De wachtlijsten voor tbs-klinieken worden alsmaar langer. Daardoor zitten gedetineerden die een tbs-behandeling moeten krijgen langer in een ‘normale’ cel. De speciale ontbajes-afdeling van de gevangenis in Vught zou een oplossing moeten bieden.
Wat er precies in haar lijf gebeurt als ze tijdens therapie ‘een beetje met klei gooit’, weet Lisa niet. ‘Ik begrijp er echt niets van, maar er gebeurt van alles.’ Lisa is een vrouw van in de vijftig. Zo’n tien jaar geleden doodde ze een man. Details daarover wil de gedetineerde – bril, spijkerbroek en T-shirt – niet kwijt. Wat ze wel wil vertellen, is hoe ze veranderd is.
Had je haar een paar jaar geleden getroffen, dan had je een ‘aangepaste, afgemeten en gecontroleerde vrouw’ gezien. ‘Na 9,5 jaar cel was ik verhard. In de reguliere gevangenis kan je niemand vertrouwen en geldt het recht van de sterkste.’
Zo dacht ze een oprechte vriendin te hebben gevonden in een andere gedetineerde. ‘Toen zij vrijkwam, bleef ze bij mij op bezoek komen. Dat voelde warm en echt, want de eenzaamheid in de cel is het ergste wat er is. Ze zei dat ze mij wilde helpen, en ik heb haar toen het beheer van enkele bezittingen toevertrouwd.’
Die bezittingen is Lisa inmiddels kwijt. Net als de vriendin.
Ze vertelt het kalm. Al werpt ze wel soms een onzekere blik op psycholoog Baukje, die naast haar zit in de spreekruimte. Dat Lisa dit nu zo kan vertellen, komt doordat ze ‘ontbajest’ is. Samen met zeventien, vooral mannelijke, gedetineerden die zware geweld- of zedendelicten hebben gepleegd, verblijft ze op de zogenoemde prepassanten-afdeling van de penitentiaire inrichting (PI) in Vught. Deze gevangenisafdeling is speciaal bedoeld om gedetineerden, na een lange celstraf, voor te bereiden op een tbs-kliniek.
Hier proberen psychologen, behandelaren en medewerkers zogenoemde ‘detentieschade’ te herstellen, zodat de patiënten in de tbs-kliniek sneller openstaan voor een intensieve behandeling voor hun stoornis. ‘Ze hebben zware delicten gepleegd, maar zijn tegelijkertijd vaak kwetsbare, complexe mensen’, zegt psycholoog Baukje, die om veiligheidsredenen niet met haar achternaam in de krant wil.
In principe gaan mensen zoals Lisa na zes tot twaalf maanden naar een van de elf tbs-klinieken. Maar vanwege een tekort aan tbs-plekken stokt de doorstroom en zitten veel gedetineerden hier langer dan de rechter ooit heeft bedoeld. En niet alleen hier: verspreid over alle gevangenissen wachten zo’n 225 mensen op een tbs-behandeling, blijkt uit een brief die demissionair staatssecretaris van Rechtsbescherming Teun Struycken (NSC) eind juni naar de Tweede Kamer stuurde.
‘Deze groep wordt dus eigenlijk zwaarder gestraft. Volgens de wet mag het, maar je kunt je afvragen hoe humaan het is’, zegt Niki Kuin, directeur zorg en behandeling van de PI Vught. ‘Als iemand geen tbs had gekregen, had hij allang vrij rondgelopen in de maatschappij.’ Maar tegelijkertijd: tbs is er juist voor bedoeld om het risico op recidive te verkleinen. ‘We willen deze patiënten dus pas laten gaan als ze geen gevaar meer vormen voor de maatschappij.’
Zo zit Lisa’s celstraf er al een jaar op. ‘Ik had vorig jaar al moeten doorstromen. Mijn advocaat zegt dat ik er rekening mee moet houden dat het nog een jaar duurt voordat er een tbs-plek is.’
In de gang knikt Patrick – baardje, slippers, armen vol tatoeages – instemmend. Ook hij wacht al tijden. ‘Het is vervelend, maar je kan er niets aan doen’, zegt hij gelaten terwijl hij kijkt naar hoe PI-medewerker Paul snooker speelt met een andere gedetineerde, Ron.
Even verderop zitten twee anderen in de huiskamer tv te kijken. De mannen, beiden stevig postuur, kijken History Channel. Na ‘dik vijf jaar in de cel’ is Ron enkele maanden geleden naar de ‘ontbajes-afdeling’ verhuisd. Het bevalt prima, zegt Ron. Volgens hem is vooral de rust het voordeel van deze afdeling. ‘En het dartbord heeft hier echte pijlen in plaats van plastic.’
Er zijn meer verschillen: de cellen zijn groter en worden ‘kamers’ genoemd, er is een dakterras met bloemen, een moestuin en een volière met parkieten. Gedetineerden heten patiënten en worden, in tegenstelling tot in de reguliere gevangenis, bij hun voornaam genoemd. Psycholoog Baukje: ‘Die verandering alleen al veroorzaakt soms kortsluiting in hun hoofd.’
Alles is erop gericht de patiënten te stimuleren zich weer kwetsbaar op te stellen. ‘Normaal ben je als PI-medewerker vooral aan het ‘sleutelen’’, zegt Paul. ‘Je opent en sluit deuren en zorgt ervoor dat gedetineerden naar hun dagbesteding gaan. Hier heb je meer aandacht voor hoe de mensen erbij zitten.’
Meestal, zo is de ervaring van Baukje en Paul, reageren de patiënten in het begin nauwelijks. ‘Dan vraag je: hoe gaat het? En is het antwoord: waarom wil je dat weten.’ Ze zijn op hoede en wantrouwend. ‘In de normale cel hebben ze geleerd dat ze zich continu mentaal moeten wapenen tegen de ander’, zegt directeur Kuin. ‘Over het delict wordt nauwelijks gesproken. En veel gedetineerden zijn onderprikkeld, waardoor hun brein in een soort van ruststand staat.’
Dat betekent voor de behandelaars dat ze vooral ‘kleine stapjes’ zetten. ‘Ontregeling ligt altijd op de loer’, zegt Baukje. ‘We moeten dus voor de veiligheid continu alert blijven.’ Daarbij komt dat niet elke patiënt het nut van therapie inziet. ‘Laatst nog zei een van hen over zichzelf: Baukje, wat al goed is, kan je niet beter maken.’
De prepassanten-afdeling ontstond in 2017, in een periode waarin net als nu de duur van een tbs-behandeling toenam, net als de wachtlijsten. Het idee was dat dit een van de manieren zou zijn om de doorstroom te bevorderen. ‘We zijn de enige penitentiaire inrichting die zo’n afdeling heeft’, zegt Kuin. ‘We dachten toen nog dat achttien plekken toereikend zouden zijn. Lange tijd was dat ook zo.’
Dat dit inmiddels anders is, heeft meerdere oorzaken, aldus Hyacinthe van Bussel. Zij is directeur van tbs-kliniek de Rooyse Wissel en voorzitter van TBS Nederland. Rechters leggen steeds vaker tbs op. Bovendien mogen gedetineerden, die zowel een celstraf als tbs hebben gekregen, pas in de laatste twee jaar met hun behandeling beginnen. Voorheen, tot 2021, was dat nog als twee derde van hun celstraf erop zat. ‘We merken wel wat effect als ze van de prepassanten-afdeling komen, maar onderdeel van onze behandeling is een gedetailleerde delictanalyse. Dat wordt sowieso moeilijker naarmate ze langer in de gevangenis hebben gezeten en het delict langer geleden is.’ Zo duurde een gemiddelde tbs-behandeling in 2023 nog 8,7 jaar, in 2024 was opgelopen tot 9,5 jaar.
Daarnaast kunnen tbs’ers die het grootste deel van hun behandeling erop hebben zitten, vanuit de kliniek steeds moeilijker doorstromen naar een vervolgplek. ‘De reguliere ggz wil steeds minder met onze patiënten te maken hebben. Daardoor stokt de uitstroom.’ Inmiddels, vertelt Van Bussel, ‘bouwen tbs-klinieken daarom zelf eigen beschermd-woneninstellingen. Maar een snelle oplossing is het niet.’
En dat is een frustrerend vooruitzicht, zegt Lisa. Het idee dat er tijd zit tussen een delict, de strafzaak en de tbs-behandeling vindt ze niet verkeerd. ‘Ik had wel drie jaar nodig om te accepteren dat dit allemaal was gebeurd.’
En ze benadrukt dat ze blij is dat ze op de prepassanten-afdeling al ‘heel wat stappen heeft kunnen zetten’. Vroeger, zegt ze, ‘was ik een kameleon. Ik wist totaal niet wie ik was, ik paste me altijd aan.’ Daarbij kon haar hoofd soms ook ‘overspoeld’ raken. ‘Als een man mij uitlachte bijvoorbeeld, werd er iets bij mij getriggerd en dan verdroeg ik die man niet.’ Inmiddels kan ze beter met vervelende situaties omgaan en vindt ze het minder belangrijk wat anderen denken. ‘Maar nu ben ik echt wel klaar voor de tbs-kliniek. Al zal het daar best pittig worden.’
De namen van de patiënten zijn in verband met de privacy gefingeerd.
Jesse heeft zijn celstraf van zes maanden uitgezeten en wacht al jaren in de gevangenis op een plek in een tbs-kliniek. Tot grote wanhoop van zijn vader Frans, die Jesse zelf aangaf in de hoop hem te helpen.
‘Pap, ik ben een monster’. Dat zei de 30-jarige Jesse begin dit jaar tegen zijn vader Frans. Toen de 72-jarige inwoner van een dorpje in Twente het hoorde, schoot hij vol en antwoordde hij: ‘Nee, dat ben je niet.’
Frans wil niet met zijn achternaam in de krant om Jesse te beschermen. Hij doet zijn verhaal om aandacht te vragen voor de situatie van zijn zoon. Op 8 juli stonden ze samen voor het gerechtshof in Den Haag, met hun advocaat Jan-Jesse Lieftink. Ze eisen dat de staat Jesse binnen drie tot zes maanden overplaatst naar een tbs-kliniek. Want hij wacht al vier jaar in de gevangenis op zijn behandeling.
Waarom zei Jesse dat hij een monster is?
‘Vlak daarvoor had hij twee bewaarders aangevallen met een mes uit de keuken. Jesse is vatbaar voor psychoses. Hij had een tijdje zijn medicatie geweigerd, omdat die hem suf zou maken. Godzijdank vielen er geen gewonden, maar ik ben erg geschrokken. Zoiets past helemaal niet bij hem. Ik kan en wil het niet goedpraten. Echt niet. Maar deze aanval is een direct gevolg van wat hij de laatste jaren heeft meegemaakt.’
Een rechter heeft Jesse tbs met dwangverpleging opgelegd, maar daarvan komt nog niets terecht. Hij staat al vijftien maanden boven aan de landelijke wachtlijst voor tbs’ers. In zijn geval duurt het extra lang omdat hij naar de Forensisch Psychiatrische Kliniek Hoeve Boschoord in Drenthe moet. Die is gespecialiseerd in patiënten zoals hij – Jesse heeft niet alleen psychoses, hij is ook autistisch en heeft een licht verstandelijke beperking. Maar bij Boschoord is nauwelijks sprake van doorstroming. In de tussentijd verblijft Jesse tussen criminelen.
Is Jesse veranderd in de gevangenis?
‘Ja, heel erg. Jesse was een knappe, vrolijke jongen, die geweldig kon rappen. Nu is hij sterk vermagerd, zijn ogen liggen dieper en hij is zwaar depressief, angstig, argwanend en opstandig. Hij heeft alle hoop verloren.’
Wat het extra wrang maakt, is dat Jesse vastzit omdat zijn ouders aangifte tegen hem hebben gedaan, zes jaar geleden. ‘Het werd steeds moeilijker om Jesse thuis goed te begeleiden’, zegt Frans, gepensioneerd sociaal-pedagogisch hulpverlener, met een specialisatie in autisme en ernstige gedragsstoornissen.
Toen Jesse in 2019 zijn moeder een stomp gaf, werd de politie ingeschakeld. Frans en zijn vrouw dachten dat hun zoon baat zou hebben bij een veroordeling: dan kon hij wellicht versneld naar een gespecialiseerde instelling. Ook toen waren er al wachtlijsten.
Na de aangifte ging het bergafwaarts. Jesse liep geregeld weg uit de kliniek waar hij verbleef. En toen hij zich onrechtvaardig behandeld voelde, wat met zijn ziektebeeld relatief snel gebeurt, bedreigde hij hulpverleners met de dood.
Voor die bedreiging en het stompen van zijn moeder kreeg Jesse zes maanden gevangenisstraf en tbs met voorwaarden – een lichte vorm van terbeschikkingstelling. Die celstraf heeft hij allang uitgezeten, maar de maatregel werd na een paar jaar omgezet in tbs met dwangverpleging.
Heeft u spijt van de aangifte tegen uw zoon?
‘Ja, absoluut. Wat Jesse nodig heeft, is een gevoel van veiligheid, voorspelbaarheid, structuur en duidelijkheid. Dat heeft hij niet in het Penitentiair Psychiatrisch Centrum in Den Haag. Daar wordt hij vooral platgespoten en nauwelijks behandeld. Dat blijkt uit onderzoek van een deskundige voor onze rechtszaak tegen de staat.
‘Omdat mijn zoon al vier jaar vastzit tussen moordenaars en verkrachters, heeft hij geen eigenwaarde meer. Hij denkt dat hij niet meer te behandelen is, na alles wat de laatste jaren is gebeurd. Vaak heb ik hem huilend aan de telefoon. Mijn hele gezin is er kapot van.’
Het hof doet op 19 augustus uitspraak, waar hoopt u op?
‘Dat de staat hem binnen drie maanden moet overplaatsen. En dat het nog niet te laat is om Jesse te behandelen.’
Donderdag werd Frans gebeld door Jesse. Die vertelde hem enthousiast dat hij net goed nieuws had gekregen van zijn casemanager: 31 juli wordt hij overgeplaatst naar Hoeve Boschoord in Drenthe. Meer informatie is nog niet bekend; Frans hoopt snel duidelijkheid te krijgen.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant