Hamas onderhandelt over méér dan alleen een bestand. Het eigen voortbestaan staat op het spel. Op het slagveld heeft de groepering klappen gekregen, maar als politieke beweging lijkt ze nog niet uitgespeeld. ‘Ze hebben de lessen van het verleden geleerd.’
is correspondent Midden-Oosten van de Volkskrant. Hij woont in Amman.
Of er een tijdelijk staakt-het-vuren aanstaande is in Gaza, weet niemand, maar de kans daarop is in maanden niet zo groot geweest. Voor de twee miljoen Palestijnse inwoners zou dat een immense verlossing zijn, evenals voor Hamas. De militante groepering heeft weliswaar zware klappen te verduren gehad, maar is nog altijd de baas in delen van de bezette Gazastrook. Het roept de vraag op of Hamas in staat zal zijn ook in de toekomst nog een rol van betekenis te spelen.
Aan die vraag kleeft een politieke en een militaire component. In militair opzicht, zoveel is duidelijk, heeft de beweging er in zijn bijna veertigjarige bestaan nog nooit zo slecht voorgestaan. Binnen Gaza heeft Hamas moeite zijn gezag te doen gelden, en verliest het terrein aan gewapende bendes. Tot die conclusie kwam ook persbureau Reuters onlangs, op basis van gesprekken met zestien bronnen in en rond de beweging.
Tegelijkertijd weet Hamas het Israëlische leger nog steeds te raken, zij het sporadischer dan voorheen. In de nacht van maandag op dinsdag werden vijf Israëlische militairen gedood nabij Beit Hanoun (noordelijk Gaza), en hoewel het niet vaststaat dat Hamas erachter zat, wijst de modus operandi (hit-and-run) wel in die richting. Voor pr-doeleinden wordt iedere operatie vastgelegd en via Telegram-kanalen verspreid.
Een complicerende factor bij dit alles is dat Hamas er weleens belang bij zou kunnen hebben om zich zwakker voor te doen dan het is. Er lopen immers onderhandelingen in Doha (Qatar), en als de groepering geldt als ‘verslagen’, kan de Israëlische regering een bestand makkelijker aan het eigen publiek verkopen. De Israëlische premier Benjamin Netanyahu, door het Internationaal Strafhof gezocht voor oorlogsmisdaden, kan zo’n ‘overwinningsnarratief’ goed gebruiken. Andersom kan Hamas een bestand aangrijpen om zich te hergroeperen.
Afgelopen weekend, terwijl Netanyahu naar Washington vloog om met president Donald Trump te praten over een bestand, klapte een anonieme Hamas-functionaris tegenover de BBC uit de school met de bewering dat er ‘haast niets’ meer over zou zijn van de veiligheidsstructuur. Was het een strategisch lek, bedoeld om Netanyahu een handje te helpen? Goed mogelijk. Volgens de BBC is de bron een gewond geraakte officier, maar er stond niet bij of hij in Gaza is, of bijvoorbeeld in Qatar, de thuishaven van veel Hamas-kopstukken.
Mocht er een nieuw bestand komen, dan zal blijken wat er van de slagkracht van Hamas over is. Tijdens het vorige staakt-het-vuren, begin dit jaar, wisten strijders zich te hergroeperen. Van de overdrachten van Israëlische gijzelaars maakten ze bombastische propagandashows, bedoeld om de eigen onverzettelijkheid te onderstrepen.
Het verschil met toen is dat ze nu veel te duchten hebben van Abu Shabab, een criminele bende van zo’n honderd man die actief zou zijn rond de zuidelijke stad Rafah en die conform het principe ‘verdeel en heers’ bewapend wordt door het Israëlische leger. ‘We hebben de bitterheid en het onrecht dat Hamas ons aandoet, geproefd’, aldus de gelijknamige leider, Yasser Abu Shabab, afgelopen weekend tegen een Israëlisch radiostation. ‘We hebben besloten om deze agressie te bestrijden.’
Het klinkt opportunistisch. Voor zover bekend heeft Abu Shabab onder Palestijnen geen draagvlak. Hun families hebben nadrukkelijk afstand van de bendeleden genomen. ‘Wij hebben er geen bezwaar tegen als zijn omgeving hem liquideert’, zo liet de familie van Yasser Abu Shabab weten. Hamas zegt op hem te jagen.
In politiek opzicht behoudt Hamas in Gaza op deze manier een zwaar bevochten monopoliepositie. Dit voorjaar waren er protesten tegen Hamas’ repressieve bewind, en tegelijk blijft de beweging een wezenlijk deel van de Palestijnse politiek. Op de bezette Westoever, zo hebben peilingen laten zien, is de groepering zelfs in populariteit gegroeid, vergeleken met de situatie voor deze oorlog.
Vanuit Palestijns perspectief is dit alles goed te begrijpen. Dat het lot van hun volk wereldwijd weer op de agenda staat, wordt in hoge mate aan Hamas toegeschreven, hoe cynisch ook voor de minstens 57 duizend doden. Een grootmacht als Saoedi-Arabië eist tegenwoordig een tweestatenoplossing (of stappen in die richting) van Israël, en dat is meer dan wat Abbas in twintig jaar tijd voor elkaar heeft gekregen.
De onderhandelingen in Qatar draaien voor Hamas, kortom, om méér dan alleen een bestand. Hamas wil overleven. Sommige Israëlische eisen liggen daarom uiterst gevoelig. Het opgeven van wapens (eis nummer één), bijvoorbeeld, en een gedwongen vertrek van sommige Hamas-leiders (nummer twee). Gezien het feit dat de meest bekende leiders door Israël zijn uitgeschakeld, is die tweede eis vooral symbolisch, zegt Amjad Iraqi, als Palestijns analist verbonden aan denktank International Crisis Group. ‘De belangrijkste leiders leven al in ballingschap. Zo’n gedwongen vertrek lijkt vooral door Israël ingestoken om een overwinningsnarratief te creëren.’
In wezen is de impasse al de hele oorlog onveranderd: Hamas wil zijn troefkaarten (wapens, Israëlische gijzelaars) uitspelen om een politieke oplossing af te dwingen, terwijl Israël dat omdraait: eerst capituleren, voor er gepraat kan worden over oplossingen. Wat die oplossingen zijn, bleek maandag in Washington, waar Netanyahu opnieuw fantaseerde over een ‘vrijwillig vertrek’ van honderdduizenden Palestijnen.
Hamas heeft van de geschiedenis geleerd, concludeert analist Iraqi. Hij verwijst naar de late jaren tachtig, toen toenmalig leider van de Palestijnse Bevrijdingsorganisatie (PLO) Yasser Arafat de wapens neerlegde, in ruil voor onderhandelingen met Israël. Die bleken een wassen neus en voor de PLO de opmaat naar irrelevantie. Het is een historische fout die Hamas – ten koste van zo’n beetje alles – niet wil maken.
Luister hieronder naar onze podcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Lees hier alle artikelen over dit thema
Source: Volkskrant