Haïti zet goedkope drones voorzien van explosieven in tegen de bendes die heersen in de hoofdstad. Zo duiken gevechtsdrones op buiten oorlogsgebieden. Of de fragiele staat bij zijn nieuwe ordehandhaving de burgers voldoende beschermt, is onduidelijk.
Door Uma Kagenaar
Razendsnel vliegt er een zwart voorwerp af op vier gewapende mannen in een steegje. Een moment later volgt een explosie. Het filmpje, geverifieerd door de Britse krant The Guardian, zou zijn gemaakt in een buitenwijk van Port-au-Prince, de hoofdstad van Haïti. Het is duizenden keren gedeeld op sociale media.
Beelden uit een video waarin drones explosieven laten vallen op, zo lijkt, mannen met geweren. Een van de beelden werd gedeeld via een officieel kanaal van de politie in Haïti, maar is offline gehaald. Sindsdien zwijgen de autoriteiten.
X
De afgelopen maanden doken meerdere vergelijkbare video’s op. Vage beelden, geschoten van bovenaf, waarop drones explosieven laten vallen op, zo lijkt, mannen met geweren. Een van de beelden werd gedeeld via een officieel kanaal van de politie in Haïti, maar is offline gehaald. Sindsdien zwijgen de autoriteiten.
Gevechtsdrones maken de laatste jaren een flinke opmars in oorlogsgebieden, zoals in Oekraïne. Maar dat explosieve drones nu worden ingezet door een overheid om de orde te handhaven onder de eigen bevolking, is iets nieuws. Volgens de Britse wapenexpert en consultant Nic Jenzen-Jones zullen we dit vaker gaan zien: ‘Technieken uit oorlogen zoals in Oekraïne sijpelen nu door naar conflicten in fragiele staten,’ zegt hij telefonisch.
Haïti is niet het enige land waar dit gebeurt. Ook in het naburige Mexico is de drone aan een opmars bezig. Vorige maand presenteerde de lokale politie in deelstaat Chiapas haar nieuw aangeschafte drones in de strijd tegen de georganiseerde misdaad. Een nieuw wapen roept nieuwe vragen op. Wat drijft de Haïtiaanse staat tot deze aanpak? En worden burgers wel voldoende beschermd?
Het Caribische land verkeert al jaren in een diepe crisis. De moord op president Jovenel Moïse in juli 2021 liet een machtsvacuüm achter dat de staat sindsdien niet heeft kunnen vullen. Criminele bendes die onder Moïse (en met zijn hulp) al veel terrein hadden gewonnen, walsten sinds zijn dood over de zwakke staat heen: volgens het meest recente VN-rapport beheersen ze meer dan 90 procent van de hoofdstad. Alleen in enkele centrale wijken heeft de overheid, met hulp van een Keniaanse politiemissie bestaande uit een kleine duizend zwaarbewapende agenten, nog enig gezag.
Leden van een operatie tegen bendes in Port-au-Prince bekijken dronebeelden, november vorig jaar.
ANP
Volgens mensenrechtenorganisatie Human Rights Watch hebben bendes samen minstens twee keer zoveel gewapende strijders als de politie. Er zijn naar schatting driehonderd bendes actief in Haïti. In grote delen van Port-au-Prince leggen de criminelen met geweld, afpersing, ontvoering en seksueel misbruik hun wetten op aan de bevolking. De Verenigde Naties schatten dat 2,7 miljoen mensen in gebieden wonen waar criminelen de dienst uitmaken. Meer dan een miljoen mensen zijn door het bendegeweld op de vlucht geslagen.
De oorlog tussen de bendes en de zwakke staat speelt zich vooral af in de hoofdstad en de omliggende dorpen, een regio waar naar schatting zo’n 2,5 miljoen van de 11,5 miljoen Haïtianen wonen. Hoewel elders in Haïti de bevolking minder lijdt onder het directe bendegeweld, raakt de belegering van Port-au-Prince het hele land, onder andere doordat producten en voedsel de stad beperkt in en uit kunnen.
Gewapende drones bieden de overheid voor het eerst een manier om criminelen in ontoegankelijke gebieden aan te vallen. ‘De gangs weten vaak niet wanneer of waar een drone zal toeslaan’, zegt mensenrechtenadvocaat Rosy Auguste Ducéna van de lokale mensenrechtenorganisatie National Human Rights Defense Network in gesprek met The Guardian. Volgens haar organisatie zijn er al driehonderd bendeleden uitgeschakeld.
De droneaanvallen lijken zich tot nu toe af te spelen in de buitenwijken van Port-au-Prince, waar veel criminele bendes hun basis hebben. Meerdere video’s tonen explosies in woonwijken, vlak bij betonnen gebouwen of in smalle straten.
Een paar weken geleden dook een nieuwe video op, een droneaanval op een schoolgebouw, ook in een buitenwijk van de hoofdstad. Luke Perkins, een Amerikaanse oud-missionaris, kan zich de schrik nog goed herinneren toen hij het filmpje doorgestuurd kreeg: ‘Ik gaf les in precies dat klaslokaal waar de drone op af vloog’, zegt hij aan de telefoon.
Beelden van een droneaanval op een schoolgebouw in de buitenwijken van Port-au-Prince.
X
In dat lokaal liggen volgens Perkins nu een hele hoop matrassen, waar criminelen op slapen: al jaren is het kolossale, betonnen gebouw in gebruik door een criminele bende. Perkins vertrok van de campus in 2020, toen criminelen het gebied geleidelijk infiltreerden. ‘Het gebouw is als een fort. We hebben het na de aardbeving van 2010 zo sterk mogelijk gebouwd, dat maakt het nu tot een ideaal hoofdkwartier.’
Die aardbeving was een van de zwaarste in de recente geschiedenis: in slechts 35 seconden verwoestte de beving grote delen van het land, waarbij naar schatting 220 duizend mensen omkwamen, 300 duizend gewond raakten en 1,5 miljoen dakloos werden.
Het gebouw lijkt de droneaanval grotendeels te hebben doorstaan. Of er slachtoffers vielen, is onbekend. ‘Ik heb oud-leerlingen gevraagd om foto’s van de campus, maar iedereen is bang’, zegt Perkins. ‘De bendes controleren zelfs de telefoons. Het is gewoon te gevaarlijk.’
De sloppenwijken van Port-au-Prince gezien vanuit de lucht.
Getty
Wapenexpert Jenzen-Jones doet met zijn consultancybureau Ares geregeld onderzoek naar drones. Hij herkent in de filmpjes uit Haïti goedkope commerciële drones met zogeheten first person view-camera’s waarmee de bestuurder op het scherm van een mobiele telefoon als het ware kijkt door de ogen van de drone: ‘Je kunt ze gewoon online bestellen, vaak via Chinese sites. Soms al voor 100 euro.’
Het vereist volgens hem niet veel expertise om zo’n commerciële drone om te bouwen tot een wapen door er explosieven aan te hangen. ‘Simpel explosief materiaal uit bijvoorbeeld de mijnen werkt prima.’ Een systeem waardoor het explosief ontploft bij aanraking met het doelwit is volgens Jenzen-Jones ook niet moeilijk te ontwerpen. ‘Zo bouw je eigenlijk een raket. Maar dan betaal je honderden euro’s in plaats van honderdduizenden tot miljoenen.’
De inzet van gevechtsdrones voor wetshandhaving vormt een ingrijpende ontwikkeling. Zeker in een fragiele staat als Haïti, waar burgers juridisch slecht beschermd zijn, roept dit mogelijk nieuwe risico’s op.
Volgens Jenzen-Jones zijn drones relatief precies: ‘Ze veroorzaken minder schade dan bijvoorbeeld granaten of zware artillerie.’ Ook de explosieven zijn relatief klein, waardoor de kans op onbedoelde slachtoffers kleiner is.
Beelden van droneaanvallen in de buitenwijken van Port-au-Prince.
X
Maar die precisie geldt alleen onder de juiste voorwaarden. ‘De camera’s op deze commerciële drones zijn van slechte kwaliteit’, waarschuwt hij. ‘Ze zijn niet geschikt om doelen goed te identificeren. Je moet zo’n aanval behandelen als een luchtaanval: met vooraf helder inzicht in wie waar zit en of er geen burgers in de buurt zijn.’
Of dat soort vooronderzoek in Haïti wordt gedaan, is volstrekt onduidelijk. En juist daarin schuilt het risico, zegt Nathalye Cotrino van Human Rights Watch per telefoon vanuit Madrid. ‘We weten niet hoe de overheid te werk gaat, of er een beoordelingsproces is, of er verantwoording wordt afgelegd. Er is totaal geen transparantie.’
Volgens Cotrino is het dringend tijd voor regels: ‘Drones worden nu voor het eerst gebruikt in rechtshandhaving. Maar zolang er geen wettelijk kader is, kunnen we niet garanderen dat burgers worden beschermd.’
Tegelijkertijd lopen de aantallen burgerslachtoffers onder het steeds brutere bendegeweld almaar op. Waar de bendes zich voorheen vooral tegen elkaar keerden, vond er in februari 2024 een opvallende verschuiving plaats: rivaliteiten werden tijdelijk opzijgeschoven en de groeperingen keerden zich gezamenlijk tegen de Haïtiaanse staat. Sindsdien zijn politieposten, ziekenhuizen en overheidsgebouwen steeds vaker doelwit van gecoördineerde aanvallen. Daarbij vallen aanzienlijk meer burgerslachtoffers dan voorheen.
‘Dit zijn zwaarbewapende criminele netwerken, met transnationale connecties’, zegt Cotrino. ‘Denk aan drugshandel, mensenhandel, wapenhandel. Er zijn zelfs vermoedens van orgaanhandel.’
De wijk Petion-Ville in Port-au-Prince, Haïti.
De gevolgen voor de bevolking zijn desastreus. Meer dan een miljoen inwoners zijn op de vlucht geslagen en alleen al dit jaar vonden er meer dan vierduizend moorden plaats volgens cijfers van de VN, al zo’n duizend meer doden ten opzichte van 2024. Ook maakten de laatste maanden honderden vrouwen melding van verkrachting.
Tegelijkertijd verslechtert de bredere humanitaire situatie in Haïti in rap tempo. Het land geldt al langer als het armste van het westelijk halfrond en de economische situatie gaat almaar achteruit. Zo’n 5,7 miljoen inwoners, bijna de helft van de bevolking, lijden honger. Mensenrechtenorganisaties als Artsen zonder Grenzen, het Rode Kruis en Human Rights Watch sloegen de afgelopen maanden meermaals alarm.
Met de opkomst van goedkope gevechtsdrones dreigt het conflict tussen de autoriteiten en de bendes nog meer uit de hand te lopen. Althans, als je Jimmy ‘Barbecue’ Chérizier, een van Haïti’s beruchtste en machtigste criminele leiders, moet geloven. In een video uit maart zegt hij: ‘Er zijn drones met explosieven ingezet om mij te vermoorden. Nu kan ik explosieve drones gebruiken om iedereen in het land te bereiken.’
Kort daarna doken in Delmas, een wijk van Port-au-Prince die deels in handen is van Barbecue, beelden op van een neergestorte drone na een aanval van de politie. Volgens de Britse krant The Guardian betrof het een first person drone van Chinese makelij, online te koop voor een paar honderd euro. Volgens Jenzen-Jones kunnen criminelen dergelijke drones redelijk makkelijk ombouwen tot de gewapende variant: ‘Je hebt er wat technische kennis voor nodig, maar die is ook in criminele netwerken aanwezig.’
Ook zijn er andere signalen dat criminelen gewapende drones willen produceren. De Dominicaanse krant Dominican Today meldde vorige maand dat drie vermeend leden van een Haïtiaanse criminele organisatie waren opgepakt in de Dominicaanse Republiek, Haïti’s buurland op het eiland Hispaniola, terwijl ze een drone en explosieven probeerden te kopen.
Volgens Jenzen-Jones kijken bendes in Haïti nadrukkelijk naar voorbeelden in Mexico, waar drugskartels al gewapende drones gebruiken om rivalen en veiligheidsdiensten aan te vallen. In Colombia zijn vergelijkbare signalen volgens mensenrechtenonderzoeker Cotrino. ‘We staan aan het begin van een bredere trend’, waarschuwt ze. ‘Daarom is internationale druk en controle nu essentieel.’
Ondanks de groeiende dreiging blijft een stevige internationale reactie grotendeels uit. In 2024 werd met steun van de VN een kleine missie in Haïti opgezet, onder leiding van Keniaanse politieagenten. Die missie moest helpen om het geweld terug te dringen, maar tot nu toe is het effect beperkt.
De missie kampt met structurele tekorten: van de beloofde 2.500 manschappen zijn er slechts 991 daadwerkelijk aanwezig in Haïti. Ook het benodigde budget van 600 miljoen dollar is bij lange na niet gehaald.
Door die onderbezetting is het voor de staat vrijwel onmogelijk om het geweld met conventionele middelen het hoofd te bieden. De inzet van drones lijkt vooralsnog het enige middel waarmee de overheid ietsje meer tegenwicht kan bieden.
De herverkiezing van president Donald Trump heeft geleid tot een duidelijke trendbreuk in het aantal internationale reizigers naar de Verenigde Staten. Vooral toeristen en studenten vertrekken minder vaak naar Amerika. Die afname zal de komende maanden waarschijnlijk alleen maar groter worden.
Jarenlang dienden de bendes in de Haïtiaanse hoofdstad Port-au-Prince allerlei politieke en zakelijke belangen. Maar nu zijn ze hun meesters ontgroeid en hebben ze bijna de hele stad in handen. De Belgische fotograaf Gaël Turine reisde mee met de voetsoldaten, veelal tieners en twintigers, door een verscheurd en gewelddadig bestaan.
Honderdduizenden inwoners van Port-au-Prince sloegen op de vlucht voor het bendegeweld, anderen overleven onder het juk van de criminelen. Enkelingen houden hun landgenoten op de been met eten en zorg. ‘Er is hier niets. Geen water, geen eten, geen wc.’
Source: Volkskrant