up and I walk with myself staat op zijn fraai vormgegeven website te lezen, een citaat uit een van zijn voorstellingen. Met daarbij een foto van een prachtige zwarte panter. Mysterieus en gracieus, zoals Robert Wilson zelf.
‘Luisteren naar de beelden’, zo vatte de Britse publicist John O’Mahony het theater van Robert Wilson ooit samen. Naar aanleiding van Mary Said What She Said zei Wilson zelf over zijn werkwijze: ‘Ik werk altijd samen met het hele team, dus niet alleen met de acteurs, maar ook met de technici, ontwerpers en muzikanten. We doen allemaal mee om zo een collectief kunstwerk te creëren. Ja, ik weet het, mijn werk wordt dikwijls als koel en berekend gezien, maar daar ligt nu eenmaal mijn kracht. Het ontdekken van de emoties laat ik graag aan het publiek over.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant