De feministische schrijver Virginie Despentes ging van enfant terrible van de Franse letteren naar bejubeld bestsellerauteur. In Beste klootzak, nu in het Nederlands vertaald, schrijft ze over MeToo en verkrachters. Is het alleen maar kommer en kwel?
is boekenredacteur bij de Volkskrant. Zij interviewt Nederlandse en internationale schrijvers over hun nieuwste werk.
‘In Frankrijk’, zegt Virginie Despentes, ‘zijn we een beetje bijzonder, omdat onze mannen bijzonder irritant zijn.’
De schrijver heeft het over de MeToo-beweging. Overal ter wereld ging die in 2017 van start – behalve in Frankrijk. Despentes vertelt, vanachter haar beeldscherm in haar Parijse werkkamer waar ze een sjekkie rolt, dat ze vooral een volkomen onvermogen waarnam van Franse mannen om deel te nemen aan het gesprek over seksuele mores.
Ze kan het weten, zegt ze. Ze woont deels in Barcelona, en zag Spaanse mannen aanzienlijk beter op de veranderende situatie reageren dan hun Franse soortgenoten.
Hoe die Franse man dan reageerde?
Despentes: ‘Ik heb het nu vooral over de oudere witte Franse mannen met macht. Ze waren er duidelijk nog niet klaar voor om na te denken over de betekenis van hun identiteit en hoe ze die kunnen veranderen.’
Voordat MeToo een wereldwijde beweging werd, hadden jullie in Frankrijk al de affaire rond Dominique Strauss-Kahn (DSK). Leidde die affaire niet tot een debat over grensoverschrijdend gedrag?
‘Absoluut niet. In Amerikaanse artikelen werd de discussie hierover aangezwengeld. Maar in Franse media werd DSK (die er in 2011 van werd beschuldigd dat hij in zijn hotel in New York een kamermeisje had aangerand, red.) vooral fel verdedigd. Er werd beweerd dat het kamermeisje een geldbeluste leugenaar was. En nog zoiets idioots: dat hij te aantrekkelijk was om iemand te verkrachten. Terwijl hij heel lelijk is!
‘Maar de tijden zijn veranderd. Het is nu niet meer mogelijk het slachtoffer op deze manier weg te zetten, zo van: ze is arm, zwart en het enige dat ze wil is geld. Dat kan vandaag de dag niet meer. Dat is winst.’
Schrijver en filmmaker Despentes (1969) – blond halflang haar, grote tatoeage op haar onderarm – denderde in de jaren negentig als 23-jarige de Franse letteren binnen met haar debuutroman Baise-moi (letterlijk ‘Neuk me’, in het Nederlands verschenen onder de titel Genaaid), over twee jonge vrouwen die seksend en moordend door het land trekken uit wraak voor een verkrachting.
De gelijknamige film, met twee pornoactrices in de hoofdrol, werd door Despentes zelf geregisseerd. In Frankrijk werd de film gecensureerd vanwege de expliciete seks en gewelddadige scènes. Ook in Nederland kreeg de film geen warm onthaal. ‘Scandaleuze film met gebeuk en geneuk roept enkel weerzin op’, schreef de Volkskrant.
Lang werd Despentes, pseudoniem voor Virginie Daget, als enfant terrible van de Franse literatuur gezien. Dat had ook te maken met haar achtergrond. Ze verliet op 17-jarige leeftijd haar ouderlijk huis, hing rond in de punkscene van Lyon, was kraker, alcoholist en drugsverslaafd, en werkte een tijdje – voor haar literaire debuut – als sekswerker in massagesalons en peepshows.
Maar reputaties veranderen. Inmiddels wordt Despentes beschouwd als een van Frankrijks grootste hedendaagse schrijvers, die als geen ander de tijdgeest kan vangen. Haar werk is onder meer bekroond met de Prix de Flore en de Prix Renaudot. Haar essay King Kong-theorie (2006), waarin ze schrijft over genderongelijkheid en -stereotypen, geldt inmiddels als feministische klassieker.
Haar meest recente roman, Cher connard, onlangs in Nederlandse vertaling verschenen als Beste klootzak, is door The New Yorker, de Financial Times en The Guardian uitgeroepen tot beste boek van 2024, het verschijnt in 25 landen en er zijn al meer dan twee miljoen exemplaren van verkocht.
Beste klootzak gaat over de van grensoverschrijdend gedrag beschuldigde Franse schrijver Oscar en de afgedankte, ouder wordende actrice Rebecca die in een mailwisseling belanden. Aanvankelijk beledigt hij haar uiterlijk op Instagram en reageert zij ziedend. Maar langzaam maar zeker verandert het gesprek van toon en lees je in hun brieven een vlijmscherpe analyse van slachtoffer- versus daderschap bij seksueel grensoverschrijdend gedrag.
Ook het perspectief van de door Oscar lastiggevallen jonge pr-medewerker Zoé, die een weblog bijhoudt over de zaak, komt aan bod.
Beste klootzak is een opvallend genuanceerde, vileine en bij vlagen hilarische roman over de verschillende aspecten van grensoverschrijdend gedrag, en thema’s als verslaving, feminisme en de keerzijde van sociale media. Riep Despentes eerder vaak weerzin op met haar werk, zonder twijfel is Beste klootzak haar mildste boek.
‘Ja, dat is waar’, beaamt Despentes, terwijl ze een hijs neemt. ‘Na covid, de oorlog in Oekraïne en de opkomst van extreemrechts wilde ik voor het eerst in mijn leven een boek publiceren dat iets teders had, zodat lezers zich niet depressief of boos zouden gaan voelen. Ik wilde een roman schrijven die de lezer zou omarmen. Maar zonder te liegen, wat ik schreef moest wel oprecht zijn. Dat was mijn zoektocht tijdens het schrijven.’
In Frankrijk deelden vrouwen hun MeToo-verhaal onder het equivalent #BalanceTonPorc (‘verlink je zwijn’). Heeft u zelf een MeToo-ervaring op sociale media geplaatst?
‘Nee, ik doe niet aan sociale media, omdat ik niet bestand ben tegen online vijandigheid, met heftige reacties en aanvallen. Ik moet mezelf beschermen. Ik reageer te snel met vijandigheid, en zeg dan dingen waarvan ik twee dagen later spijt heb. Dus ik heb niets gepost, maar ik heb veel ervaringen van andere vrouwen gelezen. Ik was een actieve getuige.’
Maar heeft u zelf een vervelende ervaring meegemaakt als het gaat om grensoverschrijdend gedrag?
‘De sfeer in Frankrijk in de jaren negentig, toen ik debuteerde als schrijver en filmmaker, was bijzonder giftig. Oudere witte mannen uit het boekenvak vonden het volkomen normaal om jonge vrouwelijke schrijvers lastig te vallen. Het was bijna alsof je op straat lag en in de uitverkoop was.’
Wat gebeurde er dan?
‘O, ik heb me zo vaak uit vervelende situaties moeten redden. Dan maakten ze bijvoorbeeld een afspraak op een tijdstip dat er niemand meer op kantoor was. Of ze wilden ’s avonds laat nog met je gaan eten, zogenaamd voor iets zakelijks.
‘Ik heb me op literaire evenementen als jonge debutant nog nooit zo geseksualiseerd en gefeminiseerd gevoeld als toen. Ik werd een publieke vrouw, het schurkte tegen prostitutie aan. Al waren de mannen als klant fatsoenlijker, omdat ze dan tenminste nog het gevoel hadden dat er regels waren.
‘Je voelde je in die tijd machteloos als jonge schrijver in dat specifieke veld van witte mannen, de culturele bovenklasse van Frankrijk. Ik heb veel gereisd, in Duitsland, in Spanje, daar was het minder agressief dan in Frankrijk.
‘Maar ik denk dat mijn ervaring als sekswerker me uiteindelijk heeft geholpen, ik voelde goed aan waar ze wilden dat het heen zou gaan. Dus ik maakte altijd duidelijk dat ik daar niet voor kwam, en dat als ik niet betaald werd, ik niet aardig voor ze zou zijn. Dat het niet mijn werk was. Ik was soms oprecht verbaasd dat sommige mannen dachten dat ik het gratis zou doen.
‘Ik dacht: je bent oud, niet knap, niet sexy, er is geen enkele verleiding, waarom zou ik dat doen? Maar het heeft het ook tegen me gewerkt dat ik er niet in meeging.’
Hoe werkte het tegen u?
‘Ze waren duidelijk niet gewend dat een vrouw nee zei. Ik merkte dat ze soms wraak wilden nemen. Dan zeiden ze dingen over me als: ‘Ze is heel lastig. Ze haat mannen. Ik raad je aan om niet met haar te werken, want ze is niet goed.’ Maar niet alleen ik had te maken met die giftige sfeer, heel veel vrouwen in de creatieve sector moesten hiermee omgaan.’
Nog even terug naar MeToo. Voelde die beweging voor u niet achterhaald? U schreef immers al in 2006 in uw feministische manifest King Kong-theorie dat u als 17-jarige bent verkracht.
‘Nee, ik vond MeToo vernieuwend en interessant. Jonge vrouwen spraken zich uit, en maakten duidelijk dat ze niet langer als tweederangsburgers behandeld wilden worden. Ze waren echt anders dan de feministen van mijn generatie.
‘Toen ik over mijn verkrachting schreef, was dat moeilijk. Maar uiteindelijk is het een positieve ervaring voor mij geweest, het manifest werd meteen goed ontvangen. Ik had dat niet verwacht. Ik dacht eigenlijk dat ik, net als toen mijn film Baise-moi uitkwam, veel negativiteit over me heen zou krijgen.
‘Het is in het verleden voor vrouwen nooit gemakkelijk geweest om je uit te spreken voor het feminisme, omdat je daarmee tegen de bestaande machtsstructuren ingaat. Simone de Beauvoir sloot zich pas op latere leeftijd bij de vrouwenbeweging aan, er werden vervolgens de meest vreselijke dingen over haar geschreven. Dat ze het alleen over haar vagina had. Het is walgelijk en dom, maar het is wel hoe het ging.’
Zelf werd Despentes verkracht door een groep mannen toen ze samen met een vriendin aan het liften was. Lang sprak ze er niet over. Ze had het gevoel dat hun iets uitzonderlijks was overkomen – pas toen een andere vriendin hetzelfde meemaakte, begreep ze dat dit niet het geval was.
Despentes: ‘Toen die vriendin ook werd verkracht, begon ik te begrijpen dat het normaal was. En dat ook een ander type vrouw dan ik wordt verkracht. Dat het dus niet te maken had met het feit dat ik toen punker was, en alcoholist. Het is echt iets dat alle vrouwen kan overkomen, arm of rijk, vrouwen die niets met elkaar gemeen hebben, behalve dat ze vrouw zijn.
‘Overigens leerde ik dankzij MeToo dat niet alleen vrouwen slachtoffer zijn, maar ook jonge jongens. Jonge lichamen zijn het doelwit van seksueel geweld. Ik zeg niet dat alle mannen verkrachters zijn, maar het merendeel van de verkrachters is man. Gender speelt in die zin wel degelijk een rol.’
In een van de meest snedige passages in Beste klootzak is het personage Zoé aan het woord (de jonge pr-medewerker die is lastiggevallen door de schrijver en daar een weblog over bijhoudt). Zij schrijft: ‘Ik behoor tot het leger jonge misbruikte vrouwen die zich niet langer het zwijgen laten opleggen. (...) De schaamte hoort thuis aan de andere kant. Wanneer een middelbare scholier een foto post van een meisje dat hem pijpt, moet hij snappen dat zijn naam op een dag openbaar zal worden gemaakt en dat hij dan zal worden vernederd. We moeten meisjes leren trots te zijn op hun pijpkwaliteiten.
Middelbareschooljongens zouden een erehaag moeten vormen voor goede pijpsters. In plaats daarvan wordt het ons altijd kwalijk genomen als we met ze willen neuken. En als we weigeren is het nog erger.’
Despentes moet grinniken, terwijl ze nog een sjekkie opsteekt.
Als je dit zo leest, vraag je je af: heeft de emancipatie eigenlijk wel plaatsgevonden?
‘Nee, niet bij veel mannen! Het is toch vreemd dat degene die de pijpbeurt geeft zich schaamt, maar degene die de beurt krijgt zich nooit schaamt. Het is iets wat je samen doet. Dus hoe kun je denken dat het een gezond systeem is als degene die je geeft wat je wilt zich slecht moet voelen? Heteroseksualiteit, zoals die nu is, werkt niet. Het werkt niet.’
Wat bedoelt u daarmee?
‘Ik denk dat mannen bang zijn voor hun eigen seksualiteit. Ik denk dat ze erg alleen zijn. Dat we nooit met mannen of tegen mannen praten over wat hun seksualiteit voor ze betekent. Ik heb mijn hele leven naar porno gekeken, maar nu niet meer. Want wat je nu op internet tegenkomt is echt verontrustend. Het is afschuwelijk en ziek. Gemaakt door en voor mannen. En niemand praat met mannen over hoe ze op dat niveau van zelfhaat zijn gekomen.
‘Aan de andere kant is er ook een enorme preutsheid, je mag op Facebook geen tieten of kont laten zien. Je kunt jongeren niet blootstellen aan zo veel preutsheid én aan die verschrikkelijke porno, die ze toch wel zien, zonder hierover met ze te praten. En dan wel verwachten dat ze tevreden zijn met hun seksualiteit. Er moet een maatschappelijk debat over plaatsvinden. Seksualiteit moet de taal en het denken binnendringen.’
Nog even terug naar de erehaag voor meisjes die een pijpbeurt geven: hoe draai je dat om?
‘Het is moeilijk om te veranderen wat we op ecologisch niveau met de aarde doen. Maar de denkbeelden over seksualiteit, gender en heteroseksualiteit kun je vrij makkelijk veranderen. Het kan in tien jaar. Je moet de mensen de hoop geven dat het beter kan worden.
‘Je ziet al bij de jonge feministen van MeToo dat ze de boel omgooien, dat ze niet, zoals mijn generatie, alles accepteren. Ze praten met elkaar en voelen zich niet zo snel beschaamd. En ze zorgen ervoor dat de jonge mannen met wie ze seks hebben óók veranderen. Die jonge mannen kunnen het ook weer verder oppakken.’
Maar vrouwen onderling kunnen ook hard zijn voor elkaar. Het ligt toch niet alleen aan mannen?
‘Niet alle vrouwen zijn het inderdaad eens over wat goed voor ons is. Maar ik zie bijvoorbeeld dat de uitdrukking slutshaming nieuw is en eigenlijk iets beschrijft dat altijd al gebeurt. En sommige jonge vrouwen zeggen nu: ‘Ik wil niet met de nek aangekeken worden als ik seks heb.’ Dat is het belangrijkste van MeToo: voor het eerst is er solidariteit tussen vrouwen.
‘Je ziet het ook bij een popster als Cardi B. Zij wordt anders behandeld dan Madonna in mijn tijd. De jonge generatie vrouwen accepteert niet langer die mate van vijandigheid.
‘Vrouwen zijn streng voor elkaar omdat ze geleerd hebben om altijd streng voor zichzelf te zijn. Dit is een groot voordeel van de lesbische cultuur. Ik bevind me nu, als lesbische vrouw, in een warme, aardige omgeving waar veel onderlinge solidariteit is.’
MeToo heeft misstanden blootgelegd, maar er zitten ook nadelen aan. Sommige zaken zijn grijs, maar worden zwart-wit. Of er vindt een heksenjacht plaats.
‘Ik heb niet op alles het juiste antwoord. Maar we kunnen feministische bewegingen niet reduceren tot het veroordelen van mannen die zich slecht gedragen. Dat is een belangrijke stap, maar er moet meer gebeuren.
‘Eerlijk gezegd zijn het in Frankrijk vooral bepaalde feministen geweest die misbruik maakten van de MeToo-beweging, om macht te verwerven en media-aandacht te krijgen. In Frankrijk wordt het feminisme door extreemrechts gebruikt om bijvoorbeeld de moslimbevolking, homoseksuelen en transgenders aan te vallen. Het feminisme wordt dan ingezet tegen minderheden, en daar maak ik me zorgen over. Ik heb niets gemeen met dit type feminisme.’
Le Monde publiceerde in 2018 een pamflet waarin honderd vrouwen, onder wie Catherine Deneuve en Catherine Millet, het recht om ‘lastig te vallen’ verdedigden.
‘We voelen in Frankrijk een grote liefde voor machtige mensen. Het was net als toen DSK werd gearresteerd, toen ook veel vrouwen hem verdedigden. Dat komt doordat je, als je van mijn leeftijd of ouder bent, zelf altijd die intimidatie hebt moeten doorstaan. Je moest ermee omgaan en denken dat het normaal was. Deze vrouwen hebben het dus eigenlijk over zichzelf.
‘Ik denk dat er ook nog een generatiekwestie meespeelde bij de ondertekenaars van deze brief. Het waren veelal oudere vrouwen zoals Deneuve en Millet. Want, ik zeg je, ouder worden is heel moeilijk.’ Despentes begint te lachen, en zegt droog: ‘Je wordt oud, en je wenst dat jongeren niet bestonden. Dus er zat in die brief ook een element van: ik ben die jonge vrouwen zat. Houd je mond.’
Toch schrijft in Beste klootzak het personage Rebecca (de afgedankte oudere actrice, die in de roman qua aanzien en schoonheid iets wegheeft van Deneuve) treffend aan Oscar: ‘Natuurlijk liegen vrouwen soms. Maar het percentage fantasten onder de slachtoffers is nog altijd verwaarloosbaar, terwijl het percentage verkrachters onder de mannelijke bevolking een aanwijzing zou moeten zijn voor de belabberde toestand waarin jullie seksualiteit verkeert. En toch zie ik dat jullie het veel schokkender vinden dat jullie onterecht beschuldigd kunnen worden dan dat zich onder jullie vrienden verkrachters bevinden.’
Is dat de kern?
‘Ja, dat klopt. En dat is goed geweest aan het MeToo-proces: mannen zijn banger geworden dat er verkrachters onder hun vrienden zijn en begrijpen dat het tot problemen kan leiden. Ik denk dat meer jonge mannen zich hiertegen durven uitspreken en het ook opnemen voor vrouwen. Dat is nieuw. Dat deden mannen vroeger echt niet snel. Vrouwen waren als kippen. Wij waren arme kippen in het veld en als iemand een kip at, at iemand een kip. Vrouwen worden nu, denk ik, meer als mens gezien.’
CV Virginie Despentes
13 juni 1969 Geboren in Nancy.
1993 Romandebuut Baise-moi (vertaald als Genaaid).
2000 Regisseert de film Baise-moi, naar haar gelijknamige debuut; de film wordt in Franse bioscopen verboden.
2001 Verfilming roman Les jolies choses (Pretty Things).
2006 Feministisch essay King Kong-theorie (in 2023 in het Nederlands vertaald).
2009 Regisseert de documentaire Mutantes (Punk Porn Feminism).
2010 Roman Apocalyps Baby.
2015–2017 Vernon Subutex-trilogie (Het leven van Vernon, deel 1, werd genomineerd voor International Booker Prize).
202 Roman Cher connard (in 2025 vertaald als Beste klootzak).
Virginie Despentes: Beste klootzak. Uit het Frans vertaald door Carlijn Brouwer. De Geus; 272 pagina’s; € 23,99.
Luister hieronder naar onze podcast Culturele bagage. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant