is wetenschapsjournalist en columnist van de Volkskrant.
‘Tell me what democracy looks like? This is what democracy looks like!’, riepen we vorige week. Elders in Den Haag was de Navo-top; activisten van Extinction Rebellion waren op weg naar de A12 voor een protest. De wapenstokken waarmee de politie vreedzame demonstranten tot staan bracht, hadden met democratie echter niets te maken. Het is moeilijk om de harde klappen en gebroken botten op die dag te zien als iets anders dan een symbool voor het wankelen van onze democratie.
Onlangs concludeerde de Democratie Monitor dat ‘de Nederlandse democratie niet door de apk komt'. Burgers hebben nauwelijks nog vertrouwen in de Tweede Kamer. Steeds meer politieke voorstellen zijn in strijd met de grondwet. Achttien indicatoren voor een gezonde democratie staan op rood. Afgelopen december had een andere monitor, Civicus, Nederland al afgeschaald van een ‘open democratie’ naar een ‘vernauwde democratie’, met name vanwege alle aanvallen op het demonstratierecht; hard optreden tijdens protesten en ‘een atmosfeer van angst onder mensen die streven naar een betere toekomst’.
Hoe komt onze democratie zo kwetsbaar? Er zijn allerlei antwoorden op die vraag, maar de laatste tijd denk ik vaak na over deze: niemand van ons heeft ooit in een volledige democratie geleefd. Hoewel we natuurlijk mogen stemmen en (soms) mogen demonstreren, speelt een belangrijk deel van ons leven zich af in een dictatuur. Hetzelfde geldt voor de beslissingen die ons land worden genomen.
De dictatuur die ik bedoel is natuurlijk de economie. Of, om preciezer te zijn: het kapitalisme. Hier is de macht niet in handen van de burgers, maar van het kapitaal; grote banken en dito bedrijven, aandeelhouders, superrijken. Burgers hebben geen invloed op wat bedrijven produceren of hoe. Politici evenmin; multinationals onttrekken zich met allerlei trucs zelfs aan democratisch toezicht, wetten en regels. ‘Zelfs de meest autoritaire staat zou er jaloers op zijn’, merkt journalist Grace Blakely op in haar boek Vulture capitalism.
Columnisten hebben de vrijheid hun mening te geven en hoeven zich niet te houden aan de journalistieke regels voor objectiviteit. Lees hier onze richtlijnen.
Iedereen die werkt voor een baas, weet dit eigenlijk allang. Je moet doen wat je gezegd wordt, produceren wat iemand je opdraagt. Soms wordt je inbreng op prijs gesteld – dan is je baas een welwillende dictator – maar het is niet alsof je met al je collega’s bij elkaar kunt komen en kunt zeggen: ‘We hebben gestemd en vanwege zorgen over de klimaatcrisis gaan we geen auto’s meer maken, maar fietsen.’ Zodra ze op hun werk aankomen, worden burgers ‘onderdanen van een despotische regering’, schrijft Blakely, ‘en het enige alternatief voor gehoorzaamheid is armoede.’
Kapitaal en democratie zijn dan ook voortdurend in conflict met elkaar. ‘Voor het kapitaal is het doel van de productie niet om de behoeftes van mensen te vervullen of de samenleving te verbeteren. ‘Het doel is om de winst te maximaliseren’, schrijft antropoloog Jason Hickel. Hij geeft elders de huidige militariseringsgolf als voorbeeld. Die is ‘duidelijk in lijn met de belangen van het Europese kapitaal. Maar de golf gaat rechtstreeks in tegen de belangen van gewone mensen en de stabiliteit van de planeet.’
De reactie van het kapitaal op dat conflict is om aan onze democratie te knabbelen, stelt Hickel. Het probeerde burgers in slaap te sussen met mooie nieuwe iPhones en een kast vol fast fashion, in de hoop dat alle spullen waar we naar verlangden ons voldoende zouden afleiden van de manieren waarop het kapitalisme mensen en de aarde sloopt. En nu dat niet meer zo jofel werkt, nu burgers steeds vaker de straat op te gaan, blijkt een deel van de politici bereid om onze democratie verder te verzwakken: door de grondwet te negeren, aan het demonstratierecht te tornen, activisten te laten mishandelen. Dat pad leidt uiteindelijk tot fascisme. En dan is de dictatuur compleet.
Democratie was nooit een cadeau van de heersende klasse, schrijft Hickel; er is voor gevochten. Het is tijd dat we deze strijd weer opnemen. Alleen wanneer wij als burgers zeggenschap eisen over alle aspecten van ons bestaan, ook de economie, zal onze democratie sterk genoeg zijn om de dictatuur van het kapitaal te breken en het fascistisch tij te keren. De macht hoort in handen van het volk, en van niemand anders. Tell me what democracy looks like? That is what democracy looks like.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant