In het werk van de plotseling overleden regisseur van Tirza en Süskind wemelt het van de zoekende figuren. Want hoe moet je als joodse jongen van de tweede generatie in godsnaam dealen met de verschrikkingen van de Holocaust?
schrijft voor de Volkskrant over film, non-fictie, thrillers, muziek en graphic novels.
Voor een regisseur die een zo lang als ‘onverfilmbaar’ gekwalificeerde roman te lijf ging, maakte Rudolf van den Berg die avond in 1989 een tamelijk ontspannen indruk. Het was een nachtshoot in Utrecht, in de Schoutenstraat om precies te zijn, een straatje waar de tijd leek stil te staan. Daar was het nog gewoon 1946, en dat kwam goed uit, want dat is het jaar waarin De avonden speelt.
De neurotische Frits van Egters (Thom Hoffman) doolt al mompelend door het duister, en vanachter de rood-witte linten keek het publiek van een afstandje mee. Boven verwachting pakte de film goed uit, en kreeg twee Gouden Kalveren (beste regie, beste hoofdrol). Zelfs de auteur en notoire brombeer Gerard Reve strooide met complimenten. ‘Er komt wel een flinke scheut kitsch bij, maar zo hoort het ook.’
Thom Hoffman nu, telefonisch: ‘Je zou Frits van Egters een typisch Rudolf van den Berg-personage kunnen noemen. Binnen zijn films wemelt het van de zoekende figuren. Toen Reve De avonden schreef, was hij zwaar depressief, op het suïcidale af. Rudolf had interesse voor personages die vanuit de donkerste krochten hun weg naar het licht weer wisten te vinden.’
Een vleugje psychoanalyse was in de films van Rudolf van den Berg nooit ver weg. De in Rotterdam geboren student politicologie, die al een gearriveerd documentairemaker was toen zijn kompaan Leon de Winter hem voorstelde om ook speelfilms te gaan regisseren, debuteerde in 1984 met Bastille.
Daarin onderneemt Derek de Lint in Parijs een queeste door zijn eigen verleden, zoals Thom Hoffman dat in Zoeken naar Eileen (1987) doet. Man verliest vrouw, kan het niet accepteren, ziet een dubbelgangster, en raakt geobsedeerd – begeleid door het treffende liedje van Tim Hardin: How Can We Hang On to a Dream?
Thom Hoffman: ‘Doorgaans zaten de scenario’s strak in elkaar. Dat gaf structuur, en daarom liet hij je als acteur lekker ver je eigen gang gaan.’
Met Tirza (2010) – naar de roman van Arnon Grunberg – was het in wezen met die Sehnsucht niet veel anders. Daarin vertrekt Gijs Scholten van Aschat naar Namibië om zijn vermiste dochter te vinden, maar daarmee gaat hij vooral een confrontatie aan met zichzelf, en zijn vastgelopen leven. Het leverde Van den Berg nog een Gouden Kalf op, en de film werd bovendien de Nederlandse Oscarinzending.
Die terugkerende thematiek, zo wilde hij in interviews best toegeven, had alles te maken met zijn eigen achtergrond als joodse jongen van de tweede generatie na de verschrikkingen van de Holocaust. Hoe moet je daar in godsnaam mee dealen, zo vroeg hij zich af. Het maakte van Rudolf van den Berg een zelfverklaarde buitenstaander.
De oorlog kreeg hij niet uit zijn hoofd. Net toen iedereen wel zo ongeveer was uitgekeken op films over WO II, slaagde hij er met Süskind (2012) in nog iets wezenlijks toe te voegen aan het genre.
Zijn film over de Amsterdamse Joodse Raad, de deportatie vanuit de Hollandsche Schouwburg, en het stille verzet van de tot inkeer gekomen collaborateur Walter Süskind, voor de regisseur ‘een held met vuile handen’ oogstte lof. De recensent van de Volkskrant, destijds: ‘Door de terughoudende vertelwijze komen de verschrikkingen van de Jodenvervolging nog harder aan.’
Het laatste project waarover Van den Berg zich boog – voor zijn plotselinge overlijden op zaterdagavond op 76-jarige leeftijd – is een biografische speelfilm over de Amsterdamse filosoof en ethicus Benedictus de Spinoza (1632-1677).
Het scenario is gebaseerd op een toneelstuk van Dimitri Frenkel Frank. De opnames voor Spinoza met hoofdrollen voor Bart Bijnens (Spinoza) en Pierre Bokma (Rembrandt) waren net afgerond. Distributeur September Film heeft al laten weten dat de film na de postproductie volgend jaar alsnog zal worden uitgebracht.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant