Sinds het uitbreken van de oorlog in Oekraïne is de motivatie onder Zweedse jongeren om in dienst te gaan gegroeid. Iedere 18-jarige krijgt een vragenlijst toegestuurd om kenbaar te maken welk onderdeel hij of zij interessant vindt. Defensie in Nederland wil deze methode ook gaan toepassen.
is correspondent in Scandinavië en Finland van de Volkskrant. Hij doet verslag vanuit Göteborg in Zweden.
Albin Landegren (18) baalt. De Zweedse scholier heeft bij de dienstplichtkeuring niet de plek gekregen die hij wilde. Landegren wilde jägarsoldat worden, iemand die verkenningsmissies of sabotageacties uitvoert achter de vijandelijke linies. Hij scoorde alleen net te laag bij de fameuze fietstest, waarbij je steeds zwaarder moet trappen tot je niet meer kunt. Landegren haalde een score van 6 uit 9, waar een 7 vereist was. ‘Dat wist ik niet, anders had ik misschien beter mijn best gedaan.’
In een wachtkamer van het keuringscentrum in Göteborg toont Landegren een papier waarop staat welke plek hem wel is toebedeeld: groepsleider bij de pioniers, deel van de infanterie. ‘Die maken de wegen vrij en blazen bruggen op, dat soort dingen’, zegt Landegren. Een lichtpuntje is dat de keurders in hem wel een leider zien. ‘Ik heb op dat gebied al wat ervaring. Bij mijn werk in de slagerij van de supermarkt leid ik geregeld nieuwe krachten op.’
Dat Landegren zo enthousiast is om in dienst te gaan, is een van de belangrijkste redenen dat hij hier is. Pliktverket, de autoriteit die voor defensie de keuring verzorgt, doet een voorselectie door de 110 duizend Zweedse 18-jarigen een vragenlijst te sturen die verplicht moet worden ingevuld. De vragen gaan over gezondheid, fysieke conditie en motivatie. Op de vraag: ‘Hoe gemotiveerd ben je om in dienst te gaan?’, klikte Landegren 9 uit 9 aan. ‘Het staat goed op je cv en het is goed voor je houding en discipline’, zegt hij.
De Zweedse vragenlijst is de inspiratiebron voor het ministerie van Defensie in Nederland, dat volgend jaar eenzelfde soort enquête naar Nederlandse jongeren gaat sturen. Anders dan Zweden kent Nederland geen actieve dienstplicht (opkomstplicht), maar Defensie wil de resultaten gebruiken als rekruteringsmiddel – bijvoorbeeld voor het zogeheten dienjaar, waar jongeren kennis kunnen maken met de krijgsmacht. Nu er meer geld naar de strijdkrachten stroomt, is extra personeel nodig. Zo wil de Tweede Kamer dat op termijn jaarlijks vierduizend jongeren (nu duizend) beginnen aan het dienjaar.
Vanwege de Russische inval in Oekraïne en de onlangs vastgestelde nieuwe Navo-norm zoeken ook andere Europese landen naar manieren om jongeren te rekruteren voor de krijgsmacht, al dan niet vrijwillig. Zo wil de nieuwe regering in Duitsland een dienstplicht naar Zweeds model. Denemarken, waar middels een loting wordt bepaald wie in dienst moet, roept sinds 1 juli ook vrouwen op. ‘We hebben alle vechtkracht nodig die we kunnen mobiliseren’, aldus de Deense bevelhebber bij de presentatie van de maatregel.
De Zweden pauzeerden de opkomstplicht in 2010, maar kwamen daarop terug na de Russische inname van de Krim in 2014. Drie jaar later stemde het parlement in met een dienstplicht nieuwe stijl, die ook voor vrouwen geldt en waarbij gemotiveerde krachten een streepje voor hebben.
Op basis van de binnengekomen vragenlijsten selecteert Plikverket ongeveer 30 duizend jongeren voor de keuring. De keurmeesters kijken naar motivatiescore, atletische vermogens, schoolprestaties en persoonlijkheid. ‘Ik word gemakkelijk zo boos, dat ik de controle verlies’, luidt een van de stellingen waarop de 18-jarigen moeten reflecteren.
De negenduizend jongeren die door de keuring komen, moeten ook echt in dienst. Dienstweigeraars kunnen rekenen op een gevangenisstraf. Wel mogen Zweden zich beroepen op gewetensbezwaren. Dat moeten ze dan op het keuringscentrum met de psycholoog bespreken.
In Göteborg is het stilte voor de storm. De slaapzalen met stapelbedden, waar de jongeren overnachten die van ver komen, zijn leeg. In de computerzaal, waar de cognitieve test wordt afgenomen, schrijft een 18-jarige jongen driftig op een blaadje. Even verderop bereidt een ander zich mentaal voor op een van de fysieke tests. ‘Ben jij een leider zonder het te beseffen?’, luidt een van de aanmoedigende teksten op de muur.
‘Kijk, dit is de gevreesde Isokai-test’, zegt hoofdarts Karin Ericstam. Ze loopt naar een soort fitnessapparaat met een stang en doet voor hoe het werkt: knieën licht gebogen, rug recht en dan de stang snel optrekken tot kinhoogte. ‘Zo meten we de spierkracht in je benen, rug, torso en schouders.’
De keuringsdag begint met de intelligentietest, waarna zicht en gehoor en het fysiek worden gecontroleerd. Tussendoor volgt de al genoemde beruchte fietstest. Die meet uithoudingsvermogen, wat voor veel jongeren het zwaarst blijkt. ‘Het lijkt erop dat veel jongeren tegenwoordig wel veel spieren hebben maar niet zo veel cardio’, aldus Ericstam.
Cruciaal in de keuring is het gesprek met de psycholoog, die vragen stelt over opvoeding, mogelijke problemen met alcohol en drugs en sociale contacten. De psycholoog beoordeelt ook, mede op basis van de uitslag van de cognitieve test, of jongeren ‘diengeschikt’ zijn en of zij leiderschapskwaliteit bijzitten.
Opvallend is dat sinds het begin van de Oekraïne-oorlog de motivatie onder een deel van de Zweedse jongeren is toegenomen, blijkt uit een jaarlijks gehouden peiling in opdracht van het leger. Ruim een kwart van de ondervraagden zegt dat ze vanwege de oorlog meer interesse hebben in het vervullen van de dienstplicht, die afhankelijk van de plaatsing tussen de 9 en 15 maanden duurt.
Vragen:
Heb je blessures of andere problemen met heup, knieën, enkels of voeten?
Heb je last van eczeem of een andere huidaandoening?
Heb je na je 13de nog last gehad van astma?
Is er bij jou ooit een diagnose gesteld van sociale fobie, dwang- of angststoornis?
Hoe vaak doe je aan sport of andere lichamelijk veeleisende activiteiten?
Hoe is je conditie in vergelijking met leeftijdsgenoten?
Hoe zijn je schoolcijfers in vergelijking met leeftijdsgenoten?
Stellingen:
Ik kan er meestal goed tegen als een leraar mij aanspreekt of corrigeert.
Ik kan goed omgaan met stress.
Ik sta positief tegenover het vervullen van de dienstplicht.
Ook Landegren schrikt niet terug van al het gepraat over een toegenomen kans op oorlog in Europa. ‘Ik heb voetbaltrainers, leraren en buren die me hebben geholpen, bijvoorbeeld met school of als mijn auto kapotging. Nu is het mijn beurt om iets terug te doen’, zegt de scholier. ‘Natuurlijk hoop ik dat het niet zover komt, maar iemand moet het doen.’
De Zweed, die later loodgieter wil worden, benadrukt dat er ook leuke kanten zitten aan de diensttijd, zoals het buitenleven en ‘lekker’ schieten. ‘In mijn vrije tijd jaag ik veel, onder andere op elanden, everzwijnen en herten, dus schieten doe ik al.’
Het enthousiasme klinkt als muziek in de oren van toelatingsmedewerker Per Pouraskari, die met anderen de selectie doet en bepaalt bij welke afdelingen van de strijdkrachten de gekeurde jongeren terechtkomen. ‘Ons doel is om alleen gemotiveerde jongeren te selecteren’, zegt hij.
Toch gaat niet iedereen juichend in dienst. Zo veranderen jongeren nog weleens van gedachten tussen het invullen van de enquête en de keuring. ‘Bij 18-jarigen kan in korte tijd veel gebeuren. Ze krijgen een vriendje of vriendinnetje, of besluiten dat ze graag willen reizen’, aldus Pouraskari.
Het Zweedse parlement heeft besloten dat het aantal actieve dienstplichtigen de komende jaren zal groeien van 9- naar 12 duizend per jaar. Dat betekent ook dat de kans steeds groter wordt dat jongeren worden opgeroepen die liever iets anders willen doen. Uit een peiling onder de jongeren die dit jaar in dienst moeten, bleek dat een kwart dat liever niet wilde.
Neem Isaac Jorsell (18), die in Stockholm uit het keuringskantoor komt lopen. Hij klikte maanden geleden 3 (van 9) aan bij de vraag hoe gemotiveerd hij was. Toch moest hij vandaag op keuring. ‘Ik was eerlijk gezegd wel een beetje verbaasd’, zegt hij. ‘Ik heb vrienden die 5 of hoger hebben ingevuld en die zijn niet opgeroepen.’
Jorsell wil liever niet omdat hij van plan is planologie te gaan studeren aan de universiteit. ‘Maar als ik toch zou worden geselecteerd, zou ik niet protesteren. Daarom heb ik 3 ingevuld, dat leek me het eerlijkst.’
De scholier doorstond vandaag alle tests, maar kan toch opgelucht ademhalen: bij het eindgesprek zei de toelatingsmedewerker dat hij niet is geselecteerd. ‘Ze zeiden dat ze naar het totaalplaatje hadden gekeken’, aldus Jorsell.
Opmerkelijk genoeg blijft het aandeel vrouwen die in Zweden dienstplicht doen achter: dit jaar 17 procent, terwijl 30 procent het doel is. Dat komt volgens defensie vooral doordat de landmacht, die het meeste mensen nodig heeft, weinig plekken heeft waar vrouwen aan de functie-eisen voldoen. Voldoende spierkracht is een van de eisen – en die eis is voor mannen als vrouwen hetzelfde.
Dat merkte ook de 18-jarige scholier Bea, die diep zucht op de vraag hoe het ging bij de keuring. Ze haalde de krachttest niet en kon meteen vertrekken. ‘Ik had graag gewild. Het leek me een leuke ervaring en een goede opleiding.’
Iedereen die is afgewezen voor de fysieke testen en het nog een keertje wil proberen, mag drie maanden later op herkansing. Dat gaat Bea zeker doen. ‘Ik ga de komende tijd veel naar de sportschool, mijn spieren trainen.’
Diverse Europese landen overwegen de dienstplicht of een variatie opnieuw in te voeren. De nieuwe regeringscoalitie in Duitsland stelt te streven naar een nieuwe ‘aantrekkelijke dienstplicht naar Zweeds model’. In maart zei de Poolse premier Donald Tusk dat zijn land nog dit jaar militaire training gaat introduceren voor volwassen mannen. Het gaat volgens hem in Polen niet om een opkomstplicht, maar een alternatief model waarbij het voordelen oplevert om in dienst te gaan.
Vorige maand lanceerde de regering van Kroatië een voorstel voor herinvoering van de dienstplicht in de vorm van een militaire basistraining van twee maanden voor alle mannen tussen 18 en 27 jaar. Als het parlement instemt, gaat de training in januari 2026 beginnen. Buurland Servië overweegt eenzelfde systeem.
Na het einde van de Koude Oorlog besloten veel Europese landen de dienstplicht af te schaffen of te versoberen. Nederland koos in 1996 voor opschorting, wat in de praktijk neerkomt op afschaffing. Sinds de Russische inname van de Krim in 2014 is een kentering te zien: onder meer Zweden (2017), Litouwen (2015) en Letland (2023) besloten de dienstplicht weer te activeren.
De dienstplicht is nu, in verschillende vormen, van kracht in negen van de 27 EU-landen: Cyprus, Griekenland, Oostenrijk, Litouwen, Letland, Estland, Finland, Zweden en Denemarken. Buiten de EU zijn dat: Moldavië, Noorwegen en Zwitserland.
Nederland en België kijken nadrukkelijk naar een model zonder verplichtingen. Zo kondigde de Belgische minister van Defensie begin dit jaar aan dat hij 18-jarigen een brief gaat sturen waarin ze worden uitgenodigd vrijwillig te dienen. In Italië pleitte vicepremier Matteo Salvini voor de herinvoering van de dienstplicht, maar zijn idee krijgt vooralsnog geen steun in de coalitie.
Luister hieronder naar onze podcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant