Een enorme aardbeving in een gebied dat erom bekendstaat: dát er weer een beving is bij Kamtsjatka, verrast niemand. Wel kijken wetenschappers raar op van de precieze plek. ‘Daar gaat ons verhaal over hoe aardbevingen werken.’
Maarten Keulemans is wetenschapsredacteur bij de Volkskrant, gespecialiseerd in klimaat en microleven.
Hij is nog op vakantie, ver weg van Kamtsjatka, maar toch schudde de aardbeving bij het Russische schiereiland, woensdagochtend rond 01.30 uur Nederlandse tijd, ook de Utrechtse hoogleraar plaattektoniek Douwe van Hinsbergen stevig door elkaar.
Want, een aardbeving van kracht 8,8? Een van de sterkste ooit gemeten? Híér? ‘Dit is precies dezelfde plek als de beving van 1952’, constateert Van Hinsbergen, aan de telefoon. En dat kan eigenlijk niet. ‘Hoe krijg je dát nou voor elkaar?’
Voor Kamtsjatka schuift de Pacifische aardplaat onder de Okhotskplaat, een kleine aardplaat die als een soort scherf geklemd zit tussen de andere, grotere aardplaten. Dat gaat met zo’n 7 centimeter per jaar. En soms met een forse ontlading in de vorm van een aardbeving, als de plaat is komen vast te zitten.
Sinds de beving van 1952 kan er ter plaatse amper een halve meter aan beweging zijn opgevangen, rekent Van Hinsbergen voor. ‘Maar bij een beving van 8,8 moet je toch echt denken aan een verschuiving van meters tot tientallen meters. Heel vreemd. Dit betekent dat we weer iets niet snappen’, zegt de hoogleraar.
Mogelijk is het grensvlak ter plekke in 1952 niet volledig ontladen. Of mogelijk zat er nog een ander stuk vast, redeneert Van Hinsbergen. ‘Dat is het interessante aan dit soort bevingen. De grootste aardbevingen komen het minst vaak voor. Omdat ze zo zeldzaam zijn, zit er altijd wel iets bij waarvan we eigenlijk niet wisten dat het kon.’
Nog zo’n raadsel: waarom het eigenlijk zo vaak bal is bij Kamtsjatka. ‘Er is daar een hele rataplan aardbevingen van meer dan kracht 8’, zegt Van Hinsbergen. Er waren ook heftige bevingen in 1737 en 1841, en recenter in 1923, 1952 en 1959. En dat terwijl de subductiezone bij het schiereiland niet de snelst verschuivende ter wereld is.
‘Het gaat altijd om een combinatie van hard gaan en stroef zijn’, zegt Van Hinsbergen over wat er gebeurt aan zo’n plaatrand. ‘Hier bij Kamtsjatka is het kennelijk stroef, waardoor het komt vast te zitten. Maar waarom precies?’ En, een andere vraag die hij zichzelf stelt: zijn er ook plekken waar de aardplaten nóg stroever op elkaar inschuren?
‘Als er ergens een plek is waar de spanning zich al duizend jaar opbouwt, zijn we geneigd om te denken: er gebeurt hier niets, dus het zal vast wel meevallen’, schetst hij. ‘Gewoon omdat we nog niets hebben zien gebeuren.’
Kustgebieden langs de Stille Oceaan zijn inmiddels alert voor de tsunami die over de oceaan rolt. Bij de beving is een stuk zeebodem plotsklaps opgetild, en daarmee ook de bovenliggende kolom zeewater. Enige tijd na de beving registreerde een drijvende boei op open zee, vijfhonderd kilometer verderop, een ophoging van de oceaan van haast een meter.
Dat lijkt weinig, maar vergis je niet, waarschuwt Van Hinsbergen: ‘Als het bij de kust ondieper wordt, zwelt zo’n golf op.’ Tsunami’s hebben immers een heel lange golflengte – de afstand van kop tot staart van de golf – waardoor er, simpel gesteld, bedrieglijk veel water in zit. Langs kusten kan zich dat vertalen naar een golf die maar blíjft komen, zoals de eerste filmpjes van de vloedgolf al laten zien. Alsof de hele zee tijdelijk een stuk hoger komt te staan.
Op sommige plekken houdt men rekening met een ophoging tot zo’n drie meter. ‘In Nederland zou een drie meter hogere zeespiegel betekenen dat het tot Utrecht onder water staat’, zegt de hoogleraar. Daar staat overigens tegenover dat in kustgebieden overal ter wereld tegenwoordig waarschuwingssystemen zijn, ingegeven door vooral de Aziatische tsunami van 2004 en die in Japan van 2011.
In Kamtsjatka zelf lijkt de schade, volgens de eerste rapporten, mee te vallen. Voordeel is dat het ter plaatse zes voor half twaalf ’s ochtends was toen de beving toesloeg: de meeste mensen waren wakker. Volgens een inschatting door de Amerikaanse geologische dienst USGS, gebaseerd op eerdere rampen, is de kans het grootst dat er een handvol tot enkele tientallen mensen zijn omgekomen.
Op opnames van veiligheidscamera’s en telefoons is te zien hoe de beving vooral een hevige, heen en weer gaande slingerbeweging gaf, waardoor meubels en schoorstenen omvielen en auto’s flink heen en weer begonnen te schommelen. Hoe de beweging van de bodem precies uitpakt, verschilt per aardbeving en hangt af van de ondergrond en de diepte van de beving.
Het was al enige tijd onrustig in het gebied. Nog maar tien dagen geleden was er op het schiereiland een aardbeving van kracht 7.4 voelbaar. Vanwege de logaritmische indeling van de aardbevingskracht is dat overigens 126 keer minder energierijk dan de beving van nu. Haast een jaar geleden was er een 7.1-beving in het gebied.
Dat zijn niet per se voortekenen dat de huidige beving eraan zat te komen, waarschuwt aardbevingsexpert Judith Hubbard op haar weblog. ‘We gaan nu vast een hoop ‘voorspellingen’ achteraf van deze aardbeving zien. Maar let op: de deadline voor het voorspellen van deze aardbeving is al verstreken.’
Twitter bericht wordt geladen...
Luister hieronder naar onze wetenschapspodcast Ondertussen in de kosmos. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Alles over wetenschap vindt u hier.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant