Derk Sauer was verknocht aan Rusland, waar hij onder meer The Moscow Times oprichtte. Toen het land aan repressie ten prooi viel, regelde hij een doorstart van de krant in ballingschap.
is mediaverslaggever van de Volkskrant. Hij schrijft vooral over televisie, podcasts en boeken.
Samen met journalist Ellen Verbeek en hun 1-jarige zoontje Tom verhuisde Derk Sauer, die donderdag op 72-jarige leeftijd overleed aan de gevolgen van een zeilongeluk, in 1989 naar Moskou, toen nog de hoofdstad van de Sovjet-Unie. Het was de tijd waarin het Westen hoopvol toekeek hoe Michail Gorbatsjov zijn land door perestrojka (‘hervorming’) en glasnost (‘openheid’) probeerde te moderniseren. In die nieuwe realiteit wilden Sauer en Verbeek de eerste glossy van de Sovjet-Unie opzetten.
In het dan nog straatarme land – Sauer bracht geregeld een kartonnen doos met rijst en worstjes naar zijn werknemers, omdat ze anders niks te eten hadden – was het een waagstuk, maar het avontuur van Sauer en Verbeek werd een groot succes. De Russen bleken te snakken naar verhalen over mode, relaties en seks. De Russischtalige Cosmopolitan werd het populairste blad van Rusland, met een oplage van 450 duizend.
Met ook titels als Playboy, Harper’s Bazaar en expatkrant The Moscow Times groeide het door Sauer en zakenpartner Annemarie van Gaal opgerichte Independent Media uit tot de grootste uitgeverij van Rusland. In 2005 kocht uitgever Sanoma het bedrijf voor 142 miljoen euro.
Sauer raakte vergroeid met het ‘oneerlijke land met de aardige mensen’, zoals hij Rusland eens omschreef. Hij genoot er van de roekeloosheid en de onvoorspelbaarheid van het leven, van de weidsheid en van de ‘eindeloze toasts’, zoals hij in 2022 in Zomergasten zei. De extreme winters noemde hij een ‘sensatie’. Toen in 1991 de tweede zoon van Sauer en Verbeek werd geboren, noemden ze hem Pjotr. Later volgde een derde zoon, Berend.
Met de persvrijheid ging het bergafwaarts nadat Vladimir Poetin in 2000 was aangetreden als president, helemaal na diens grootschalige invasie van Oekraïne, in februari 2022. Draconische mediawetten volgden. ‘Alles wat we hebben opgebouwd, is vernietigd door Poetin’, zei Sauer in 2022 in het Volkskrant Magazine. De licenties van Amerikaanse bladen als Cosmopolitan en Harper’s Bazaar werden ingetrokken.
The Moscow Times is nog wel actief, maar de stichting erachter werd tot ‘buitenlandse agent’ verklaard. Omdat Sauer de veiligheid van zijn journalisten niet meer kon garanderen, regelde hij dat de voltallige redactie naar Amsterdam kon verhuizen.
Na 33 jaar keerde ook Sauer weer terug naar Nederland, waar hij in 1952 werd geboren in Amstelveen, als zoon van een conservatieve vader die directeur was van het Sociaal Fonds Bouwnijverheid en een moeder die hij in 2002 in een Marathoninterview op de VPRO-radio als ‘veel rebelser’ omschreef.
Sauer erfde het activisme van zijn moeder, want rond zijn 13de richtte hij de Actiegroep voor de Wereldvrede op, waarvoor hij langs de deuren ging om te pleiten voor een wereld zonder ellende. In diezelfde periode sloot hij zich aan bij het Marxistisch-Leninistisch Centrum Nederland (MLCN) en bij de Socialistische Partij (SP), waarvan hij zijn leven lang lid zou blijven. Mao Zedong was een held van hem. ‘Als de revolutie uitbreekt, ga jij als eerste tegen de muur’, zei hij op zijn 19de tegen zijn vader.
Maar de jonge Sauer zou ook ‘buitengewoon kritisch’ hebben geoordeeld over de latere versie van zichzelf, zei hij in Volkskrant Magazine. ‘Hij had mij gezien als onderdeel van het probleem. Omdat ik geld heb, en huizen, enzovoorts.’
Rond zijn 18de vertelde Sauer zijn ouders dat hij in Dublin een cursus ging volgen, maar hij nam de trein naar Belfast om zich aan te sluiten bij de Irish Republican Army (IRA), een militante organisatie waarvoor hij onder meer wapens vervoerde – zelf heeft hij nooit geschoten, zei hij in het Marathoninterview. Hij wilde de volgens hem onderdrukte katholieken helpen bij hun strijd tegen de protestanten tijdens The Troubles.
Na drie jaar vertrok hij, nadat de IRA een vriend van hem door de knieën had geschoten. In die periode zag hij voor het eerst dat goed en fout niet altijd makkelijk van elkaar te onderscheiden zijn.
In Belfast had hij, voor de VPRO en De Groene Amsterdammer, de eerste stappen gezet in de serieuze journalistiek. In Nederland kwam hij halverwege de jaren zeventig terecht bij Nieuwe Revu. Met een aantal andere ‘wilde knapen’ wilde Sauer, geïnspireerd geraakt door de Amerikaanse onderzoeksjournalisten Bob Woodward en Carl Bernstein, het ‘kappersblad’ eens flink opschudden, zei hij in het Marathoninterview.
Sauer bleek een groot talent, op zijn 29ste werd hij hoofdredacteur. Onthullingen over de slechte behandeling van arbeiders door foute bedrijfsleiders werden nogal eens ingestoken door de SP – Sauer zag de journalistiek als een onderdeel van de klassenstrijd.
Na negen jaar hoofdredacteurschap wilde Sauer iets nieuws gaan doen, maar hij wist nog niet wat. Dat veranderde toen er in 1988 bij Nieuwe Revu een delegatie Russische journalisten langskwam. Of Sauer eens langs wilde komen in Rusland? Hij vloog erheen, ging op bezoek bij de journalistenvakbond – wat later een mantelorganisatie voor de KGB, de geheime dienst, bleek te zijn – en raakte overtuigd.
Met het succes van Sauer in Rusland kwamen ook de bedreigingen. In 1996 verkocht Sauer 10 procent van de aandelen in Independent Media aan oligarch Michail Chodorkovski, omdat hij bescherming nodig had tegen de maffia.
Dat weerhield Sauers kranten er niet van om Chodorkovski, die later de rijkste man van Rusland zou worden, kritisch te blijven volgen. Als gevolg daarvan werd Sauer ook door de rechterhand van Chodorkovski bedreigd, zei hij drie jaar geleden in Volkskrant Magazine.
Over het Rusland onder Poetin bleef Sauer zich altijd uitspreken. In 2024 zei hij na de dood van oppositieleider Aleksej Navalny in het tv-programma Buitenhof: ‘Op dit moment is het zwarter dan zwart. De hufterigheid, de wreedheid, ik weet het even niet meer. De repressie en de angst zijn enorm.’
Maar, zo schrijft zijn zoon Pjotr Sauer donderdagavond in Het Parool, de krant waarvoor zijn vader 34 jaar columns heeft geschreven, ‘uiteindelijk viel Derk niet ten prooi aan de Russische maffia (die hij nooit vreesde), noch aan de lange arm van Poetin (die hij jarenlang trotseerde), maar aan de gevolgen van een ongeluk op onze zeilboot. Hij was het liefst alleen met mama op de boot. Ze zijn ervaren zeezeilers, maar het ongeluk was pure pech.’
Luister hieronder naar onze podcast Culturele bagage. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Wilt u belangrijke informatie delen?
Mail naar tips@volkskrant.nl of kijk op onze tippagina.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant