Tony Tulathimutte brak door als schrijver van de eerste grote ‘incelroman’. Maar Afwijzing gaat over meer dan mannen die niet aan de vrouw kunnen komen. ‘Ghosten is pijnlijker dan een helder ‘nee’.’
‘O mijn god’, zegt Tony Tulathimutte als de Nederlandse vertaling van zijn boek op de eettafel wordt gelegd van zijn appartement in Brooklyn. Wijzend naar de titel: ‘Dat ziet eruit als een waanzinnig woord. Met een moeilijk gezicht: ‘Afwiezing? Wat is de etymologische herkomst hiervan?’
De 41-jarige Amerikaanse schrijver heeft geprobeerd die van zo veel mogelijk vertalingen van afwijzing – of een vergelijkbare uitdrukking – te achterhalen. ‘Rejection is een samenstelling van re- en iacere, Latijn voor terug en werpen’, zegt hij. ‘In het Duits is het Einen Korb geben, iemand een mand geven. Blijkbaar was er een traditie waarbij mannen die een vrouw leuk vonden, vanuit het raam een mandje naar beneden lieten zakken. Bij geen interesse bleef dat leeg. Het Japanse furareru betekent dat je verregend raakt. Zo voelt afgewezen worden inderdaad.’
Vrijwel iedereen – ook de knapste mensen – wordt in de liefde weleens afgewezen. Maar hoewel Proust, Austen en Dickens er weleens over hebben geschreven, is het fenomeen geen groot thema in de literatuur, zegt Tulathimutte. ‘Dat is ook logisch. Het is vaak helemaal niet leuk om over te lezen. Huwelijksplotten zijn populair. Je vraagt je af of ze bij elkaar gaan komen en als dat daadwerkelijk gebeurt, ben je bevredigd. Maar na een afwijzing verandert er voor de buitenwereld niets: de twee leefden apart en blijven dat doen.’
Het afwijzingsplot is het plot dat de afgewezene zelf verzint bij gebrek aan een echt plot, zegt Tulathimutte. ‘De afgewezene twijfelt aan zichzelf, raakt verbitterd en begint in kringetjes te denken: ik zal wel om deze of deze reden zijn afgewezen, en dit vind ik daarvan, dus ga ik daar zo op reageren. Maar daar zit veel herhaling in, weinig actie – en dus is het moeilijk te dramatiseren.’
Dat is een van de redenen dat hij zo lang aan dit boek heeft gewerkt – hij deed elf jaar over de zes fictieve verhalen. Al had dat ook met de deprimerende thematiek ervan te maken, vertelt Tulathimutte. ‘Omdat ik me ook op persoonlijke ervaringen baseerde, lag ik de helft van de tijd verlamd door wanhoop met mijn gezicht in mijn kussen – ik gaf mezelf een soort blootstellingstherapie.’
Het eerste verhaal, ‘De feminist’, ging viraal toen het in 2019 online werd gepubliceerd. Het staat op 3 in de top 20 met bestgelezen stukken van het Amerikaanse literaire blad N+1 en het is daarin het enige fictieverhaal.
Het gaat over een ‘cisgender, heteroseksuele, witte man’ die nooit mansplaint, meeloopt met vrouwenmarsen en linnen tasjes draagt met daarop ‘Lees meer vrouwen’. Toch wordt hij keer op keer door diezelfde vrouwen afgewezen. Hij masturbeert zo vaak dat hij nog maar zelden een volledige erectie krijgt. ‘Als het hem lukt te ejaculeren valt het uit hem als een contactloze zeepdispenser’, schrijft Tulathimutte. Om nog íéts te voelen, grijpt hij uiteindelijk naar een geribbelde loodgietershandschoen.
De seksuele frustratie neemt almaar toe. ‘Ik ben er altijd, áltijd geweest voor de vrouwen’, denkt het hoofdpersonage op een zeker moment. ‘Wanneer zijn zij er ooit voor mij geweest?’
Afwijzing is de eerste grote incelroman genoemd – incel betekent ‘involuntary celibate’, onvrijwillig celibatair – maar daarmee wordt het boek tekortgedaan. Allerlei aspecten van afwijzing worden belicht. Het tweede verhaal gaat over een jonge vrouw die verliefd is op een man maar door hem wordt ‘gefriendzoned’. In het derde staat een man centraal die worstelt met zijn geaardheid en sadistische fantasieën koestert.
‘Er staat een gedetailleerde beschrijving van een seksuele fantasie van zo’n tien tot twaalf pagina’s in dit boek’, zei de Amerikaanse journalist en tv-presentator Chris Hayes in de podcast The Ezra Klein Show, ‘waarbij je op een gegeven moment fysiek verlamd raakt terwijl je het leest – maar je kunt ook niet stoppen met lezen en je ligt tegelijkertijd in een deuk. Het is zó grappig en zó duister. Ik heb nog nooit zoiets gelezen.’ Presentator Ezra Klein noemde het boek ‘een van de meest intense leeservaringen’.
Tulathimutte, een fanatiek gamer, wordt ook geroemd om zijn observaties over de internetcultuur. ‘Twitter was een goede naam ervoor’, schrijft hij over het door Elon Musk tot X omgedoopte platform, ‘zoals vogelgezang ten onrechte als vrijblijvend gebabbel wordt gezien maar in feite een darwiniaanse kreet is, gericht op paren en territorium.’
Afwijzing, volgens The New York Times een van de honderd beste boeken van 2024, is het tweede boek van Tulathimutte. Jonathan Franzen omschreef zijn debuut Private Citizens, over twintigers in San Francisco, als ‘een van de meest fenomenale romans die ik in het afgelopen decennium heb gelezen’.
In Afwijzing, bijzonder knap vertaald door Arjaan en Thijs van Nimwegen, heeft de man met de seksuele fantasieën een Thaise achtergrond, net als Tulathimutte. In het laatste verhaal, een fictieve brief waarin een uitgeverij het manuscript van Afwijzing afwijst, wordt de vraag opgeworpen in hoeverre het verhaal autobiografisch is.
‘Bij een boek dat vol zit met dit soort persoonlijke en pijnlijke onderwerpen is de natuurlijke reactie dat de lezer zich afvraagt wat de schrijver hiermee te maken heeft’, zegt Tulathimutte. ‘Dat is geen vraag die ik ondubbelzinnig wil beantwoorden, maar het is ook geen vraag die ik wil laten liggen. Dus heb ik die brief geschreven waarin de uitgeverij het boek analyseert. Ik vond dat een leuke manier om spanning te creëren.
‘De onderwerpen waarover ik schrijf zijn zo emotioneel beladen dat ik nooit in staat zou zijn om volledig open over mezelf te schrijven. Ik heb de afstand van fictie nodig. Handig genoeg kan ik dingen daardoor ook geloofwaardig ontkennen.’
Hoe begon uw fascinatie voor afwijzing?
Harde lach. ‘Hoe denk je? Ik ga daar verder niet op in, want als de research voor dit boek me iets heeft geleerd, is het dat afwijzing besmettelijk werkt. Uit onderzoek blijkt ook dat kinderen die als minder gelukkig worden gezien, worden buitengesloten. Hoe meer je als afgewezen wordt gezien, hoe meer je ook werkelijk wordt afgewezen. Dat is een reden waarom ik er niet in geuren en kleuren over wil vertellen, maar ik hecht ook gewoon aan mijn privacy.’
De lezer mag dus zelf uitvogelen in hoeverre het autobiografisch is?
‘Precies. Ik besef dat mensen mij eerder eigenschappen van de Aziatisch-Amerikaanse man zullen toedichten, maar ik heb Alison, de witte vrouw die wordt gefriendzoned, in ongeveer dezelfde mate op mezelf gebaseerd.’
Heeft u nagedacht over het mogelijke verwijt dat u als heteroseksuele schrijver homoseksuele fantasieën neerzet als pervers?
‘Uiteindelijk draait fictie volgens mij om het net zo goed begrijpen van andere mensen als jezelf. Doe je dat niet, dan schrijf je in feite alleen maar over jezelf met een pruik op. Dat wordt vrij snel vermoeiend.
‘Het is ook niet mijn bedoeling om mijn personages te ontmenselijken, daarom heb ik ze ook iets sulligs gegeven. Dat haalt de angel eruit, denk ik. Anders zou het, ironisch genoeg, overkomen als pure, sadistische wreedheid.’
Het Aziatisch-Amerikaanse personage geeft onder meer een uitgebreid recept voor nepsperma, inclusief een eetlepel zure room, een eetlepel maizena en ‘zout naar smaak’. ‘Een vriendin van me heeft het onlangs nagemaakt met haar boekenclub’, zegt Tulathimutte, een zachte prater. ‘Zelf heb ik het nooit gemaakt.’ Met harde lach: ‘Ik geef de voorkeur aan versgeperst.’
Tulathimutte heeft veel aan zijn levendige verbeelding overgelaten, maar hij heeft voor zijn boek ook de wetenschappelijke literatuur over romantische afwijzingen erop nageslagen. In een stuk voor The Paris Review citeert hij daaruit.
‘De psychologen Dawn Dhavale en Roy Baumeister hebben hier het meeste onderzoek naar gedaan’, zegt Tulathimutte. ‘Sommige van hun conclusies waren nogal voor de hand liggend. Zo schrijven ze ergens dat het beter is om slim en knap te zijn dan dom en lelijk. Daar heb ik geen twee wetenschappers voor nodig.’
Andere bevindingen zijn opvallender. Zo zouden mensen het erger vinden om iemand af te wijzen dan om zelf afgewezen te worden. ‘Ik heb dit zelf altijd heel anders ervaren’, zegt Tulathimutte, ‘maar in dat onderzoek melden de afgewezenen soms positieve gevolgen: ze worden gedwongen tot introspectie, waardoor ze iets over zichzelf leren. Voor de afwijzers zijn de druiven altijd zuur: ze hebben iemand moeten teleurstellen die zich kwetsbaar tegenover ze heeft opgesteld. En ze hadden een keuze – dus is er ook ruimte voor spijt.’
Wie wordt afgewezen, wordt vrijwel altijd met dezelfde zinnetjes afgescheept, zoals: ‘Het ligt niet aan jou, ik ben gewoon niet verliefd op je.’ Is dat de beste manier?
‘Ik denk dat er nog geen enkele kunstenaar, filosoof of wetenschapper is die een goede manier heeft ontdekt om mensen af te wijzen. Er is geen manier om iemand pijnloos af te wijzen, want het is een definitief nee. Veel mensen proberen de pijn te verzachten door duidelijke taal te vermijden.
‘Ze zeggen geen nee, maar ze verdwijnen gewoon – ze ghosten. Natuurlijk is dat impliciet een luid en duidelijk ‘nee’, alleen dan uitgesponnen. Het verplaatst het ongemak en de emotionele last volledig naar degene die wordt afgewezen. Dat maakt het vaak nog pijnlijker dan een helder ‘nee’.
‘Iemand afwijzen is altijd een kwestie van de schade zo veel mogelijk beperken. En hoewel ik niet wil generaliseren, denk ik dat de meeste mensen een duidelijke en bondige afwijzing waarderen. Zonder overdreven medelijden, zonder clichés of loze geruststellingen, maar gewoon: ‘Dank je, maar ik ben niet geïnteresseerd.’’
Soms loont het om de afwijzing af te wijzen, schreef u in The Paris Review.
‘Heel soms slagen stalkers in hun opzet en worden ze de romantische partner van degene die ze hebben lastiggevallen. Dat is een ongemakkelijke gedachte, want die kan de illusies van stalkers alleen maar voeden – en dat is niet wenselijk.’
Wat moet je dan wel doen als je wordt afgewezen?
‘Zo snel mogelijk uit beeld verdwijnen en elke vorm van troost weigeren. Dat staat in Miss Manners’ Guide to Excruciatingly Correct Behavior, een etiquettegids uit de jaren tachtig. Het laatste wat je moet doen, is over de redenen voor de afwijzing in discussie gaan, want het laatste wat je kunt toepassen op romantische afwijzing is logica.
‘Vaak wordt iemand afgewezen omdat diegene simpelweg te hoog mikt, las ik tijdens mijn onderzoek. In de Netflix-serie Adolescence gaat het over de 80-20-regel: 80 procent van de vrouwen zou zich aangetrokken voelen tot slechts 20 procent van de mannen, waardoor de rest van de mannen het nakijken zou hebben.
‘Die cijfers worden niet ondersteund door de wetenschap, maar daaruit blijkt wel dat mensen vaak worden afgewezen door kieskeurigheid. Dit verschijnsel wordt hypergamie genoemd. Eigenlijk is dat een beleefde manier van wetenschappers om te zeggen: bro, you’re way out of your league.’
Wat maakt afwijzing zo pijnlijk?
‘Het raakt aan zo veel aspecten waar we ons gevoel van eigenwaarde op baseren – uiterlijk, persoonlijkheid, allerlei andere vormen van identiteit waar mensen heel onzeker over zijn. In ‘De feminist’ schrijf ik over de smalle schouders van het hoofdpersonage, maar die staan symbool voor alle fysieke onzekerheden die een man kan hebben. Ik had ook kunnen schrijven over lengte of kaaklijn.
‘Afwijzing kan je ook paranoïde maken. Als iemand een relatie met je beëindigt, hoeft het niet per se met jezelf te maken hebben, kan het ook aan de omstandigheden hebben gelegen. Maar als iemand je bij voorbaat afwijst, ben je niet eens een poging waard. Dan ga je toch denken dat er iets overduidelijk met je mis is.’
In uw boek reageert iedereen anders op de afwijzing.
‘Ik wilde dat niet generaliseren. De een is geneigd zich naar binnen te keren, de ander juist naar buiten. Dat is denk ik een uitdrukking van iemands persoonlijkheid.’
Een enkeling, ook in uw boek, eindigt als moordenaar.
‘Ik was erdoor geobsedeerd hoe iets onbeduidends als een afwijzing – er verandert letterlijk niets – zulke dramatische gevolgen kan hebben. Wat gebeurt er dan in iemands hoofd?
‘Wat ik ook altijd mysterieus heb gevonden aan de beruchtste massamoorden, is hoe willekeurig ze vaak zijn. De veertien vrouwen die Marc Lépine in 1989 in Montréal doodschoot, kun je nog koppelen aan zijn persoonlijke grieven. Maar hoewel Elliot Rodger in 2014 had aangekondigd dat hij dispuutsmeisjes ging vermoorden, schoot hij op Isla Vista ook willekeurige mannen dood. Blijkbaar kan de animositeit zich uiteindelijk ook op de hele wereld richten.’
Hoe komt dat?
‘De wetenschappelijke literatuur geeft hiervoor suggesties, maar geen allesomvattende theorie. De psychologen Dhavale en Baumeister hebben geschreven over ‘entitativiteit’. Als iemand je kwetst, heb je de neiging je woede te richten op iedereen die tot dezelfde categorie behoort als die persoon, of die nu betrekking heeft op gender of etniciteit.
‘Dit zijn leunstoelobservaties, maar ik denk dat het isolement waarin die mannen – het zijn bijna altijd mannen – zich bevinden, een katalysator is. Als niemand je wraakgevoelens tempert, kunnen die zich razendsnel tot een compleet wereldbeeld ontwikkelen.’
In een van uw verhalen deelt een vrouw haar boosheid over iemand die haar heeft afgewezen wel, in een appgroep. Vervolgens wordt die woede door haar vriendinnen alleen maar aangewakkerd. U omschrijft zo’n appgroep als validatiekartel.
‘Vrienden staan altijd aan jouw kant, toch? Als je zegt dat je met iemand aan het daten bent, zeggen ze over die persoon allemaal lovende dingen, maar als je vervolgens wordt afgewezen, zeggen ze dat ze diegene altijd al vreselijk hebben gevonden. Die abrupte verandering van mening is ook gewoon oneerlijk.
‘De vluchtigheid van de communicatievorm – de appgroep – is hier ook een factor in. Als niemand ergens lang bij stilstaat, wordt contact gestimuleerd dat oppervlakkig is en hol. Appgroepen zijn een goed voorbeeld van een vorm van sociaal contact die best prettig kan zijn en zelfs bevredigend, maar geen vervanging is voor menselijk contact.’
Een groot deel van uw boek speelt zich online af. Welke invloed hebben datingapps op afwijzingen?
‘Een groot deel van de afwijzingen vindt daar plaats nog vóór je je er zelf bewust van bent. Het algoritme probeert namelijk te voorspellen wie jouw voorkeur heeft en wijst de anderen namens jou alvast af. Dit is een nieuwe vorm van afwijzing die de persoonlijke verantwoordelijkheid eruit haalt.
‘De mensen die wel voorbijkomen op je scherm, kunnen met het grootste gemak worden afgewezen – simpelweg door te swipen. Het wordt heel gemakkelijk gemaakt om bot en oordelend te zijn op basis van een klein vierkant fotootje en – als je geluk hebt – een paar zinnen over je persoonlijkheid.
‘Voor de afwijzer is dit allemaal onbeduidend en ook de afgewezene hoeft er in dit stadium nog niets van te merken, maar zulke hardvochtige interacties vinden ook plaats nadat er wel contact is geweest, bijvoorbeeld als iemand je ineens ‘ontmatcht’.
‘Als je iemand in het echte leven kent – bijvoorbeeld van werk – en je wijst diegene af, dan blijf je deel uitmaken van dezelfde gemeenschap. Je hebt er nog steeds belang bij om die ander met respect te behandelen, omdat je de sociale harmonie wilt bewaren.
‘Die prikkel is er totaal niet bij datingapps. De band die je met iemand online opbouwt, is zo zwak dat hij ook moeiteloos te verbreken is. Je kunt iemand makkelijk blokkeren, dempen, negeren – of je kunt zelf uitloggen.
‘In een fysieke gemeenschap kun je iemand een tweede kans geven, waarna diegene je kan verbazen. Het internet lijkt soms wel uitgevonden om precies dat soort verrassingen onmogelijk te maken.’
De recensent van The New York Times noemde uw boek ‘zo koud en eenzaam dat je er vlees in kon hangen’. Bent u het daarmee eens?
‘Ja, ik denk dat dat een goede typering is. In dit boek zit weinig verlossing of troost, want – en dat sluit eigenlijk aan bij waar we het net over hadden – ik denk dat troost soms oneerlijk is. ‘Op een dag vind jij ook de ware’, hoor je dan. Terwijl dat helemaal niet zeker is. Ik mikte met dit boek op totale eerlijkheid. Misschien zit er wel enige troost in het simpele feit dat iemand erkent dat afgewezen worden gewoon heel pijnlijk is. Maar verder dan dat ga ik niet. Ik probeer met dit boek geen therapie te geven.’
1983Geboren in Springfield, Massachusetts.
2001-2005Studie symbolische systemen aan Stanford University.
2008-2011Iowa Writers’ Workshop.
2016 Debuutroman Private Citizens.
2019Kort verhaal ‘The Feminist’.
2025Afwijzing (longlist Nationaal Book Award).
Tony Tulathimutte woont in Brooklyn.
Tony Tulathimutte: Afwijzing. Uit het Engels vertaald door Arjaan en Thijs van Nimwegen. Nijgh & Van Ditmar; 272 pagina’s; € 23,99.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant