Met een schaduwvloot van ongeveer duizend schepen probeert Rusland de westerse sancties te ontlopen. Het is een kat-en-muisspel. Kan het Westen die winnen?
Eind juni vaart een 245 meter lange olietanker de haven van de West-Russische stad Oest-Loega uit. De Elephant, zoals het gevaarte heet, heeft zijn tanks gevuld met Russische ruwe olie, een van de belangrijkste inkomstenbronnen van de economie van het land. De totale waarde van de lading: ruim 44 miljoen euro.
De Elephant begint aan een wekenlange reis naar een van de belangrijkste afzetmarkten van Russische olie sinds de grootschalige invasie in Oekraïne. Via de Oostzee en het Kanaal vaart het schip naar het Suezkanaal, blijkt uit data van het Nieuw-Zeelandse bedrijf Starboard Maritime Intelligence. Vervolgens doorkruist de tanker de Rode Zee, om zijn weg te vervolgen naar de haven van de Indiase stad Sikka.
De Europese Unie spant zich het laatste jaar steeds meer in om de Russische inkomsten uit fossiele brandstoffen met sancties in te perken. De export naar Europa zelf afknijpen – waartoe het eind 2022 overging – vindt Brussel al lang niet meer afdoende. Ook de verkoop aan derde landen moet aan banden worden gelegd.
Op papier is de Elephant niet in Russische handen. Het schip vaart onder Vietnamese vlag en is eigendom van een Vietnamees bedrijf. Toch twijfelen experts er niet aan dat het schip wordt gebruikt om de Russische staatskas te vullen en dat het zo indirect bijdraagt aan het voortduren van de oorlog tegen Oekraïne. De Elephant is onderdeel van de ‘schaduwvloot’ waarmee Rusland westerse sancties omzeilt.
Als de Elephant uitvaart, is de tanker nog gevrijwaard van strafmaatregelen. Maar in haar nieuwste sanctiepakket van medio juli voegt de EU de Elephant samen met honderd vergelijkbare olietankers toe aan haar sanctielijst. Halverwege zijn reis, iets voorbij Port Soedan, is de juridische werkelijkheid voor het schip veranderd: de Elephant kan geen Europese havens meer binnenvaren en geen zaken meer doen met Europese bedrijven.
Toch staat de Elephant niets in de weg om in Sikka zijn olie te lossen en terug te varen naar Rusland voor een volgende lading. Wat halen de Europese sancties uit? Wat is hun effect op de Russische olie-export?
Voor Rusland is het belang van fossiele brandstoffen duidelijk. In 2021, het laatste jaar voor de grootschalige invasie van Oekraïne, maakte het land ruim 100 miljard euro winst op de verkoop van aardolie en -gas, oftewel 36 procent van het Russische overheidsbudget. Het gaat voornamelijk om ruwe olie en in Rusland bewerkte olieproducten, zoals diesel, benzine, stookolie en kerosine.
Al gauw na de inval in Oekraïne realiseren westerse landen zich dat militaire steun aan Oekraïne weinig zin heeft als zij tegelijkertijd de Russische oorlogskas blijven spekken. Voor de oorlog waren de EU-lidstaten nog afnemer van bijna de helft van de Russische olie. In juni 2022 besluiten zij vrijwel alle invoer van Russische ruwe olie over zee te stoppen. Ook de Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk bouwen hun verbruik af.
De olieboycot luidt het begin in van een kat-en-muisspel tussen Rusland en het Westen. Met India, China en Turkije vinden de Russen snel nieuwe afzetmarkten. Omdat de olieprijs ondertussen flink is gestegen, heeft de boycot weinig gevolgen voor de Russische oorlogskas.
Om ook de Russische olie-export naar derde landen aan te pakken, richt het Westen zich eind 2022 op de manier waarop Rusland zijn olie verscheept. Op zee maakt Rusland al decennialang gebruik van de diensten van Europese havens, maritieme bedrijven en verzekeringsmaatschappijen. Zo ontstaat het idee om die bedrijven een prijsplafond op te leggen. Voortaan mogen zij enkel nog meewerken aan de Russische overzeese olie-export als de verkoopprijs onder de 60 dollar per vat blijft.
Rusland is allerminst van plan zich door deze westerse maatregelen te laten dwarsbomen. Om het prijsplafond te omzeilen, koopt het land in twee jaar tijd ruim vierhonderd oude schepen op. Vervolgens geven de Russen deze olietankers een vlag van een land dat het niet zo nauw neemt met de sancties, bijvoorbeeld Panama, Liberia of de Marshalleilanden. Met Russische olie aan boord kunnen de schepen daarna de zee op. De Russische schaduwvloot is geboren.
