Pirkko Saisio (76) is als boegbeeld van de homobeweging nog altijd een fenomeen in Finland. Toch ziet ze zichzelf niet langer als Fins, maar als Europees schrijver. ‘Europeanen zeggen: we staan er alleen voor. Maar we hebben zo veel rijkdom. We hebben elkaar.’
Een brede lach breekt door op het gezicht van de 76-jarige Finse schrijfster Pirkko Saisio als iedereen aan tafel overstag gaat en net als zij een glaasje schnaps bestelt. Het drankje heet Marskin ryyppy en dankt zijn naam aan de Finse generaal en president Mannerheim, die voor en tijdens de Tweede Wereldoorlog de strijd tegen de Russen leidde. Bestel er toch vooral blini’s bij, dikke pannenkoekjes met bijvoorbeeld zalm, moedigt Saisio aan, om het Finse feest compleet te maken.
De late lunch vindt plaats in een schemerig kelderrestaurant in de wijk Kallio in Helsinki. Dit is ‘haar’ wijk; Saisio groeide op in het appartement ernaast en de omgeving is het decor voor haar autobiografische trilogie, die in Finland verkooprecords brak. Kallio is geen arbeiderswijk meer, nu koop je er dure koffie en exclusieve vintage kleding, maar het restaurant echoot nog oude tijden. Aan de muur hangt een ingelijste krantenfoto van een jonge Saisio met toenmalig president Tarja Halonen, een oud-buurtgenoot.
Wat bindt Europese schrijvers? Is er sprake van een Europese cultuur? En hoe zie je die terug in de literatuur? Een wekelijkse interviewserie met zes prominente schrijvers uit onder meer België, Duitsland en Hongarije. Deze week de Finse schrijver Pirkko Saisio.
Lekker Fins allemaal dus. Ook Saisio presenteerde zichzelf lang als een bij uitstek nationale schrijfster. In de Helsinki-trilogie, die in de afgelopen jaren in het Nederlands is vertaald (Het kleinste gemene veelvoud, Tegenlicht en Afscheid) beschrijft ze haar jeugd in het naoorlogse Finland. Ze groeit op in een communistisch arbeidersgezin en worstelt (soms letterlijk) met haar vader, die moeilijk kan accepteren dat zijn dochter slimmer is dan hij. En dan valt ze ook nog op vrouwen – een totaal taboe.
Saisio bewandelde nadien een geheel eigen pad. Ze maakte de theaterschool af, schreef haar debuut op haar 26ste en werd een alleenstaande moeder. Ze schreef tientallen boeken, essays en scenario’s voor film en televisie en werd het boegbeeld van de Finse homobeweging. Nog altijd is de auteur een fenomeen in het Finse culturele leven.
Toch is er iets veranderd. Tijdens de lunch en het daaropvolgende interview dendert ze al vertellend door het hele continent, van Madeira, waar zij en haar partner de helft van het jaar wonen, naar plekken waar ze verdwaald raakte (Amsterdam), zich verbaasde over de vieze treinen (Frankrijk) en hallucineerde dat ze er oorspronkelijk vandaan kwam (Roemenië).
Ook haar boeken vinden langzaam hun weg naar Europese lezers. Deel twee van de trilogie, Tegenlicht, stond dit jaar op de longlist voor de Europese Literatuurprijs, een Nederlandse prijs voor de beste roman die in het voorgaande jaar uit een Europese taal in het Nederlands is vertaald. Het boek is een stroom van prachtig geschreven herinneringen aan Saisio’s opstandige tienertijd, waarin ze droomt van het schrijverschap. Denk vooral niet aan een traditionele autobiografie: Saisio laveert vrijelijk tussen de ik- en de hij-vorm, waarbij de laatste opduikt op kwetsbare momenten. Ondertussen associeert ze er vrolijk op los, net als aan de interviewtafel.
In 2021 schreef de Finse haar eerste ‘Europese’ boek, getiteld Passio (passie), dat nog niet vertaald is in het Nederlands. Het verhaal draait om een gouden halsketting, die opduikt bij de executie van Girolamo Savonarola, een prediker die eind 15de eeuw korte tijd Florence bestuurde. De lezer volgt het sieraad dat in de eeuwen erna opduikt in het Habsburgse Wenen, in de Joodse gemeenschap in Krakau, in een Russisch strafkamp en in het 20ste-eeuwse Finland. Daarmee is het ook een politieke en religieuze geschiedenis van het moderne Europa.
Ziet u zichzelf inmiddels ook als Europees schrijver?
‘Ja, misschien juist nu de grens tussen Finland en Rusland gesloten is (sinds december 2023, red). De Russische cultuur is voor mij altijd heel belangrijk geweest. Ik heb veel Russische boeken gelezen en ik heb, net als met zo veel dingen, een haat-liefdeverhouding met Rusland. Maar beetje bij beetje voel ik me meer Europeaan. Passio is denk ik ook mijn beste werk.’
Hoe kwam u op het idee om dit boek te schrijven?
‘Om eerlijk te zijn kwam het door corona. Ik zat samen met mijn partner, met wie ik al 42 jaar samen ben, erg lang dus, negen maanden lang opgesloten in ons huis op Madeira. We zaten nogal op elkaars lip en de enige manier om daaraan te ontsnappen was in de werkkamer gaan zitten en aan de slag gaan. Dus ik probeerde gewoon wat. Ik begon met Savonarola, over wie ik eerder had geschreven, en daarna ging het vanzelf, heel wonderlijk. Het was ook een soort ontsnapping, omdat de wereld zo onzeker was geworden. We wisten niet wat er ging gebeuren. Gaat iedereen dood? Gaat het ooit voorbij? Zien we onze familieleden weer?’
Wilde u iets ontdekken over Europa?
‘Ik weet niet meer precies of het om Europa ging, maar in ieder geval wel om de westerse cultuur. Veel critici hebben het niet opgemerkt, maar het gouden object in Passio verliest mettertijd steeds een stukje van zijn waarde. En dat is denk ik hoe het in onze cultuur met veel dingen is. Begin 15de eeuw was het heel concreet wat mensen geloofden, zoals dat onze lichamen zouden herrijzen op de dag dat Jezus terugkomt. In het boek voer ik iemand op die de botten van zijn overleden vrouw en kinderen op een veilige plek verstopt, in de hoop dat ze bewaard blijven zodat God ze kan vinden. Wat we nu geloven is veel minder concreet. Het is een combinatie van wetenschap, esoterische ideeën en onze eigen versie van het christendom.
‘Ook degenen die alleen in wetenschap geloven, weten dat kennis constant verandert. Morgen kunnen de wetenschappelijke feiten alweer anders zijn. Ik vind het bijvoorbeeld interessant dat we nu denken dat de oerknal niet eenmalig was. Dat alles op den duur ineenkrimpt, waarna er meteen een nieuwe oerknal volgt. Sommigen geloven in het bestaan van parallelle universums. Ik zie zelf meer in het idee dat ze niet naast elkaar bestaan, maar in elkaar. Ruimtes in ruimtes.’
Wat zijn uw favoriete Europese schrijvers?
‘Mijn God, ik was al bang voor deze vraag, want het zijn allemaal oude schrijvers, klassiekers. Maar ik lees nu Michaël Sjisjkin en Vladimir Sorokin. Ja, wéér die verdomde Russen. Shishkin schrijft essays over de actualiteit en zijn taal is zó goed. Ik lees ook Franse auteurs, maar wel die in de jaren zestig van de vorige eeuw als modern golden. Violette Leduc en Marguerite Duras zijn heel belangrijk voor me geweest. Als tiener las ik vooral Russische romans.’
Was de lectuur bij u thuis niet vooral leninistisch en marxistisch van aard?
‘Ja, maar er waren ook romans. De Communistische Partij in Rusland liet boeken in het Fins vertalen en stuurde ze naar de Russisch-Finse vriendschapsvereniging in Helsinki, waar mijn vader werkte. Maar de mannen daar waren helemaal niet geïnteresseerd in die boeken. Mijn vader zei: ‘Geef ze maar aan mij, mijn dochter leest alles.’ Hij bracht de dozen mee naar huis en vroeg: ‘Gaan we ze weggooien of ben jij geïnteresseerd?’ En zo las ik op mijn 10de Tsjechov en Gorki – maar nooit Dostojevski, want die werd niet vertaald. De helft ging overigens wel de prullenbak in, dat waren totale propaganda-boeken.’
Uw vader was een overtuigd communist. Was de invloed van de Sovjet-Unie groot in Finland?
‘Mijn vader was lid van de Communistische Partij, net als de meeste van zijn vrienden en onze familieleden. Dat was opvallend, want de sfeer in Finland na de oorlog was juist heel patriottisch. Het was een heel religieuze en nationalistische tijd. De waarden die ik leerde op school, aan de universiteit – overal waar ik kwam – stonden haaks op die van thuis. Thuis was het atheïstisch, daarbuiten religieus. Daardoor begreep ik al vroeg, toen ik 5 was, dat volwassenen het oneens zijn over alle belangrijke vraagstukken. Wat is goed? Bestaat God? Je moet dus zelf uitzoeken wat je gelooft en wat je denkt. Het was de beste les die ik had kunnen krijgen.’
Finland en Rusland hebben altijd een nauwe en complexe band gehad. Finland hoorde vanaf 1809 bij het Russische tsarenrijk, tot het in 1917 onafhankelijk werd. Stalin probeerde dat in 1939 weer ongedaan te maken door Finland binnen te vallen. De Finnen boden fel verzet, verloren uiteindelijk een tiende van hun grondgebied, maar wisten na de Tweede Wereldoorlog als enige grensland van Rusland onafhankelijk te blijven. De prijs daarvoor was dat Rusland grote invloed uitoefende. Finland mocht niet bij de Navo en moest zich neutraal opstellen. Na de val van de Sovjet-Unie keerde Finland zich alsnog naar het Westen. Het land werd in 1994 lid van de EU. Twee jaar geleden, na de Russische inval in Oekraïne, werd het tot woede van Moskou ook lid van de Navo.
Sindsdien zijn de banden snel verslechterd. In 2023 sloot Finland de 1.300 kilometer lange grens, nadat Rusland moedwillig ruim duizend immigranten de grens over had gestuurd. Het Finse parlement nam ook een noodwet aan waarmee het immigranten kan terugsturen naar Rusland. De meeste Finnen steunen deze harde lijn. ‘Het is iets ingrijpends’, zegt Saisio. ‘We kunnen het aan de ene kant niet goed verantwoorden, maar het is tegelijk ook noodzakelijk. We weten niet wat voor mensen Rusland de grens over stuurt. Natuurlijk zouden we echte vluchtelingen moeten verwelkomen, maar het is ook een moeilijke situatie.’
Is de grens op cultureel terrein ook dichtgegaan?
‘Nee, we hebben absoluut nog belangstelling voor de Russische cultuur. Maar als ik op Madeira Russische toeristen zie, dan voel ik eerlijk gezegd wel haat. Ik denk dan: jullie vieren vakantie? Als je zo nodig oorlog moet voeren, sta dan aan het front.’
Ook tussen Europa en de Verenigde Staten lijkt de afstand groter te worden. Europa is meer op zichzelf aangewezen, zo lijkt het. Verwacht u dat Europa zich ook in cultureel opzicht meer op zichzelf gaat richten?
‘Dat zou kunnen. Ik hoop het. Je hoort nu vaak Europeanen zeggen: we staan er zo alleen voor. Maar we hebben zo veel landen, zo veel rijkdom, zo veel mogelijkheden. We staan helemaal niet alleen. We hebben elkaar.’
We hebben meer dan we denken.
‘Precies en we zouden daarom wel wat zelfverzekerder mogen zijn. Maar het is waar: we zijn ook lui en naïef geweest. En dan is er natuurlijk de Europese Unie, wat op zich iets goeds is, maar die is ook traag en heeft veel interne problemen. Waar het systeem hapert is dat iemand als de Hongaarse premier Orbán met zijn vetorecht iedereen kan chanteren. We zouden het vetorecht moeten vervangen door een systeem waarbij bijvoorbeeld twee derde van de stemmen voldoende is om iets voor elkaar te krijgen. Ik denk weleens dat Amerikanen naar ons kijken en denken: ze praten en praten maar, met hun filosofieën en mooie ideeën... maar doen ze ook iets?’
Gaan deze geopolitieke ontwikkelingen uw werk beïnvloeden?
‘Ik ben er honderd procent zeker van dat ze ons allemaal beïnvloeden. We beseffen niet eens hoezeer, omdat we nog in shock zijn door wat er allemaal uit Trumps mond komt. Het is alsof we in een draaimolen zitten waar we niet uit kunnen en die maar doordraait, terwijl we steeds misselijker worden.
‘Er gebeuren ongelooflijke dingen, zoals dat de leider van het machtigste land ter wereld geen abstractie kent in taal of denken. Alles is geweldig mooi of verschrikkelijk vreselijk. Elke zin zit propvol bijvoeglijke naamwoorden. De ‘Big Beautiful Bill’. Het is vernederend dat we er elke dag opnieuw naar moeten kijken. Je opent een nieuwssite en je ziet vijf foto’s van Trump en twee van Poetin. Het is afschuwelijk en het werkt door.
‘Ik denk dat we diep van binnen wachten op het moment dat de mensen die iets anders willen elkaar weten te vinden. Maar terwijl ik mezelf dit hoor zeggen, besef ik dat het wensdenken is, want de linkse oppositie zit nog veel te veel vast in het idee dat zij de ‘goede mensen’ zijn die ons gaan verlossen van slechte mensen. Ik háát dat. Het gaat niet om goed of slecht, het gaat om het overbrengen van waarden die voor iedereen goed zouden moeten zijn.’
In uw autobiografische boeken rijst het beeld op van iemand die zich sowieso niet graag conformeert aan een groep.
‘Haha, misschien, maar ik ben wel een goed lid geweest van de queerbeweging in Finland. Ik heb een gezicht gegeven aan die beweging. Ik was de eerste openlijke lesbienne op televisie en ik heb gesmeekt of anderen het ook wilden doen, maar ik was lang alleen. Ik vertel de jongeren van nu nog weleens hoe we destijds als zondaars en criminelen werden gezien. Dat ligt nu achter ons, ik maak deel uit van die geschiedenis. De jongeren in de queerbeweging schrijven er boeken over en maken documentaires. Ik ben er trots op. Maar destijd was het heel eng.’
Hoe reageerden uw ouders?
‘Het was vooral een kwestie van wat mijn moeder vond. Wat mijn vader vond interesseerde me niet, maar ik wilde mijn moeder niet kwetsen.’
In uw boek schrijft u dat u haar net zolang belde totdat uw moeder de telefoon weer opnam.
‘Ze accepteerde me, maar niet mijn homoseksualiteit, dat nooit. Het was een taboe, we praatten er niet over. Ik nam vaak lesbische vriendinnen mee, gewoon vrienden. Ze begreep het heus wel, maar ze zei niks. Ze heeft mijn huidige partner nog ontmoet, maar slechts één keer, want kort daarna is ze overleden. Ze begreep meteen dat het serieus was, ik zag de lach in haar ogen. Ze kende me zo goed, de manier waarop ik keek. Maar toen ik haar vroeg of we een nacht in haar zomerhuis mochten logeren zei ze weer gewoon: nee, ik ken die persoon niet. Ze hield het vol tot het einde.’
Madeira, waar u sinds achtien jaar de helft van het jaar woont, is een streng katholiek eiland. Was het geen probleem dat er een lesbisch stel in het dorp kwam wonen?
‘Het is grappig, Portugal is een religieus land, maar de mensen daar hebben tegelijk een seculiere opvatting van de staat. Ik denk dat het te maken heeft met de Anjerrevolutie in 1974, toen de dictatuur werd verworpen. Als je er bijvoorbeeld trouwt in de kerk, is dat juridisch niet geldig. Je moet dan nog apart naar het gemeentehuis om het huwelijk officieel te laten registreren.
‘Het kan ze ook niet schelen of je homo bent of iets anders. Dat is zelfs zo in het kleine dorp waar wij wonen. Mijn dochter verbleef een keer in mijn huis daar toen een paar oude vrouwen langsliepen en vroegen hoe het met mij en mijn partner was. Mijn dochter vertelde dat we kort daarvoor in Finland getrouwd waren. Toen zeiden die oude vrouwen: ‘Dat kan bij ons nog niet, maar we hopen dat het snel gaat veranderen.’ En dat zijn vrouwen van wie sommigen niet kunnen lezen, hè?’
Heeft u het gevoel dat u iets Europees deelt met hen?
‘Eerlijk gezegd hebben wij het makkelijk gehad, want er kwamen al zoveel domme buitenlanders in dat kleine dorpje. Ze hadden een hekel aan de Zweden, omdat er een Zweeds stel was dat nooit iemand groette. En dan was er nog een Duits koppel, dat wel graag contact met ons wilde, wat op zich prima was, maar tegen de mensen daar voortdurend stond te schreeuwen: ‘Doe dit, doe dat!’ Alsof de Portugezen daar op zaten te wachten. Ze werden gehaat. En als je naar een klein dorp gaat – dat geldt denk ik overal ter wereld – moet je er rekenening mee houden dat daar misschien drie of vier families zijn; iedereen is er met elkaar verwant. Dus als je één iemand kwetst, heb je ineens veertig mensen tegen je.’
Jullie kunnen wel goed met ze opschieten?
‘Heel goed. Wij komen zelf ook uit een klein land en we tonen respect voor ze. Toen we er nog maar net woonden, kwam ons buurmeisje, ik denk dat ze zo’n 18 jaar oud was, een heel mooi meisje, naar ons hek, wat ze normaal nooit zou doen. ‘Sorry dat ik stoor, maar jullie zijn vergeten de lichten van jullie auto uit te doen’, zei ze. Ik antwoordde: ‘Dank je wel dat je dat komt zeggen en dat jullie ons zo warm ontvangen.’ En toen zei ze iets heel bijzonders, Finnen zouden dat nooit doen: ‘Natuurlijk doen we dat, want het is een grote eer. Jullie hebben het geld om waar dan ook een huis te kopen en van alle plekken die er zijn hebben jullie ons kleine dorp gekozen. Daar zijn we zo trots op.’’
Is de manier waarop we vandaag de dag omgaan met verschillen iets wat Europa bindt?
‘Ja, wij respecteren onze cultuur en die van anderen. Amerikanen kennen onderling wel verschillen, de cultuur in Texas is anders dan in New York, maar ze tonen nauwelijks interesse in landen en culturen buiten het eigen continent. Ze hebben een heel beperkt begrip van geschiedenis. Heb je dat filmpje gezien van Trump over Italië? Ik hou van dat land, zegt Trump, de VS en Italië hebben zulke goede betrekkingen sinds de tijd van het Romeinse Rijk. Sinds het Romeinse Rijk, hahaha. En dan het gezicht van de Italiaanse vertaalster.’
Pirkko Saisio: Tegenlicht. Uit het Fins vertaald door Annemarie Raas. De Geus; 224 pagina’s; € 20,99.
16 april 1949 geboren in Helsinki in een communistisch arbeidersgezin
1975 Afgestudeerd aan de theaterschool
1975 Debuutroman Elämänmeno (‘zo gaat het leven’), winnaar van de J.H. Erkko-prijs voor het beste debuut
1997–2001 Docent aan de theaterschool
1998 Deel 1 van de Helsinki-trilogie, Het kleinste gemene veelvoud
2000 Deel 2 van de Helsinki-trilogie, Tegenlicht
2003 Deel 3 van de Helsinki-trilogie, Afscheid. Wint de Finlandia-prijs, de belangrijkste literaire prijs in Finland
2013 Verfilming van haar boek Betoniyö (1981) door haar partner Pirjo Honkasalo
2021 Roman Passie, die zich uitstrekt over bijna vijf eeuwen Europese geschiedenis
2025 Film Orenda. Saiso schreef het scenario en speelt een rol in de film
Saisio woont afwisselend in Helsinki en op Madeira met haar partner, regisseur Pirjo Honkasalo. Saisio heeft een dochter, actrice Elsa Saisio (1981), en twee kleinkinderen.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant