Voor Chinese kinderen vormt het onderwijs een twaalf jaar lange, stressvolle wedloop naar een allesbepalend examen. Zo niet op een alternatieve school in bergstadje Dali, waar het belangrijkste examen buiten in de natuur plaatsvindt.
Door Julie Blussé
Fotografie Billy Kwok
Elf uur, tijd voor de eerste pauze van de dag. Drie scholieren van de Verstoppertje-school en hun drie examinatoren zakken neer op een glooiende helling, diep in de bergen van Yunnan, China’s meest zuidwestelijke provincie. Een 10-jarige jongen lurkt aan een pakje druivensap en tuurt onder zijn pet naar het kronkelige pad dat de dichtbeboste bergen inleidt. Daar ergens, buiten het zicht, zullen ze aan het einde van de dag boven op een bergtop van 3.500 meter kamperen. Als ze de toets van vandaag tenminste weten te doorstaan.
Leerlingen pauzeren en eten tijden hun trektocht door de bergen van Yunnan.
‘En, hebben jullie examenstress?’, vraagt een van de examinatoren plagerig. De kinderen gaan vandaag, gewapend met kaart en kompas, een lange trektocht afleggen en onderweg allerlei reken- en taalopdrachten uitvoeren. De zenuwen die sommige leerlingen de avond ervoor voelden, toen ze na een lange busreis uit hun thuisstad Dali in de bergen aankwamen, zijn verdwenen. De 10-jarige kinderen, gekleed in North Face-jassen, afritsbroeken en goed ingelopen bergschoenen, verkeren in opperbeste stemming. ‘Nul examenstress’, giechelt de jongen met de pet. ‘Ik hoop vooral vandaag een beer te zien!’
Iedere leerling wordt geschaduwd door een examinator. Tijdens de tocht moeten de leerlingen reken- en taalopdrachten uitvoeren.
Schoolkinderen zonder stress zijn in China zeldzaam. Het schoolsysteem is een twaalf jaar lange wedloop die uitmondt in een allesbepalend eindexamen dat leerlingen op hun 18de afleggen. Bij dat examen, de zogeheten gaokao, strijden alle leerlingen tegen elkaar. Afgelopen juni waren dat er 13 miljoen. Alleen de besten maken kans op een plek aan een topuniversiteit – en daarmee, zo geloven de meeste Chinezen, op een betere toekomst.
Het is ‘niet meer dan normaal’ dat Chinese universiteiten de allerslimsten selecteren, vindt Chen Gang (54), oprichter en directeur van de alternatieve Verstoppertje-school uit Dali, die iets meer dan honderd leerlingen telt. Maar het selectieproces heeft scholen en ouders ertoe aangezet alles te laten draaien om dat ene examencijfer. Chen noemt een beruchte leus die als grimmige motivatie in klaslokalen hangt: ‘Eén punt hoger op het eindexamen en je streeft duizend anderen voorbij.’ Geen overdrijving, zegt hij.
Ouders kiezen voor de Verstoppertje-school om hun kinderen de prestatiedruk en competitiedrift van het reguliere onderwijs te besparen. Zo ook moeder Ma Lin (46), die van vriendinnen hoorde dat hun kinderen op 6-jarige leeftijd al geen vrije avonden of weekends meer hadden. ‘Als de scores in Engels, Chinees of rekenen niet perfect zijn, dringen docenten aan op bijles’, vertelt ze.
Ma koos niet alleen voor Verstoppertje omdat traditionele scholen enorme druk opleggen aan kinderen, maar ook aan ouders – ‘en vooral moeders’. Vriendinnen vertelden haar dat als een kind onderpresteerde, een leraar in chatgroepen ouders openlijk tot de orde riep. Ma vreesde dat het schoolsysteem haar zou doen uitgroeien tot de veeleisende manager van haar zoon: ‘Zo’n relatie wilde ik niet met hem.’
Hoe anders vond Ma de sfeer op Verstoppertje, waar docenten niet alleen de ouders, maar ook de kinderen als gelijkwaardig behandelen: ‘Het is een plek waar een kind simpelweg kind kan zijn.’
‘En nu?’ Aan het begin van de dag proberen leerlingen nog hulp los te peuteren bij examinatoren. Ze merken al snel dat het zinloos is. ‘Dat is aan jou’, antwoorden de examinatoren steevast. Iedere leerling wordt vandaag geschaduwd door een examinator, die zo nodig, met tien minuten straftijd, een hopeloos verdwaalde leerling terugleidt naar het juiste pad. Later op de dag kiezen de kinderen bij elk obstakel zelf hun weg, over boomstammen, grote keien en wild stromende beekjes.
Directeur Chen ziet het examen als een kans voor de leerlingen om opgedane kennis in de praktijk toe te passen en te ervaren dat ze al heel zelfstandig kunnen handelen. Een cijfer krijgen ze niet. ‘Bij ons draait het om het proces, niet om het resultaat’, legt Chen uit, die zich liet inspireren door de Italiaanse Reggio Emilia-filosofie, verwant aan het Montessorionderwijs.
Een spel met waterpistolen in de Verstoppertje-school.
Ouders vertellen blij te zijn dat ze een school als Verstoppertje hebben gevonden. Maar de keuze voor alternatief onderwijs kent grote consequenties. Verstoppertje biedt tot het 15de jaar onderwijs aan. Daarna moeten scholieren dus op zoek naar een nieuwe school. Ongeveer de helft van de kinderen sluit dan alsnog aan bij het reguliere onderwijs. Die overgang is voor Verstoppertje-leerlingen enorm zwaar – de prestatiedruk die ze negen jaar lang hebben vermeden, krijgen ze dan drie jaar lang dubbel en dwars voor de kiezen.
De andere helft van de Verstoppertje-leerlingen wordt door hun ouders naar een internationale school gestuurd. Op die scholen gedijen de scholieren van Verstoppertje over het algemeen goed. Wel moeten gezinnen daarvoor verhuizen naar een grotere stad en hoge leskosten betalen. Bovenal sluiten ouders hiermee voor hun kinderen de weg naar de gaokao voorgoed af. Hun kinderen kunnen met een internationaal diploma op zak nog wel in het buitenland studeren, maar niet in China.
Kinderen maken zich klaar voor oefeningen.
De Verstoppertje-school doet zijn naam eer aan. De schoolgebouwen in Dali zijn verscholen achter muren en hoge stalen deuren, waarop de veelzeggende naam nergens te lezen is. Op het schoolplein staat een enorme klimboom, die een juf trots ‘onze belangrijkste gymleraar’ noemt. Kinderen klauteren behendig omhoog, een durfal bereikt via de hoogste takken zelfs het dak.
's Ochtends rond acht uur begint het examen in de bossen van Yunnan met reken- en taalopdrachten.
Dat de school zich schuilhoudt is niet voor niets. Verstoppertje is officieel niet als school geregistreerd. ‘Wij zijn een gemeenschap die aanvullend onderwijs biedt’, zegt Chen voorzichtig. Als anderen het een school willen noemen, prima, maar zelf vermijdt hij die term. In China bestaan naar schatting vijftig tot honderd soortgelijke scholen, zegt de onafhankelijke onderwijsexpert Terry Qian. Ze worden vaak jarenlang gedoogd, maar lokale overheden kunnen ze ook plotseling tot sluiting dwingen.
Toch erkent ook de Chinese overheid zelf dat het reguliere onderwijssysteem ernstige problemen kent. In 2021 werd het zogeheten Dubbele Reductie-beleid ingevoerd, bedoeld om de schooldruk te verlagen en de explosief groeiende bijlesindustrie in te dammen. Vooral dat laatste baarde de overheid zorgen, omdat die de kloof tussen rijk en arm vergrootte. Maar de druk bleef en bijlessen gaan ondergronds door. Qian: ‘Zolang ouders geloven dat een hogere gaokao-score hun kind een beter leven biedt, zullen ze kosten noch moeite sparen.’
Dat ouders hun kinderen naar de Verstoppertje-school sturen, is volgens lerares Gao Yuan ironisch genoeg omdat ze zelf glansrijk de gaokao doorstonden. ‘Ze hebben vaak aan goede universiteiten gestudeerd, veel geld verdiend, een bepaalde sociale status bevochten – anderen zouden zeggen dat ze een goed leven hebben’, vertelt Gao. ‘Maar het maakte ze toch niet gelukkig.’ Dat deed hen hun geloof in de belofte van de gaokao verliezen.
Inderdaad zijn de meeste ouders voormalige grootverdieners uit steden als Shanghai of Beijing. Zij zijn naar Dali in het afgelegen Yunnan gekomen op zoek naar een meer ontspannen leven, te midden van de natuur. ‘Een van de ouders noemt het ‘de gefaalde middenklasse’, vertelt Gao lachend. ‘Ze willen niet dat hun kinderen dezelfde fouten maken als zijzelf.’
Moeder Qiaoyang met haar zoon. Zelf doorstond ze het Chinese schoolsysteem glansrijk, zoals veel ouders van leerlingen op de school.
Moeder Qiaoyang (50) is daar een treffend voorbeeld van. Op jonge leeftijd bemachtigde ze een vaste, goedbetaalde baan bij een staatsbedrijf: ‘Zolang ik niemand vermoordde, zou ik nooit ontslagen worden.’ Maar ze had een hekel aan de politieke studiesessies die ze moest ondergaan en de corruptie waarmee ze onvermijdelijk te maken kreeg: ‘Je idealen, je hele idee van wie je wilde zijn, werd door je werk kapotgemaakt.’
Zes uur ’s avonds. De laatste klim naar de top gaat over de zogeheten Helling des Wanhoops, een bergwand die steil uit de vallei oprijst. Terwijl een van de kinderen op handen en voeten omhoogklautert, prevelt ze: ‘Ik kan niet meer. Ik moet verder. Ik kan niet meer.’ ‘Je mag even rusten hè’, zegt de examinator die haar volgt, minstens zo uitgeput. Boven wordt het meisje hartelijk gefeliciteerd en direct doorgestuurd naar de kampeerplaats. Daar mag ze haar eigen tent opzetten.
Mumu zal de laatste leerling worden die aankomt.
Om acht uur zakt de zon weg achter de bergen. Sommige kinderen zijn dan nog altijd niet gearriveerd. Moeder Qiaoyang vertelt dat in het jaar dat haar zoon deze toets aflegde, twee jaar eerder, een paar kinderen de eindstreep niet haalden. Juist goed, vindt ze: ‘Het is belangrijk dat kinderen leren dat mislukken mag.’
Ook na een mislukking gaat het leven immers door. Dat was voor Qiaoyang ook het geval, nadat ze haar gouden baantje bij het staatsbedrijf had opgezegd. Ze vertrok vanuit de grote stad Chengdu naar Yunnan, waar ze onder andere bij een ngo werkte en een boek schreef. Ze heeft er de laatste maanden veel met haar 12-jarige zoon over gesproken. Na de zomer zal hij Verstoppertje verlaten en de overstap maken naar een openbare school.
Leerlingen en hun examinatoren passeren elkaar tijdens de bergtocht.
Dat wordt een grote uitdaging, weet Qiaoyang. Toen haar zoon twee jaar geleden een tussentoets van het reguliere onderwijs deed, haalde hij slechts 70 punten. ‘Bedroevend laag’, geeft Qiaoyang toe, die er onwillekeurig van schrok. Maar haar zoon reageerde gelaten. 70 punten, dat betekende toch dat hij al veel wél goed had? De rest kon hij dan vast ook nog wel leren, hield hij zijn moeder voor. Zijn reactie geeft haar het vertrouwen dat hij de overgang naar een normale school aankan.
Een internationale school heeft Qiaoyang ook lang overwogen. Maar ze wil de optie van een studie aan een Chinese universiteit openhouden voor haar zoon. In het traditionele onderwijs wordt steeds benadrukt dat er maar één weg naar succes is, stelt ze. Zij wil haar zoon juist zo veel mogelijk keuzes geven. Buiten het systeem of erbinnen: ‘Wie weet wil hij wél de gaokao doen, doorstuderen, een topbaan bemachtigen.’
Om negen uur ’s avonds, als het al pikdonker is, begint de walkietalkie van een lerares te kraken: de laatste leerling, Mumu, is in aantocht. Het nieuws zingt rond door het kamp en docenten, examinatoren en kinderen verzamelen zich aan de rand van de heuvel. In de verte worden twee zaklantaarns zichtbaar: die van Mumu en zijn examinator. Het hele kamp begint met hun lampen terug te schijnen. ‘Hup Mumu hup!’, scanderen ze. ‘Hup Mumu hup!’
Kinderen en docenten moedigen Mumu aan tijdens zijn laatste meters naar het kamp.
Eenmaal aangekomen neemt Mumu het warme welkom onderkoeld in ontvangst. Hij sjokt voorbij de juichende groep en ploft neer op een boomstam om uit te puffen. Later vertelt zijn examinator dat niet groepsdruk, maar juist dwarsheid de jongen op de been had gehouden: Mumu wilde demonstratief opgeven, maar pas als hij het eindpunt had bereikt. Dat lijkt Mumu nu in al zijn moeheid vergeten.
In Nederland woedt een discussie over toezicht op buitenschools onderwijs. Het kabinet wil misstanden voorkomen, maar moslims en christenen vrezen aantasting van hun vrijheden. Voor hen zijn de scholen juist plekken van verbinding en vorming.
In de Copperbelt van Zambia is de invloed van China alomtegenwoordig, mede dankzij de aanleg van de Tazara-spoorlijn. Uit strategische overwegingen waagt ook de EU zich op de aardmetalenmarkt. En aan zijn eigen Afrikaanse spoorproject: de Lobito-corridor. Is China nog in te halen? En wat heeft Zambia daaraan?
Sinds Trumps boude stelling dat ‘China het Panamakanaal beheert’, raast er een geopolitieke orkaan over het kleine Panama. In het oog van die storm zitten de Panamese Chinezen. ‘Het Westen kijkt met haast naar de wereld. China is geduldig.’
Source: Volkskrant