De Nederlandse Republiek, de Italiaanse stadstaten, de Chinese Song-dynastie: ze konden honderden jaren floreren omdat ze constant mensen en ideeën van buiten toelieten, betoogt de Zweedse historicus Johan Norberg. Je mentaal afsluiten van de rest van de wereld, zoals de VS nu doen, is de opmaat tot verval. ‘Trump gaat er een rotzooi van maken.’
is buitenlandredacteur van de Volkskrant en schrijft over de EU en internationale samenwerking.
‘Is dit nou de wieg van de Europese beschaving?’, dacht de Zweedse historicus Johan Norberg toen hij in Athene de Pnyx bezocht, de heuvel waar ooit de klassieke democratie begon. Een onooglijk veldje met zwerfvuil en hondenpoep. ‘Het zag eruit als een verlaten parkeerplaats. Was dit de wieg van de Europese beschaving? Dat zette me aan het denken. Hoe is dit allemaal verdwenen? Maar ook: hoe kon op deze plaats, in de periferie van Europa, in korte tijd zo’n explosie van creativiteit plaatsvinden?’
In zijn nieuwe boek Peak Human beschrijft Norberg de opkomst en ondergang van grote beschavingen, de oude Grieken en Romeinen, het middeleeuwse kalifaat van de Abbasiden in Bagdad, de Chinese Song-dynastie, de Italiaanse stadstaten en de Nederlandse Republiek in de Gouden Eeuw. Alle kwamen ze tot bloei, betoogt hij, door zich open te stellen voor de buitenwereld, door mensen, producten en technologieën van buiten toe te laten, door te onderzoeken, experimenteren en risico’s te nemen.
Na verloop van tijd raakten ze in verval, vaak onder invloed van een externe schok, zoals een oorlog of een pandemie. Ze werden bang en begonnen zich van de wereld af te sluiten. Ze weerden immigranten, richtten tariefmuren op, vervingen de vrije uitwisseling van gedachten door een orthodoxie waaraan iedereen zich moest conformeren. Uiteindelijk was mentale afsluiting de oorzaak van hun verval, aldus Norberg.
De timing van het boek is uiteraard niet toevallig. Door toedoen van de Amerikaanse president Donald Trump dreigt ook aan het gouden tijdperk van de ‘anglosfeer’ (het Westen, geleid door Groot-Brittannië en daarna de Verenigde Staten) een einde te komen, zegt Norberg.
Hij is een klassieke liberaal die beroemd werd door zijn boek In Defence of Global Capitalism uit 2001. Juist de integratie in de wereldhandel verhief honderden miljoenen mensen in het mondiale Zuiden uit armoede, schreef hij in een vlammend pleidooi voor globalisering. In zijn nieuwe boek richt hij zich niet tegen linkse antiglobalisten, maar tegen rechtse populisten, in het bijzonder Donald Trump die alles bedreigt wat Norberg dierbaar is: vrijhandel, de vrije markt, vrijdenken.
Norberg maakt de Trump-revolutie van nabij mee. Hij is fellow van het Cato Institute in Washington, een denktank die vrijhandel en individuele vrijheid propageert. Niet zo lang geleden waren dat toonaangevende begrippen binnen de Republikeinse partij, nu worden ze totaal overvleugeld door het autoritaire nationalisme van Trump.
Norberg houdt vakantie in het zuiden van Zweden, dicht bij de Noorse grens. Een houten huis in de bossen, vlakbij de zee, een decor dat herinnert aan een Zweedse politieserie waarin de rust plotseling wordt verstoord door een brute moord die helemaal niet in het pastorale landschap lijkt te passen. ‘Haha, je moest eens weten hoeveel lijken hier in de vijver liggen’, zegt hij.
Nederland, althans de Republiek in de Gouden Eeuw, speelt een belangrijke rol in Peak Human. ‘In de periferie van Europa komen opeens een paar excentrieke kooplieden en calvinisten in opstand tegen Spanje, op dat moment het machtigste rijk uit de geschiedenis. En terwijl ze Spanje op de knieën dwingen, bouwen ze een creatieve beschaving op, die het begin is van de Verlichting en de moderne kunst.
‘Dat laat zien waardoor een beschaving groot wordt. Het gaat niet om wat je hebt, je hulpbronnen of rijkdommen, maar om het vermogen constant nieuwe ideeën en technologieën te ontwikkelen. De Nederlanders werden groot omdat ze niets hadden en wel moesten vernieuwen. Spanje was enorm rijk door de instroom van goud en zilver uit Zuid-Amerika. Maar Spanje was een centralistische monarchie die initiatieven verstikte en verschil van mening wilde uitroeien door iedereen een katholieke orthodoxie op te leggen.’
Wat ging er mis voor de Republiek?
‘De internationale situatie was moeilijk. De Republiek werd aangevallen door Frankrijk en Engeland. Maar het zijn niet altijd invasies of pandemieën die een einde maken aan een groot tijdperk. In het Rampjaar 1672 veranderde het Nederlandse perspectief op de wereld. De onderzoekende, naar buiten gerichte mindset verdween. Er kwam een andere mentaliteit: laten we vooral beschermen wat we hebben. Laten we een sterke man, de prins van Oranje, aanstellen om ons te beschermen.
‘De orthodoxe calvinisten kregen meer macht, ook aan de universiteiten. In de 17de eeuw gingen Zweden naar Nederland om te studeren, in de 18de eeuw was dat afgelopen. Als een land zich bedreigd voelt, zie je vaak dat het bang wordt, in paniek raakt en zich terugtrekt. Daarmee verliest zo’n land het gereedschap waarmee het groot is geworden.’
Was de Gouden Eeuw niet gebaseerd op kolonialisme en slavernij?
‘Het is belangrijk om kolonialisme en slavernij in gedachten te houden. Maar het is ook belangrijk om te beseffen dat de Republiek in de Gouden Eeuw zich daarin niet onderscheidde van andere gebieden. We hebben tienduizend jaar slavernij en onderdrukking gehad. Wie machtiger was dan zijn buren, pikte hun land in en verhandelde ze als slaven. Ook onze voorouders hebben zich daaraan schuldig gemaakt. Daarvoor moeten we onze excuses aanbieden. Maar we moeten niet constant aan zelfverwijt doen, en denken dat we de slechtste beschaving ooit zijn. Iedereen deed het. Wat ons onderscheidt, is niet het kolonialisme en de slavernij, maar het feit dat we ermee gestopt zijn.’
Dat ging niet van harte. Nederland vocht door in Indië, Frankrijk in Algerije.
‘Toch kwam de publieke opinie in Europa uiteindelijk tot de conclusie dat de gruweldaden te erg waren. Dat was een tegenkracht die je niet zag in het oude Rome, het kalifaat van de Abbasiden of het Ottomaanse Rijk. En die je nog steeds niet ziet in het hedendaagse Rusland.’
Is onze rijkdom dan niet gebaseerd op het kolonialisme?
‘Nee, dat geloof ik niet. Sommige mensen zijn heel rijk geworden in de koloniën, maar voor een land was het heel duur om een rijk in stand te houden. De industriële revolutie kwam eerder dan het British Empire. Groot-Brittannië werd niet rijk door zijn Empire, het kon zich een Empire permitteren omdat het zo rijk was. Het kolonialisme heeft wel veel schade aangericht in de koloniën. Daar ontstonden samenlevingen met een laag sociaal vertrouwen, omdat mensen gewend raakten aan een overheid die alleen maar kwam halen.’
De opkomst en ondergang van een beschaving is een langdurig en complex proces. Vaak kun je erin zien wat je wilt zien. Volgens Mike Johnson, de voorzitter van het Amerikaanse Huis van Afgevaardigden, ging het Romeinse Rijk ten onder aan wijdverbreide homoseksualiteit.
‘Haha, die homoseksualiteit was al achthonderd jaar wijdverbreid, dus dat kan moeilijk de verklaring zijn.’
Dat is uiteraard belachelijk. Maar pikt u ook niet de krenten eruit die in uw pleidooi voor openheid en vrijhandel van pas komen? Kun je niet een heel ander boek schrijven als je met zevenmijlslaarzen door de geschiedenis loopt? Bijvoorbeeld over de heilzame werking van staatsinterventie? Als je zoekt, vind je daar genoeg voorbeelden van.
‘Ja, de geschiedenis is complex, en de vraag is: waar leg je de nadruk op? Ik erken dat andere elementen dan openheid belangrijk zijn geweest, zoals de staat. Maar dan nog is de vraag: zorgt de staat voor openheid of voor geslotenheid? De Chinese Song-dynastie pikte overal de beste landbouwkundige ideeën vandaan en verbreidde die onder de bevolking. Daarna kwam de Ming-dynastie die juist buitenlandse gewassen liet vernietigen.’
Hoe past het hedendaagse Chinese staatskapitalisme in uw verhaal? Dat is gesloten, maar toch heel succesvol.
‘In de jaren negentig ontwikkelde China zich in de richting van de Song-dynastie. Het was nog altijd een dictatuur, maar het opende zich en stond allerlei experimenten toe, onder meer privé-eigendom. Dat is veranderd onder Xi Jinping. In mijn visie op de geschiedenis komen innovatie en groei tot stand door verrassingen, op plekken die je niet verwacht. Dat is niet de aanpak van Xi.
‘Hij selecteert technologieën en bedrijven, en subsidieert die zwaar. Dat leidt tot een groot overschot aan producten die in de rest van de wereld gedumpt worden. Dat is geen beleid dat China sterk maakt, het is een vorm van vernietiging van kapitaal dat beter elders geïnvesteerd had kunnen worden.’
China loopt toch ook voorop met AI?
‘Ja, maar DeepSeek (een krachtig Chinees AI-model, red.) kwam niet voort uit zo’n staatsbedrijf dat door Xi is geselecteerd en gesubsidieerd. Het werd ontwikkeld door een investeringsfonds dat het product was van een eerdere periode van deregulering. Laten we zien hoe het afloopt. Als China niet openstaat voor vernieuwing en zijn economie volledig ondergeschikt maakt aan de belangen van de staat, komt het in moeilijkheden.’
Norberg beschrijft de geschiedenis als een estafette waarin het stokje steeds wordt doorgegeven. Geen enkele beschaving is inherent superieur, maar binnen elke beschaving wordt een strijd gevoerd tussen krachten die openheid en geslotenheid voorstaan. In de 13de eeuw stond China onder de Song-dynastie (960-1279) op de drempel van een industriële revolutie. Het produceerde meer ijzererts dan Europa aan het einde van de 17de eeuw en beschikte al over textielmachines die werden aangedreven door waterkracht.
Na een periode van burgeroorlogen en een invasie van de Mongolen kwam de Ming-dynastie (1368-1644), die het tegendeel van de Song-dynastie was. Norberg: ‘De Ming-dynastie zei: de openheid van de Song-dynastie maakte ons kwetsbaar. Laten we stabiliteit vinden. Het eerste wat ze deden was het opgeven van de internationale handel die gevaarlijke nieuwe ideeën binnen bracht.’
De machtige Chinese zeevloot rotte weg. De Ming-keizers verbrandden zelfs de zeekaarten, in de hoop dat toekomstige keizers niet op het idee zouden komen om de handel te hervatten. Ze bouwden niet alleen de Chinese Muur om indringers buiten te houden, maar probeerden op een theatrale manier de ‘goede oude tijd’ van voor de Song-dynastie te doen herleven.
Ze dwongen burgers om de kleding te dragen die vijfhonderd jaar daarvoor in de mode was. Een kale schedel was ‘Mongools’ en werd verboden. Burgers die in overtreding waren, konden zelfs gecastreerd worden, evenals hun kapper. Deze mentale geslotenheid leidde tot vijfhonderd jaar stagnatie, zegt Norberg. ‘De grootste beschaving op de planeet werd een zwak, kwetsbaar en arm land dat verscheurd kon worden door de koloniale machten uit Europa.’
Anderen namen de leidende positie van China over. In de 20ste eeuw werden de VS het machtigste land ter wereld. Maar als Amerika zich onder Trump mentaal gaat afsluiten, zegt Norberg, zal dat opnieuw de opmaat tot verval zijn.
De VS lopen toch nog altijd voorop in innovatie?
‘De energie om te onderzoeken en te experimenteren is nog altijd heel sterk in de Amerikaanse cultuur. Ik ben daar vaak jaloers op. Maar als Trump zijn plannen doorzet, kan het snel de verkeerde kant opgaan. Als je naar gouden tijdperken in het verleden kijkt, zijn twee dingen essentieel. De eerste is een vorm van openheid zodat je constant nieuwe ideeën kunt genereren, door handel en uitwisseling. De tweede is een vorm van een rechtsstaat die de willekeurige macht van één persoon inperkt. Beide lopen nu gevaar in de VS.
‘De ruimte voor de vrije uitwisseling van ideeën wordt beperkt. Er zijn maar weinig ondernemers die van Trumps Make America Great Again-agenda houden. Hetzelfde geldt voor Republikeinen in de Senaat. Maar ze zijn doodsbang voor een man die de politiek gepersonaliseerd heeft, zodanig dat hij bedrijven en individuen zal straffen als ze zijn agenda niet volgen.
‘In de VS zie je hoe zwak mensen zijn als ze worden geconfronteerd met de macht. Dat is een ongelooflijk teleurstellende, deprimerende les. Uiteindelijk is het ook slecht voor Trump zelf. Mijn voorspelling is dat hij er op zeker moment een rotzooi van gaat maken, omdat hij zich alleen omringt met ja-knikkers.’
Op welke punten zal hij er een rotzooi van maken?
‘De handelsoorlogen zullen ook Amerikaanse bedrijven pijn doen, waardoor de financiële markten zich tegen Trump kunnen keren. Trump ondermijnt de leidende positie van de VS op het gebied van wetenschap en onderwijs, als hij de universiteiten gaat zuiveren van goede wetenschappers, alleen omdat ze vrouwen noemen in hun onderzoeksaanvragen. De deportaties van illegale vreemdelingen zullen tot een tegenreactie leiden, als mensen merken dat vrienden en collega’s worden uitgezet, en als sectoren als de bouw en de detailhandel werknemers verliezen.’
Is het niet onvermijdelijk dat gouden tijdperken ten einde lopen?
‘Ik denk niet dat het onvermijdelijk is. Maar er zijn wel sterke krachten die ervoor zorgen dat succesvolle samenlevingen zich mentaal gaan afsluiten. Wat we nu in het Westen meemaken, doet me sterk denken aan het verval van de Republiek na de Gouden Eeuw. Een serie externe crises heeft ons angstig gemaakt. Onze perceptie op de wereld is veranderd door 11 september, de financiële crisis, de pandemie, de oorlog in Oekraïne.
‘Bovendien: voor het eerst in vijfhonderd jaar merkt het Westen dat het niet meer de baas van de wereld is. Anderen krijgen meer invloed. Daardoor verliest het Westen aan zelfvertrouwen. De instinctieve reactie is dan: laten we beschermen wat we hebben.’
Heeft het liberalisme voldoende oog voor die angsten? Veel burgers voelen zich bedreigd door constante veranderingen. Gaan we niet te snel?
‘Ik denk dat we juist te langzaam gaan. Vanaf de financiële crisis is de groei laag, zeker in Europa. Daardoor maken burgers zich meer zorgen over wat er gebeurt als ze hun baan verliezen, of als een externe schok hun welvaart ondermijnt. Bij een groei van 5 procent zouden mensen zich daar niet druk over maken.’
5 procent groei is toch alleen mogelijk in opkomende landen als Vietnam?
‘In ontwikkelde economieën is dat moeilijker. Maar Europa is zo geobsedeerd door zijn oude industrieën, zoals in Duitsland. We hebben geen grote startup-scene, waar onze kinderen plotseling banen krijgen waarvan we twee jaar geleden nog niet wisten dat ze bestonden. Zo’n scene zou ons perspectief veranderen.’
De VS hebben een startup-scene waarop de hele wereld jaloers is, maar klampen zich ook vast aan auto’s in Detroit en staal in Pittsburgh.
‘Dat is zo, maar al die oude industrieën staan toevallig in de swingstates. Als Californië en Texas de swingstates zouden zijn, zouden we een heel andere discussie voeren. Nu vecht iedereen om 50 duizend mensen in vier industriestaten.’
Wie neemt het stokje over als de ‘anglosfeer’ inderdaad in verval raakt? Azië?
‘Ik vind het moeilijk om te voorspellen dat er in één land of werelddeel een gouden tijd zal aanbreken. Door de intellectuele uitwisseling met digitale middelen heeft in principe iedereen toegang tot kennis. Ik denk dat gouden tijdperken meer dan voorheen verspreid zullen zijn over de wereld.’
Kan Europa daarin meedoen?
‘Absoluut. Europa heeft de economische middelen en de kennis. Ik ben er alleen niet zeker van dat het ook de wil en het uithoudingsvermogen heeft. Het goede nieuws is dat er veel goede Europese ondernemers en start-ups zijn. Het slechte nieuws is dat ik ze in Californië en Texas tegenkom. Niet omdat ze meer van Amerika houden, maar omdat het durfkapitaal daar is. En omdat ze meteen toegang hebben tot de Amerikaanse markt.
‘Europa heeft dat kapitaal ook. Maar het zit bij banken die op veilig spelen en geen excentrieke ondernemers steunen. Europa heeft ook gezegd dat het de grootste interne markt ter wereld zou bouwen. Maar door nationale regels zijn de onderlinge muren hoger dan de muur die Trump tegen Europa bouwt. Als Europa zorgt voor durfkapitaal en een echte interne markt, blijven de grootste vernieuwers in Europa.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant