De macht van Trump De balans tussen de drie machten slaat in een VS onder Donald Trump door naar de uitvoerende macht. De nu een half jaar regerende president breidt zijn gezag uit, maar doet dat niet alleen: Congres en Hooggerechtshof geven hem veel ruimte.
Met de vuist gebald loopt de Amerikaanse president Donald Trump van zijn vliegtuig, de Air Force One, naar zijn klaarstaande autocolonne. Foto Andrew Caballero-Reynolds
Het is niet bepaald de week waarin Donald Trump zijn macht en kracht weet te etaleren. De Amerikaanse president krijgt de complotrevolte in zijn eigen achterban over het sluiten van het dossier omtrent de dode zedendeliquent Jeffrey Epstein niet onder controle. Donderdag meldde het Witte Huis dat Trump (79) een chronische aderaandoening heeft, na speculatie over zijn zichtbaar gezwollen enkels en blauwe plekken op zijn handen. Een ouderdomskwaal waarbij steunkousen worden aangeraden – maar die kunnen een gekrenkt ego niet stutten.
Het is wel de maand waarin het Hooggerechtshof Trump nóg meer ruimte biedt om per decreet te regeren. Nadat het passieve, Republikeinse Congres hem al vrij baan heeft gegeven om diens controlerende en begrotende rol te negeren, breiden nu de hoogste rechters het toch al forse presidentiële gezag verder uit.
Trump is deze zondag precies een half jaar terug in het Witte Huis en laat zijn – rechtmatige of toegeëigende – macht overal in de Amerikaanse samenleving gelden. Hij wordt daarbij nauwelijks gehinderd door de balans tussen de uitvoerende, wetgevende en rechtsprekende macht. Die slaat door in het voordeel van de president met tirannieke trekken. En dat zal ook onder een volgende president lastig te bedwingen zijn.
Sinds kort kunnen lagere rechters geen uitspraken meer doen die Trumps beleid landelijk blokkeren. De conservatieve meerderheid in het Hooggerechtshof heeft die mogelijkheid doorkruist. Districtsrechters gebruikten zogeheten universal injunctions bijvoorbeeld om Trumps decreet dat migrantenkinderen het geboorterecht op staatsburgerschap ontneemt te dwarsbomen. Het hof haalt een belangrijke brandmuur tegen Trumps shock and awe- tactiek neer. Ook oordeelde het hof in de laatste dagen voor de zomerstop dat de president massaal ambtenaren mag ontslaan en het ministerie van Onderwijs kan ontmantelen voordat is vastgesteld of hij daar de wettelijke autoriteit voor heeft.
Het zijn procedurele tussenvonnissen, tijdelijke toestemmingen, geen grondwettelijke arresten. Maar ook die „hebben mogelijk onherstelbare schade tot gevolg”, zegt William Galston van Brookings, een voorname denktank voor openbaar bestuur. Ambtenaren krijgen hun banen niet meer terug, immigranten hun rechten niet.
Galston schreef recent een historisch relaas over het getouwtrek binnen de trias politica onder de titel ‘Vormt de groei van de uitvoerende macht een bedreiging voor de constitutionele democratie?’. Hij is minder alarmistisch dan sommige andere Democraten, die de Amerikaanse rechtsstaat en democratie al doodverklaren, maar hij maakt zich wel zorgen.
Tot nu toe heeft Trump zich gehouden aan de uitspraken van het Hooggerechtshof die in zijn nadeel zijn. Na lang dralen werd een onrechtmatig uitgezette immigrant teruggehaald uit een notoire gevangenis in El Salvador. Galston: „Mocht Trump arresten van het hof niet langer gehoorzamen, dan wordt de huidige constitutionele confrontatie een constitutionele crisis.”
Opmerkelijk aan de wijze waarop Trump zijn gezag uitbreidt en manifesteert, is dat hij dat niet alleen opeist. Het Congres, maar ook media, universiteiten en advocatenkantoren onderwerpen zich ‘vrijwillig’ aan hem. „Trump gebruikt angst heel bewust en strategisch als wapen. Het Congres, zeker leden van zijn eigen partij, zijn volledig geïntimideerd. Ze lopen niet alleen het risico op een interne uitdager in volgende voorverkiezingen. Ze zijn ook kwetsbaar voor fysieke bedreigingen van de horde aanhangers met wie Trump een directe band heeft”, zegt Galston.
Het is niet exclusief Trump en niet puur intimidatie die ervoor zorgt dat het Congres veel macht uit handen geeft. Polarisatie en smalle electorale marges maken presidenten van beide partijen de laatste jaren steeds machtiger binnen hun partij. Gedetailleerde regelgeving, bijvoorbeeld wat betreft milieubeleid, besteden politici al langer graag uit aan de uitvoerende macht en anonieme ambtenaren. Zodat kiezers daar boos op worden, in plaats van op hun politieke vertegenwoordigers.
Donderdagnacht stemde het Congres in met een bezuiniging van 9 miljard dollar op ontwikkelingshulp en publieke omroepen. Eerder deze maand bekrachtigde het Congres Trumps belasting- en begrotingswet die zorg ontoegankelijker maakt voor de armste Amerikanen, belastingkorting voor de rijksten verlengt en een nog dieper gat in de schatkist slaat. Met (krappe) Republikeinse meerderheden in het Huis van Afgevaardigden en de Senaat hoeft Trump niet per decreet te regeren. Maar liever dan verstrikt raken in langdurige wetgevingstrajecten en onderhandelingen met Congresleden die ook een stempel willen drukken, trekt hij zijn eigen plan. Galston: „Zoals hij dat deed in zijn familiebedrijf. Hij heeft er het temperament niet voor om zich door wie dan ook te laten inperken.”
Intern Republikeins verzet tegen impopulaire maatregelen of impopulaire uitvoering is er nauwelijks. „Congresleden zullen geen streep trekken tegen deze daadkrachtige en zichtbare president.” In hoeverre een van de drie machten gewicht in de schaal legt, hangt ervan af in hoeverre de leden van die macht voor hun eigen tak willen opkomen. Die ambitie ontbreekt in het Congres totaal.
Galston, die sinds de jaren 80 in Washington werkt, zag dat de Republikeinen zich tijdens president Ronald Reagan gehinderd voelden door een Democratisch Congres. Sindsdien proberen ze gestaag de uitvoerende macht uit te breiden – wanneer ze aan de macht zijn tenminste. „Het is lastig te kwantificeren, maar ik schat in dat het Congres zeker zoveel macht heeft opgegeven als het is afgenomen”, zegt hij.
Donald Trump, die deze zondag een half jaar president van de Verenigde Staten is, regeert graag per decreet, terwijl het Congres in meerderheid Republikeins is. Foto Nathan Howard/Reuters
Het streven naar een sterkere, oppermachtigere president werd opnieuw geformuleerd in het beruchte ‘Project 2025’: de conservatieve blauwdruk voor een nieuw bewind, waar Trump zich tijdens de verkiezingscampagne van probeerde te distantiëren. De auteurs daarvan, verbonden aan de Heritage Foundation, schreven ook veel van de presidentiële decreten die Trump onmiddellijk na zijn inauguratie uitvaardigde. Trump voelde zich in zijn eerste termijn telkens gedwarsboomd door zijn eigen partij, de Democratische oppositie en de rechtspraak. „Zijn mensen hebben de vier jaar ‘in ballingschap’ goed gebruikt om dit keer decreten te formuleren die juridische moeilijkheden moeten omzeilen”, zegt Galston.
De conservatieve doctrine dat de president meer voor het zeggen moet hebben, beperkt zich niet tot het Congres, maar leeft juist onder juristen. Galston: „Twee van de rechters van het Hooggerechtshof hebben in het Witte Huis de frustratie meegemaakt over de ‘ketenen’ van het Congres.” Opperrechter John Roberts werkte als jonge jurist voor Reagan en George Bush senior. Brett Kavanaugh was in dienst van Bush junior. Nu beslissen zij echt hoeveel macht zij de president geven. De opstelling van het Hooggerechtshof zal de komende 3,5 jaar bepalend zijn.
Het hof heeft een meerderheid van zes conservatieve tegenover drie progressieve rechters, de helft van de rechtse rechters is bovendien door Trump zelf in zijn eerste termijn benoemd. Een jaar geleden, toen Trump nog presidentskandidaat was en strafrechtelijk vervolgd werd, kreeg hij van ditzelfde Hooggerechtshof verregaande immuniteit voor veel van wat hij tijdens zijn eerste presidentschap had gedaan.
In de eerste maanden van zijn nieuwe heerschappij heeft het hof Trump al vijftien keer zogenoemde emergency relief gegeven. Hij kreeg toestemming om voorlopig alle transgender militairen te ontslaan, de bazen van onafhankelijke agentschappen te vervangen en uitzettingen van illegale migranten te versnellen, ook naar landen waar zij niet vandaan komen. Het hof zal zich later pas buigen over de fundamentele kwesties van het geboorterecht en arbeidsdiscriminatie.
Met de uitspraak dat lagere rechters geen landelijk geldende uitspraken meer kunnen doen, heeft het Hooggerechtshof vooral zichzelf meer macht toegekend, zegt Galston, niet zozeer Trump. Hij verwacht niet dat het hof meegaat in het presidentiële decreet over het grondwettelijk vastgelegde geboorterecht, Trumps beroep op een wet uit de achttiende eeuw om deportaties van mensen uit ‘vijandige’ landen te rechtvaardigen of de noodzaak van willekeurige importheffingen zonder het Congres te betrekken.
De kans dat het hof Trump radicaal meer formele macht geeft dan hij al heeft, lijkt Galston niet groot. De vraag is vooral of Trump uitspraken accepteert die zijn beleid blokkeren. Het Hooggerechtshof heeft geen manier om zijn oordeel af te dwingen. „Er zijn twee scenario’s waarin we echt een grens overgaan” wat betreft de democratie, zegt Galston. „Als Trump een oordeel van het Hooggerechtshof pertinent negeert of als de Republikeinen echt ingrijpen in het proces van verkiezingen.”
Ondertussen benut en rekt Trump zijn bestaande gezag al maximaal. Met „agressief, creatief gebruik van bestaande wetgeving en latente presidentiële bevoegdheden” pakt hij onafhankelijke media, advocatenkantoren en universiteiten die financieel afhankelijk zijn van de federale overheid aan. En hij stuurt militairen af op demonstranten. Daar zullen dit Congres of Hooggerechtshof hem niet in beperken.
De enige wal die het schip van uitdijende presidentiële macht echt kan keren, is de publieke opinie. Uit peilingen blijkt dat veel van Trumps beleid wat betreft immigratie, handelsrelaties en transgender personen populair is, maar de wijze waarop hij te werk gaat niet. „Als kiezers het idee hebben dat Trump te ver gaat, zullen ze Republikeinen daarop afrekenen”, voorziet en hoopt Galston. In november volgend jaar staat de wetgevende macht weer op het spel. Mochten de Democraten een meerderheid in het Huis of zelfs ook de Senaat bemachtigen, dan zullen zij proberen de machtsbalans evenwichtiger te maken. Dat betekent echter niet dat zij structureel de macht van de president kunnen en willen inperken.
„Wanneer de uitvoerende macht eenmaal is opgerekt, wordt het verleidelijk voor de andere partij om daar ook maximaal gebruik van te maken. Ten eerste om decreten terug te draaien, maar ook om in het gepolariseerde landschap zelf daadkrachtig te regeren.” Als de vangrails en de bordjes met de maximale snelheid eenmaal zijn weggehaald, zal het uiterst lastig zijn om die weer terug te zetten.
Wat kunnen we verwachten van weer vier jaar Trump?
Source: NRC