Help veehouders over te stappen naar vezelgewassen, en je slaat drie vliegen in een klap: minder dieren, minder mestgebruik en meer stikstofopname. Met een nieuw plan, aangeboden aan kabinet en Kamer, zijn de stikstofdoelen binnen bereik. ‘Dit is goud wat er blinkt.’
is economieredacteur van de Volkskrant. Hij schrijft onder meer over landbouw en voedsel.
Het boerenland bij Someren ligt er op het eerste gezicht bij zoals je dat in Oost-Brabant zou verwachten: hier een veld suikerbieten, daar de maïs die tot borsthoogte reikt. Links een varkensstal, rechts vers gemaaid gras voor de koeien. Dan verschijnen achter een maïsveld ineens andere groene sprieten, die ergens het midden houden tussen riet en bamboe. Eerst staat het nog dun, niet hoger dan de maïs. Daarachter doemt een muur op van wel vier meter hoog.
Het is het mammoetgras van voormalig veehouder Jos Toonders (69). ‘Dit hier hebben we drie jaar geleden geplant’, vertelt hij tussen de hoge, dichte stengels. Begin maart heeft hij het geoogst, en in vier maanden is het gewas alweer tot indrukwekkende hoogte opgeklommen.
Mammoetgras is een opgevoerde versie van olifantsgras, een snelgroeiende houtachtige plant. De stengels kunnen zes meter hoog worden en zijn geschikt voor allerlei toepassingen: van biobrandstoffen en -plastics tot isolatie- en ander bouwmateriaal.
Toonders is een van de eerste boeren in Nederland die de overstap heeft gemaakt van vee naar vezelgewassen. Dat zouden er de komende jaren veel meer kunnen worden. Afgelopen weekeinde heeft Steven van Eijck, speciaal regeringsvertegenwoordiger circulaire economie, daarvoor een plan gepresenteerd aan het kabinet en de Tweede Kamer. Het plan krijgt onder meer steun van de Nationale Aanpak Biobased Bouwen. Verschillende boerenorganisaties hebben meegedacht, maar willen om uiteenlopende redenen hun naam er niet aan verbinden.
In het plan maakt 20 procent van de melkveestapel de komende jaren plaats voor vezelgewassen zoals mammoetgras, hennep en vlas. Voor het stikstofprobleem snijdt het mes aan drie kanten: de koeien die er niet meer zijn stoten ook niks uit, het mammoetgras neemt stikstof uit de bodem op, en omdat het nauwelijks voeding nodig heeft, komt bij het bemesten ook geen stikstof vrij.
Daarbij neemt het mammoetgras ook CO2 op. 20 procent minder koeien is volgens de initiatiefnemers daarom genoeg om de stikstof- en klimaatdoelen van de landbouw te halen. De boeren houden er een nieuw verdienmodel aan over.
Het prijskaartje van dit wondermiddel: 3,4 miljard euro. 2 miljard voor het opkopen van fosfaatrechten van veehouders, 1,4 miljard om de boeren te ondersteunen in de eerste twee jaar, waarin het gewas nog niks opbrengt. Een schijntje in vergelijking met de 19 tot 22 miljard die minister van Landbouw Femke Wiersma (BBB) nodig denkt te hebben voor het stikstofprobleem alleen.
Het zou moeten leiden tot 80 duizend hectare mammoetgras in Nederland, evenveel als het huidige areaal suikerbieten. Daarbovenop komt nog 30 duizend hectare hennep en vlas, vierenhalf keer zo veel als er nu wordt verbouwd.
De lancering van het plan komt op een strategisch moment, nu minister van Landbouw Femke Wiersma voor Prinsjesdag nieuwe stikstofmaatregelen moet presenteren. Vorige week lanceerden ook boerenorganisaties LTO en NAJK, provincies en waterschappen een gezamenlijk stikstofplan met dwingende reductiedoelen. Hoe de uitstoot omlaag moet, werd uit hun plan echter niet duidelijk.
De initiatiefnemers van het ‘vee naar vezels’-plan hebben dat wel uitgewerkt. 20 procent minder vee achten ze realistisch, bijvoorbeeld omdat piekbelasters en PAS-melders hun juridische sores achter zich kunnen laten door over te stappen. Boeren op leeftijd die geen opvolger hebben, kunnen hun pensioen ermee bekostigen.
‘Het mooie is dat de inzet op een circulaire landbouweconomie bijdraagt aan de oplossing van het stikstofprobleem’ zegt regeringsvertegenwoordiger Van Eijck. ‘Het is aan boeren zelf om te bepalen of, en in welke mate ze mee willen doen. De een zal volledig overstappen, de ander houdt een deel van zijn koeien en een derde gaat volledig door.’
Toonders maakte de stap vier jaar geleden al. De hoop dat een van zijn kinderen het bedrijf over zou nemen had hij opgegeven, voor hemzelf was het tijd om af te bouwen. De 750 vleesvarkens waren al vertrokken, en toen het ook tijd was om afscheid te nemen van zijn 80 melkkoeien ging hij zich beraden op een nieuwe bestemming voor de grond, waar hij tot dan toe altijd gras en maïs had geteeld.
De Brabander ontdekte de voordelen van mammoetgras. ‘Je hebt er geen werk mee, kan toch een goede opbrengst behalen, en je hoeft niet te spuiten of bemesten’, vertelt hij. ‘Dat is goud wat er blinkt.’
Luisa Trindade, hoogleraar veredeling en genetica van planten voor de bioeconomie aan de Wageningen Universiteit, bevestigt dat miscanthus – de wetenschappelijke naam voor olifants- en mammoetgras – een makkelijk te verbouwen gewas is. ‘Alleen in het eerste jaar is het meer werk, daarna kan je elk jaar oogsten.’
Vraag naar het product is er volgens haar uit allerlei sectoren. ‘Op dit moment gaat het er vooral om wie de eerste stap zet.’ Boeren willen zekerheid dat ze hun product kunnen verkopen voor ze het planten, bedrijven investeren niet in een nieuwe fabriek als de aanvoer nog niet geregeld is. ‘Afspraken tussen boeren en afnemers kunnen helpen een nieuwe keten in elkaar te zetten.’
Toonders is het tot nu toe altijd gelukt een koper te vinden. Bijvoorbeeld een potgrondproducent of de plantsoenendienst, die het gebruikt als strooisel. In de inkomsten zit een ‘stijgende lijn’, zegt hij, al is het voorlopig niet vergelijkbaar met wat hij met zijn varkens en koeien verdiende.
Aan de muur hangt een schilderij van zijn bedrijf, met drie roodbonte koeien voor het huis in het gras. ‘Dat hebben we laten maken toen ik het bedrijf in 1988 overnam’, vertelt Toonders. Of hij de dieren nog mist? ‘Het eerste halfjaar wel.’ Inmiddels geniet hij ook van het ‘pionieren’ met mammoetgras. ‘Anders had ik het niet gedaan.’
Luister hieronder naar onze nieuwspodcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant