Voor het eerst sinds de grootschalige invasie door Rusland protesteren Oekraïners tegen hun regering, die de democratie onvoldoende zou beschermen. ‘Helaas wordt Zelensky steeds autocratischer.’
is buitenlandredacteur en voormalig correspondent in Moskou van de Volkskrant. Hij doet verslag van de Russische oorlog tegen Oekraïne.
Het was niet eerder gebeurd deze oorlog. Terwijl het Russische leger zijn agressie tegen Oekraïne opvoerde, trokken enkele duizenden Oekraïners vorige week twee opeenvolgende avonden naar stadspleinen om te demonstreren tegen hun eigen regering. De regering van president Volodymyr Zelensky, zeiden ze met protestborden in de hand, bedreigt de Oekraïense democratie.
Zelensky ondertekende vorige week dinsdag een wet die Oekraïners doet terugdenken aan tijden waarvan ze dachten dat die voorbij waren. Met een pennenstreek zette Zelensky twee autonome anticorruptiediensten – kroonjuwelen van de pro-Europese Maidanrevolutie van 2014 – onder controle van de procureur-generaal, die hij zelf heeft benoemd. Zelensky greep in net nadat de diensten zijn minister van Nationale Eenheid hadden aangeklaagd als verdachte in een grote corruptiezaak.
De protesten in eigen land en felle kritiek uit Europa brachten Zelensky tot inkeer. Hij kwam terug op de wet die hij gepresenteerd had als wapen tegen Russische infiltratie binnen de anticorruptiediensten en diende een wetsvoorstel in dat de onafhankelijkheid van de diensten moet herstellen. Donderdag stemt het parlement erover.
En zo is de Oekraïense eenheid weer terug, hoopt Zelensky. ‘Het is cruciaal dat we de eenheid niet verliezen’, zei Zelensky vrijdag over de redenen voor zijn draai. ‘Onze belangrijkste uitdaging is de oorlog.’
Maar is de eenheid daadwerkelijk terug? Al langer sluimeren er zorgen in Oekraïne over de wijze waarop Zelensky en zijn team het land besturen. Zelensky bevindt zich sinds de Russische invasie van 2022 in een bijzonder machtige positie. De staat van beleg verbiedt verkiezingen in oorlogstijd. Daardoor kan Zelensky, die in het voorjaar van 2019 met een recordaantal stemmen werd verkozen, voor onbepaalde tijd president blijven. Ook zijn partij, Dienaar van het Volk, teert op een verkiezingsoverwinning van ruim 6 jaar geleden, waarbij de partij een absolute meerderheid kreeg in het parlement.
Die bijzondere machtspositie voor de president staat op zichzelf niet ter discussie in Oekraïne. Een grote meerderheid van het parlement verlengt elke negentig dagen de staat van beleg. Zelfs de felste oppositiepartij, die van oud-president Petro Porosjenko, is tegenstander van het houden van verkiezingen in oorlogstijd.
De bevolking staat ook nog altijd achter Zelensky. Opiniepeilingen laten de hele oorlog al zien dat de meeste Oekraïners hem vertrouwen. In juni zei twee derde achter hem te staan in de meest recente peiling van het Kyiv International Institute of Sociology, een gerenommeerde opiniepeiler in Oekraïner.
Dat vertrouwen dankt Zelensky vooral aan zijn optreden als leider van een land in oorlog en aan zijn prestaties op het wereldtoneel. ‘Het vertrouwen in Zelensky is nog steeds hoog omdat hij de staat vertegenwoordigt in een existentiële oorlog’, zegt Anton Hroesjetsky, de directeur van de opiniepeiler, tijdens een interview in Kyiv.
Als voorbeeld noemt hij Zelensky’s verweer tegen de leugenachtige beweringen van de Amerikaanse president Donald Trump tijdens hun veelbesproken ontmoeting in februari, waarin Trump Zelensky aanviel voor het oog van de wereld. ‘Veel Oekraïners prezen Zelensky’s opstelling, want ze zagen een sterke man die hun waardigheid beschermde.’
Maar wat Zelensky’s binnenlandse beleid betreft liggen de zaken anders, zegt Hroesjetsky. ‘Als het gaat over interne kwesties, is het vertrouwen in Zelensky lager.’
De confrontatie met de anticorruptiediensten is niet het eerste voorval waarbij Zelensky van autoritair leiderschap wordt beschuldigd. Dit voorjaar vaardigde Zelensky sancties uit tegen zijn politieke rivaal Porosjenko wegens vermeend heulen met Rusland. Televisiezenders zijn sinds de Russische inval onder staatscontrole geplaatst. Er lopen rechtszaken tegen journalisten en activisten. Ondertussen trekt Zelensky’s stafchef Andri Jermak steeds meer macht naar het kantoor van de president toe, met goedkeuring van Zelensky.
‘Helaas wordt Zelensky steeds autocratischer’, zegt Oleksi Hontsjarenko, een parlementslid van Europese Solidariteit, de oppositiepartij onder leiding van Porosjenko. Hontsjarenko spreekt schande van de sancties – een instrument dat normaal gesproken alleen wordt ingezet tegen buitenlandse vijanden of verdachte staatsburgers die zijn gevlucht. Zijn partijleider kan sinds februari niet meer bij zijn ruime banktegoeden – Porosjenko’s vermogen wordt geschat op meer dan anderhalf miljard euro.
Hontsjarenko: ‘Noem me een land waar de president zomaar sancties kan opleggen aan oppositieleiders. Is dat een democratisch land?’
De sancties tekenen een barst in de Oekraïense eenheid. Zelensky en Porosjenko hadden op de eerste dag van de Russische invasie tijdens een ontmoeting in Zelensky’s kantoor juist afgesproken om de onderlinge rivaliteit aan de kant te schuiven ten behoeve van de landsverdediging. Drie jaar later liggen ze weer overhoop.
Terwijl de Russische oorlog tegen Oekraïne doorgaat, wijst Zelensky op oude rechtszaken die tegen Porosjenko lopen wegens verdenkingen van hoogverraad en steun aan terroristische organisaties. Porosjenko heeft ondertussen zijn populistische aanvallen op Zelensky hervat en roept op tot een regering van nationale eenheid, een maatregel die tegemoet zou komen aan de wens van de Russische president Vladimir Poetin om Zelensky’s positie te verzwakken.
De politieke strijd is terug, merkt Oleksandr Merezjko, parlementslid van Zelensky’s partij Dienaar van het Volk. ‘In het eerste jaar na de grootschalige invasie hadden we tot mijn tevredenheid een zeer sterke eenheid’, zegt Merezjko in een perscentrum bij het parlement – de zittingszaal zelf is tot onvrede van Oekraïense journalisten sinds de invasie ‘om veiligheidsredenen’ afgesloten voor verslaggevers. In het vierde jaar van de grote oorlog is er alleen nog eenheid over het buitenlandbeleid, erkent Merezjko. ‘Nu zijn er meer meningsverschillen. Maar dat is een teken van een levendige democratie, nietwaar?’
Merezjko en andere medestanders van Zelensky rechtvaardigen sancties en controversiële wetgeving door te wijzen op de oorlog. ‘Oorlogstijd dicteert zijn eigen wetten’, zegt Merezjko.
Maar de kritiek dat Zelensky steeds vaker de grenzen overschrijdt zwelt aan. Inna Sovsoen, parlementslid voor oppositiepartij Holos, nam vorige week deel aan straatprotesten tegen de inperking van de onafhankelijkheid van de anticorruptiediensten. ‘Ik blijf overtuigd dat Oekraïne nooit een dictatuur zal worden’, zegt ze op een terras in de zwaarbeveiligde politieke wijk van Kyiv. ‘Maar ik word pissig van de gedachte dat ik al twee Maidan-revoluties heb bezocht, en dat het elke keer voelt alsof je alles weer moet overdoen.’
Ze verwijt Zelensky’s regering ‘stappen richting het neutraliseren van de oppositie en het centraliseren van de macht’. Gaan die stappen door, dan kunnen bondgenoten hun steun aan de Oekraïense verdediging tegen de Russische invasie heroverwegen, zo vreest Sovsoen, wier echtgenoot als militair arts aan het front dient. ‘Dat is een enorm gevaar.’
Daar is momenteel geen sprake van. Maar de EU kondigde vrijdag aan dat het voorlopig 1,5 miljard euro aan niet-militaire steun inhoudt. Oekraïne heeft vereiste hervormingen voor goed bestuur nog niet voltooid, aldus Brussel. Europese regeringsleiders spoorden Zelensky aan om zijn ingreep bij de anticorruptiediensten terug te draaien. Onafhankelijke anticorruptiediensten zijn ‘hoekstenen van de rechtsstaat’, zei Ursula von der Leyen, de voorzitter van de Europese Commissie, zondag na een telefoongesprek met Zelensky.
In eigen land krijgt Zelensky tevens kritiek voor het onderbrengen van steeds meer macht bij zijn presidentiële staf. Symbool daarvan is Zelensky’s stafchef en rechterhand, Andri Jermak. Hij leidt onderhandelingen met bondgenoten en met Rusland, kiest ministers uit en bemoeit zich vervolgens met de zaken waar zij over gaan. Volgens hooggeplaatste militairen bemoeit Jermak zich zelfs met beslissingen over operaties op het slagveld.
‘Waarom regeert een ongekozen functionaris het land’, zegt Tetiana Sjevtsjoek, bestuurslid van het Anti-Corruption Action Center, een Oekraïense non-gouvernementele organisatie. ‘In de praktijk is Jermak de premier, de nummer twee van het land.’
Ze stelt dat ministers geen beslissingen meer durven te nemen zonder Jermaks goedkeuring, waardoor het landsbestuur ernstig wordt gehinderd. ‘Het is prettig voor Zelensky dat hij iemand heeft die zijn problemen oplost. Maar is het goed voor de Oekraïense staat? Nee, niet voor ons systeem van bestuur.’
Nooit eerder is het kantoor van de president in Kyiv zo machtig geweest als nu. Dat heeft er ook mee te maken dat de traditionele machthebbers in Oekraïne van het toneel zijn verdwenen sinds de invasie. De invloed van de oligarchen – steenrijke zakenmannen die decennialang de economische en politieke macht in handen hadden – is ingestort. Hun thuishavens, zoals industriestad Marioepol, zijn vernietigd of bezet door Rusland. Hun tv-zenders, die ze inzetten voor politiek belang, zijn onder overheidscontrole geplaatst. Een van de machtigste oligarchen, Ihor Kolomojsky, zit sinds 2023 in de gevangenis.
Een verandering die nog meer macht naar Zelensky’s regering schuift: door de staat van beleg zijn er in tal van steden militaire bestuurders geïnstalleerd, die veel verantwoordelijkheden hebben overgenomen van lokaal gekozen bestuurders. Zelensky’s team gebruikt de banden met die militaire bestuurders om controle naar zich toe te trekken, zeggen Oekraïense onderzoeksjournalisten en organisaties uit het maatschappelijk middenveld.
Zij schromen niet meer om Zelensky’s regering in oorlogstijd te bekritiseren. Dat was aan het begin van de invasie wel anders. ‘Er heerste de overtuiging dat publicaties over wanbestuur of corruptie de Oekraïense zaak zouden schaden’, zegt Sjevtsjoek van het Anti-Corruption Action Center. ‘We stonden in overlevingsmodus, iedereen was verenigd rond de vlag. Ik kan niet zeggen dat dat sterk is veranderd. Maar er is nu meer geloof dat wanbestuur en corruptie onze zaak ook schaden.’
Een reeks corruptieschandalen binnen het leger heeft tot diepe woede geleid onder Oekraïners, die vrijwel allemaal dierbaren aan het front hebben of zelf meevechten. Onthullingen over grootschalig gesjoemel met de inkoop van winterjassen en rantsoenen dwongen Zelensky in 2023 tot het ontslaan van zijn minister van Defensie. Vorig jaar werden twee functionarissen op het ministerie betrapt bij het wegsluizen van geld dat bedoeld was voor artilleriegranaten. En dit voorjaar onthulden journalisten dat er honderdduizenden euro’s zijn verdwenen bij de aanleg van verdedigingslinies.
De woede over de onthullingen sorteert effect, zeggen Oekraïense corruptiebestrijders. ‘De regering reageert op problemen zodra die schandalen worden en ze besproken worden op sociale media’, zegt Sjevtsjoek. ‘We hebben momenteel geen electorale democratie, maar een socialemediademocratie.’
Dat er nu straatprotesten nodig zijn om Zelensky te doen terugkrabbelen, heeft de zorgen van Oekraïners versterkt. ‘Ik zou heel teleurgesteld zijn als we, na alles wat we hebben meegemaakt, opnieuw voor democratie in ons land moeten vechten’, zegt Inna Sovsoen, het parlementslid wier echtgenoot aan het front dient. ‘Dat zou buitengewoon oneerlijk zijn, vooral tegenover de mensen die hun leven hebben verloren in de strijd voor dit land.’
Luister hieronder naar onze podcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Lees hier alle artikelen over dit thema
Source: Volkskrant