Oekraïne heeft steeds meer moeite om zich te verdedigen tegen de aanhoudende Russische droneaanvallen. Welke conclusies zijn er uit de drone-oorlog te trekken?
Door Pepijn de Lange en Daan de Vries
Fotografie Jelle Krings
Begin juli klinkt in Kyiv ’s nachts plotseling het luchtalarm. In het westen van de Oekraïense hoofdstad vult Artem nog snel een tas met de waardevolste spullen uit zijn appartement. Net als hij de badkamer binnenloopt, waar hij met zijn vriendin wil schuilen voor de Russische luchtaanval, hoort hij een explosie.
Ondanks de dichte rook weet het stel zich een weg te banen naar de voordeur, die door de explosie deels is weggeblazen. ‘Om me heen werd het plotseling donker en ik kon nauwelijks ademhalen’, vertelt Artem de volgende dag aan de lokale nieuwszender Kyiv24.
Zijn vriendin en hij hebben geluk gehad, blijkt als hij met journalisten terugkeert naar de restanten van hun appartement. De brand die door de inslag van een Russische Shahed-drone uitbrak, heeft de woning volledig in de as gelegd.
Brandweerlieden in Slovjansk proberen het lichaam te bergen van een vrouw die bij een Russische raketaanval om het leven is gekomen, februari 2025.
Ver van het front vechten Oekraïense brandweerlieden al drie jaar lang hun eigen oorlog uit. Na een Russische drone- of artillerieaanval rukken zij uit om het vuur te blussen, overlevenden onder het puin vandaan te halen of lichamen te bergen.
De drone die Artems appartement verwoestte, was onderdeel van een van de zwaarste Russische luchtaanvallen sinds het begin van de invasie. Die nacht vuurde Rusland in totaal 539 drones en elf raketten af op Oekraïne. Het merendeel van de drones werd door de Oekraïense luchtverdediging onderschept.
De laatste weken teistert Rusland met name Oekraïense provinciehoofdsteden met hevigere luchtaanvallen dan ooit tevoren. Mede dankzij westerse wapensteun lukte het de Oekraïners begin dit jaar nog om het overgrote deel van de Russische drones neer te halen. Maar de verdediging vertoont steeds meer scheurtjes, blijkt uit een analyse van de Volkskrant van cijfers die de Oekraïense luchtmacht dagelijks over de aanvallen publiceert.
Die cijfers schetsen een zorgwekkend beeld voor Oekraïense burgers, die niet zelden slachtoffer worden van de Russische aanvallen. Na lang aarzelen zegde de Amerikaanse president Donald Trump deze week nieuwe wapensteun aan Oekraïne toe, waaronder extra Patriot-luchtafweersystemen. Gaat dat het Oekraïense leger helpen? En wat doet Oekraïne zelf om zich te verdedigen? Drie conclusies.
‘Ze vlogen zo over mijn huis’, zegt Lidia Matoesjevska. Een paar dagen na de droneaanval die het appartement van Artem in Kyiv verwoestte, was haar woonplaats Loetsk, een stad in het westen van Oekraïne, aan de beurt. De oudere vrouw haastte zich niet naar een schuilkelder, maar wachtte op het trappetje voor haar huis tot de aanval voorbij was. ‘Het was doodeng’, vertelt ze aan de Oekraïense publieke omroep. ‘Het moeten er ongeveer vijftig zijn geweest. Ik bleef hier zitten, las een psalm op en stak een kaarsje aan.’
Het gevaar, weten Oekraïners, komt de laatste maanden niet alleen van de duurste raketten uit het Russische wapenarsenaal. Juist de goedkopere aanvalsdrones die Rusland al ruim tweeënhalf jaar vrijwel elke nacht afvuurt, vormen in toenemende mate een bedreiging.
Momenteel zet Rusland veel meer drones in dan een jaar geleden. De onbemande vliegtuigjes kunnen een lading van 50 kilogram aan explosieven tot wel 2.000 kilometer verderop tot ontploffing brengen. Vorig jaar vuurde Rusland in de hele maand juli 424 drones af; inmiddels wordt dat aantal geregeld in een enkele nacht gehaald.
De door Iran ontwikkelde Shahed-drones vormen het hoofdbestanddeel van de Russische aanvallen. Aanvankelijk kochten de Russen de Shaheds van hun bondgenoot in het Midden-Oosten, maar inmiddels maakt Rusland het merendeel zelf. Zo opende Rusland in de zomer van 2023 in de deelrepubliek Tatarstan een speciale fabriek om Shaheds te produceren.
Het doel van de massale aanvallen is om de Oekraïense luchtverdediging te overrompelen. Doorgaans bestookt Rusland een doel niet met één drone, maar met een hele zwerm tegelijkertijd. Die tactiek heeft succes: sinds maart komt ruim 13 procent van de Russische drones door de Oekraïense luchtverdediging. In de maanden daarvoor was dat nog minder dan 3 procent.
Het is onbegonnen werk om alle drones uit de lucht te schieten, zei de commandant van een Oekraïense onderscheppingseenheid begin deze maand tegen de Britse omroep BBC. Geregeld missen de Oekraïners hun doel of kiezen ze er bewust voor een drone te laten doorvliegen. ‘Dat is triest, maar tijd voor emoties hebben we niet’, aldus Jaeger, de strijdnaam van de commandant. ‘We werken in een zeker ritme. Als we de drone neerhalen: uitstekend. Zo niet, dan zijn er verderop andere teams die een poging doen.’
Eenheden als die van commandant Jaeger, die vanaf de grond proberen drones onschadelijk te maken, vormen slechts één laag van de Oekraïense luchtverdediging. Het Oekraïense leger beschikt ook over westerse luchtafweersystemen, zoals de Patriots. Vanwege de hoge kosten worden deze systemen echter vooral gebruikt om Russische raketten uit de lucht te schieten.
Voor het uitschakelen van drones is de zogeheten elektronische oorlogsvoering een beproefde methode. Van ruwweg een derde van de Russische aanvalsdrones weet Oekraïne inmiddels het signaal te verstoren, waardoor die hun doel missen en neerstorten op een ongevaarlijke plek. Ook jagen gespecialiseerde Oekraïense dronebestuurders met eigen onbemande vliegtuigjes in de lucht op Russische drones.
Ook Rusland experimenteert met technologische innovaties. Om te achterhalen welke manier van aanvallen het effectiefst is, probeert het leger combinaties van kruisraketten, ballistische raketten en aanvalsdrones uit. Zo ontvouwt zich in het Oekraïense luchtruim een wapenwedloop, waarbij beide landen elkaar proberen af te troeven.
Gedurende de oorlog hebben de Russen het Iraanse ontwerp van de Shahed-drones flink doorontwikkeld. De huidige versie beschikt over een sterkere motor en is beter bestand tegen regen, sneeuw en mist. Ook laat Rusland zijn drones op weg naar hun doelwit op grotere hoogte vliegen, vaak ruim 2 kilometer boven het aardoppervlak. Daardoor blijven de drones lang buiten het bereik van de kanonnen en machinegeweren van Oekraïense onderscheppingseenheden. Om de drones toch te kunnen uitschakelen zet Oekraïne helikopters en gevechtsvliegtuigen in, waaronder Amerikaanse F-16’s.
Bronnen: Graphics News; Army Recognition, Associated Press, Defence Express, France 24
In de restanten van neergehaalde Russische drones treft Oekraïne steeds vaker modems aan met Oekraïense simkaarten. Rusland gebruikt die simkaarten om verbinding te maken met het Oekraïense mobiele netwerk, waardoor Russische dronebestuurders precies weten waar hun vliegtuigje zich bevindt en het beter kunnen aansturen. Oekraïne werkt aan methoden om de simkaarten in drones te onderscheiden van gewone mobiele bellers, om vervolgens hun signaal te verstoren.
Rusland ontwikkelt ook methoden om de stoorzenders van de Oekraïense luchtverdediging te omzeilen. Dat kan bijvoorbeeld door de drones te voorzien van speciale antennes die de signalen van Oekraïense stoorzenders herkennen en negeren.
Niet alle innovaties maken gebruik van moderne technologie. Onder de door Rusland ingezette drones bevinden zich steeds vaker zogenoemde lokdrones, die qua uiterlijk op Shahed-drones lijken, maar niet zijn uitgerust met zware explosieven. Rusland hoopt dat Oekraïne zijn kostbare munitie inzet om deze lokdrones te onderscheppen, waardoor de echte Shaheds ongestoord hun doelwit kunnen bereiken.
Brandweerlieden blazen uit nadat ze hulp hebben geboden na een Russische aanval op een treinstation en een aanpalend flatgebouw in Dnipro, april 2024. Een van de brandweerlieden zoekt een rustig plekje op nadat hij een van de slachtoffers had gevonden. Bij de aanval kwamen drie mensen om het leven en raakten 24 personen gewond.
Hoe langer de oorlog in Oekraïne duurt, hoe belangrijker de financiële kant van de strijd voor beide partijen wordt. In dat opzicht hebben de aanvalsdrones voor Rusland een enorm voordeel ten opzichte van de raketten: ze zijn vele malen goedkoper. Een Shahed-drone kost per stuk naar schatting ongeveer 35 duizend dollar, een raket al gauw dertig keer zo veel.
Hoewel Oekraïne vaker drones dan raketten neerhaalt, pakt de kosten-batenanalyse voor Rusland toch uit in het voordeel van de onbemande vliegtuigjes. Uit een recente analyse van het in Washington gevestigde Center for Strategic and International Studies (CSIS) blijkt dat het Rusland ongeveer 354 duizend dollar kost om één Shahed-drone de Oekraïense luchtafweer te laten trotseren. Bij kruisraketten (ruim 1 miljoen dollar), ballistische raketten (2,2 miljoen dollar) en hypersonische raketten (20 miljoen dollar) liggen die kosten een stuk hoger.
Brandweerlieden brengen na een raketaanval op Slovjansk het lichaam van een slachtoffer naar haar familie, april 2025.
In een uitgebreidere analyse, waarin het CSIS ook rekening houdt met de hoeveelheid springstof die Russische wapens kunnen vervoeren, komen raketten gunstiger naar voren. Kruisraketten als de Kh-22 bevatten tot wel 1.000 kilo aan explosieven, ongeveer twintig keer zo veel als de Shahed-drones. Voor de meeste oorlogsdoelen heeft Rusland echter voldoende aan de schade die de drones kunnen aanrichten, stelt het CSIS.
Oekraïne moet op zijn beurt proberen de Russische aanvalsdrones met zo goedkoop mogelijke middelen tegen te houden. De inzet van een Amerikaans Patriot kost per keer naar schatting ruim 3 miljoen dollar, die van het Noorse Nasams bijna 1 miljoen. Deze luchtverdedigingssystemen consequent tegen drones inzetten, zou de Oekraïense staatskas leegschrapen. En nog belangrijker: noch Oekraïne, noch zijn westerse bondgenoten hebben hiervoor genoeg munitie.
Het bluspak van een brandweerman na een aanval op een oliedepot in Dnipro, juni 2022.
Rusland hanteert met zijn Shahed-drones een ‘wrede aanvalslogica’, schrijft het CSIS in de conclusie van zijn financiële analyse. Als het de Russen lukt om het huidige lanceertempo voort te zetten – en daar heeft het alle schijn van – valt of staat de Oekraïense verdediging volgens de denktank met het vinden van voldoende goedkope tegenmaatregelen.
Bovendien, stelt het CSIS, is het hoog tijd dat bondgenoten van Oekraïne wat doen aan het gemak waarmee Rusland nog altijd de voor de drones benodigde computerchips bemachtigt. Veelal via tussenhandelaren weet Rusland Amerikaanse en Europese sancties te omzeilen en cruciale elektronica in handen te krijgen. Dat westerse bedrijven zo indirect bijdragen aan de Russische droneaanvallen op Oekraïne is volgens de denktank ‘de trieste realiteit’.
Het Oekraïense en Russische leger gebruiken steeds vaker drones om drones van de tegenpartij uit de lucht te halen. Het is een manier van oorlogsvoering die nooit eerder is vertoond. Het belangrijkste doelwit: de verkenningsdrones van de vijand.
In Oekraïne vindt een jacht op mensen plaats. De meeste inwoners van frontstad Cherson zijn gevlucht, de 66 duizend die bleven zijn doelwit van Russische dronejagers. Op elk moment dat zij zich in de open lucht wagen worden ze zichtbaar voor de vijand. ‘Alles wat beweegt, zal worden vernietigd.’
Zonder het uitgebreide spoorwegnet had Oekraïne zijn strijd tegen Rusland nooit kunnen volhouden. Precies drie jaar duurt dat gevecht nu. De Nederlandse fotojournalist Jelle Krings legt sinds de invasie het unieke leven van Oekraïners op en rond het spoor vast.
Source: Volkskrant