is journalist, ondernemer en columnist van de Volkskrant.
Amerika is al weken in de ban van Donald Trumps weigering om de FBI-dossiers over Jeffrey Epstein vrij te geven. Dat komt doordat hij zelf in die dossiers voorkomt. Daarvan lijkt iedereen inmiddels overtuigd althans, zeker nadat The Wall Street Journal afgelopen week met het bericht kwam dat het ministerie van Justitie Trump in mei al vertelde dat zijn naam in de dossiers voorkomt.
Het lijkt alsof de kwestie de eerste echte, blijvende breuk tussen Trump en zijn MAGA-aanhangers heeft veroorzaakt. Elon Musk was al met Trump gebroken (en tweette eerder al dat Trump in de Epstein-files staat), nu volgt ook een hele rits podcasters en complotondernemers die eerder Trump nog aanprezen bij hun achterban. Het is daarmee verleidelijk om te hopen dat Trump nu struikelt over een stok waarmee zijn beweging eerder dacht de Democraten te kunnen slaan. Maar ik koester weinig illusies.
Ten eerste is het al die complotdenkers die zich bezighouden met pedofilie, van de QAnon-beweging tot de idioten die in Bodegraven grafschennis pleegden, helemaal niet echt te doen om kindermisbruik. Wanneer er immers werkelijk een geheim genootschap van pedofiele illuminati zou bestaan, zouden mensen zich moeten verzetten tegen de vermenging van rijkdom en politieke macht die schimmigheid in de hand werkt, iets dat zo’n beetje onderaan de agenda van extreemrechts staat.
Sowieso gaan complottheorieën eigenlijk nooit over de dingen waar ze over beweren te gaan. Het is vooral folklore, om je lidmaatschap van een bepaalde groep te bevestigen. Het idee toegang te hebben tot geheime kennis, geeft onzekere en stuurloze lieden zelfvertrouwen. De geruststelling dat alle complexiteit en chaos van de moderne wereld is te verklaren met een of ander primitief verklarinkje, waarin mensen die je toch al stom vond de duivel zijn, en jijzelf bij de goeden hoort, is heroïne voor de simpelen van geest.
Bovendien deden feiten er nooit toe bij de fans van Trump, een zakelijk mislukte rich kid die zich als een succesvolle selfmade ondernemer wist te presenteren. Een man ook die decennialang zo’n beetje de bekendste socialite van New York (en Los Angeles) was, maar zijn halvegare achterban ervan wist te overtuigen een outsider te zijn. Hij zou die ‘verderfelijke elite’ uit de Democratische kuststeden weleens op haar plek zetten, terwijl hij natuurlijk zelf de verpersoonlijking is van een verderfelijke elite.
Extreemrechtse politici kunnen vrijwel zonder consequenties spelen met complottheorieën, ook in Nederland. Daarbij is het herhalen van een boodschap vaak voldoende; Geert Wilders kan tevreden constateren dat men bij SBS6 tegenwoordig publiekelijk de ‘islamisering’ van Nederland bespreekt, alsof dat géén complottheorie is.
Extremere complottheorieën worden gebruikt om de volgzaamheid van de eigen aanhang te testen. Dat deed Thierry Baudet een paar jaar geleden door te beweren dat de wereld wordt bestuurd door reptielen. Daartoe behoort de Nederlandse regering overigens niet, aldus Baudet, want die zijn ‘te dom om te weten dat ze door de reptielen worden gebruikt’.
Trump zal denken dat het zal overwaaien en daar heeft hij alle reden toe. De foto’s en filmpjes van zijn vriendschap met Epstein gaan al jaren rond en toch waren het zogenaamd de Democraten die Epstein in zijn cel zouden hebben vermoord. Ook op deze lastige situatie vindt hij wel weer een antwoord, in de wetenschap dat complotdenkers alle relevante feiten negeren, en hij de leden van zijn sekte gewoon een nieuw complot op de mouw kan spelden.
Dat je complotdenkers overtuigt met de waarheid is, kortom, een naïeve gedachte; de theorie is altijd ondergeschikt aan het complot.
Columnisten hebben de vrijheid hun mening te geven en hoeven zich niet te houden aan de journalistieke regels voor objectiviteit. Lees hier onze richtlijnen.
Geen column meer missen?
Volg uw favoriete columnisten via de app. Klik op het belletje naast de auteursnaam.