Omdat deze louche schepen geen banden met het Westen hebben, kunnen de bondgenoten van Oekraïne aanvankelijk weinig tegen de schaduwvloot beginnen. Wie de werkelijke eigenaar van de schepen is, houdt Rusland geheim met ingewikkelde constructies via lege vennootschappen in belastingparadijzen. Verzekeringspapieren worden dikwijls vervalst of via Russische bedrijven geregeld. Iran en Venezuela gebruiken soortgelijke constructies om westerse sancties tegen hun fossiele industrie te omzeilen.
Het is nooit een geheim geweest dat de schepen uit de schaduwvloot Russische olie exporteren. In de commerciële zeevaart zijn data over vaarbewegingen en oliestromen openbaar toegankelijk. Zo brengen diverse maritieme bedrijven en denktanks het gedrag van de schaduwvloot in kaart.
Naast de aangekochte schepen zet Rusland ook olietankers in die voorheen eigendom waren van Russische bedrijven. In totaal groeit de schaduwvloot uit tot naar schatting ongeveer duizend schepen. Halverwege 2023 exporteert het land voor het eerst meer ruwe olie via de schaduwvloot dan via gewone schepen, blijkt uit cijfers van het Centre for Research on Energy and Clean Air (CREA), een in Finland gevestigde onafhankelijke onderzoeksorganisatie.
Over de veiligheid van het scheepsverkeer bestaan direct zorgen. Eind 2023 waarschuwt de Internationale Maritieme Organisatie dat schepen uit de schaduwvloot geregeld hun automatisch identificatiesysteem uitzetten om zo hun precieze locatie en activiteiten te verhullen. Vanwege mogelijke olielekken en andere ongevallen vormen de schepen bovendien een groot milieurisico.
Een half jaar later komt de EU in beweging. In navolging van de VS en het Verenigd Koninkrijk plaatst Brussel tien olie-exporterende schepen uit de schaduwvloot op zijn sanctielijst. Zij mogen, net als Russische schepen, niet langer gebruikmaken van de diensten van westerse bedrijven. Het is voor het eerst dat Brussel entiteiten van buiten Rusland treft om de Russische olie-export te remmen. In de maanden die volgen, breidt de EU de sanctielijst uit: sinds deze maand staan in totaal 444 schepen uit de schaduwvloot op de lijst.
Het jongste Europese sanctiepakket komt op een moment waarop voor het eerst sprake lijkt van een kentering in het Russische gebruik van de schaduwvloot. Drie jaar lang exporteerde Rusland een steeds groter deel van zijn ruwe olie via deze schepen, blijkt uit een analyse van het CREA. Maar sinds begin dit jaar werkt Rusland weer vaker met schepen die zich aan het prijsplafond houden. Het aandeel van de schaduwvloot in de olie-export daalde van 83 procent in januari tot 59 procent in juni.
Of dit een direct gevolg is van de sancties, is moeilijk te zeggen. Mogelijk speelt ook de olieprijs een rol. In april en mei daalde de waarde van een vat Oeral-olie, zoals de Russische ruwe olie heet, tot onder het prijsplafond dat het Westen hanteerde. Op dat moment was er voor Rusland geen reden om de schaduwvloot in te zetten: de sancties beletten westerse bedrijven niet om mee te helpen om de olie voor marktprijs te verschepen.
Om niet opnieuw in zo’n situatie terecht te komen, verlaagde Brussel het prijsplafond met zijn recentste sanctiepakket naar 47,6 dollar per vat. Bovendien is de hoogte voortaan flexibel: het prijsplafond ligt maximaal 15 procent onder de marktprijs. Tot voor kort waren westerse landen bang dat zo’n prijsplafond de mondiale olieprijs te veel zou opdrijven, met binnenlandse energiecrises tot gevolg, maar die angst heeft de EU laten varen. ‘Onze boodschap is heel duidelijk’, zei EU-buitenlandchef Kaja Kallas. ‘Deze oorlog moet eindigen. We voeren de druk op Rusland op.’
Van een enorme daling van de Russische olie-inkomsten is in ieder geval nog geen sprake. In 2024 exporteerde Rusland volgens het CREA voor ruim 145,3 miljard euro aan ruwe olie en olieproducten. Dat bedrag is vergelijkbaar met de export het jaar ervoor. In de eerste helft van dit jaar haalde Rusland al bijna 65 miljard euro op.
Je kunt moeilijk beweren dat de sancties een doorslaand succes zijn, zegt Vaibhav Raghunandan, als analist werkzaam bij CREA. ‘Een optimist kan zeggen dat Rusland steeds opnieuw gedwongen wordt om te improviseren, zoals met de schaduwvloot’, zegt hij. ‘Maar Rusland verdient nog altijd genoeg aan zijn fossiele brandstoffen om de oorlog in Oekraïne te kunnen financieren.’
Er zijn talloze voorbeelden van de improvisaties waarmee Rusland de sancties omzeilt. Vorig jaar ontdekte het CREA drie raffinaderijen in India en drie in Turkije die Russische olie verwerkten, om de olieproducten vervolgens aan Europese landen te verkopen. Die ‘route’ werd pas in het laatste sanctiepakket van de EU verboden, al denkt Raghunandan dat zelfs dat niet voldoende is. ‘Als bijvoorbeeld India zijn olieproducten voor de kust van Saoedi-Arabië overpompt naar een schip dat daar ligt, komt het op papier daarna opeens uit Saoedi-Arabië en kan het wel aan de EU worden verkocht’, zegt hij.
Het blijft bovendien lastig om de sancties te handhaven. De marine van Estland wilde bijvoorbeeld in mei in de Finse Golf de papieren controleren van een gesanctioneerde olietanker die zonder vlag door de Estse territoriale wateren voer. Prompt kreeg het schip gezelschap van een Russische straaljager.
Het was voor het eerst dat Rusland zo openlijk zijn betrokkenheid bij de schaduwvloot etaleerde. Niet eerder grepen de Russen naar militaire middelen om een olietanker te beschermen die op papier niets met hen te maken heeft. Ditmaal lukte het de Estse marine om het schip uit zijn wateren te begeleiden, maar met de straaljager zinspeelde Rusland duidelijk op escalatie. Een maand later breidde die escalatie zich uit naar de Noordzee, toen een Russisch oorlogsschip twee gesanctioneerde olietankers door het Kanaal escorteerde.
Tegelijkertijd halen de sancties zonder controles weinig uit. Rusland sjoemelt geregeld met scheepsladingen die onder het prijsplafond verkocht worden. ‘In de documenten staat dan bijvoorbeeld dat de prijs inclusief transactie- en verzekeringskosten is’, zegt Raghunandan. ‘Niemand in de keten is verplicht om dat te controleren. Je kunt het prijsplafond verlagen tot 1 dollar per vat, maar wat betekent dat als je het niet handhaaft?’
Het nieuwe sanctiepakket richt zich in ieder geval op de volledige keten van de Russische olie-export, in plaats van op enkele schakeltjes, ziet Maria Shagina, die de effectiviteit van sancties onderzoekt bij de denktank International Institute for Strategic Studies. Zo kwam de EU dit keer met sancties tegen een kapitein van een schaduwvlootschip, een vlaggenregistratiebedrijf en een raffinaderij. ‘Die totaalbenadering biedt meer mogelijkheden om de Russische geheime olie-activiteiten te verstoren’, aldus Shagina.
Wel ontbreekt het bij de sancties nog vaak aan ‘trans-Atlantische coördinatie’, zegt Shagina. Op dit moment wordt slechts een kwart van de door Brussel gesanctioneerde tankers ook door de Amerikanen en Britten aangepakt. Maar in haar eentje heeft de EU te weinig slagkracht. Omdat vrijwel alle oliehandel in dollars wordt afgerekend, kunnen de VS veel meer bereiken. ‘Maatregelen tegen de schaduwvloot zijn het krachtigst wanneer de VS, het Verenigd Koninkrijk en de EU gezamenlijk optrekken’, zegt Shagina.
Dat samenwerking loont, blijkt ook uit cijfers van het CREA. Een schip dat op de Europese sanctielijst staat, heeft flink meer moeite om Russische olie te exporteren. Gemiddeld loopt de omvang en frequentie van de olietransporten volgens de onderzoeksorganisatie met 40 procent terug. Bij olietankers die daarnaast ook op de Amerikaanse en Britse lijst staan, is die daling met 60 tot 70 procent echter nog een stuk groter.
Het krachtigste middel om de Russische export verder te raken, lijken momenteel zogeheten ‘secundaire sancties’, maatregelen tegen landen die Russische olie blijven afnemen. ‘De grenzen van klassieke handhavingsinstrumenten worden steeds zichtbaarder’, aldus Shagina. ‘Daarom zijn sancties tegen partijen in derde landen noodzakelijk.’
De Amerikaanse president Donald Trump heeft al meermaals laten doorschemeren dat middel niet te schuwen. Woensdag maakte hij bekend dat India naast een importheffing van 25 procent een ‘straf’ boven het hoofd hangt, omdat het land nog steeds energie en militaire goederen van Rusland koopt. Wat die straf inhoudt, is nog niet bekend.
Hoewel de EU traditioneel gezien terughoudend is met secundaire sancties, zette het met zijn laatste sanctiepakket voor het eerst een Indiase raffinaderij op de lijst. De vraag is of de EU bereid is meer maatregelen te treffen tegen derde landen die Rusland ondersteunen in zijn schaduwvlootoperaties. Zo niet, dan is de kans groot dat de Russische olie via schepen als de Elephant zijn weg naar Europa blijft vinden. En dat Europa zo indirect de Russische oorlogskas blijft vullen.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant