Veertig jaar na de eerste analyse van een beetje DNA uit een mummie, toont een Brits team de mogelijkheden van vandaag aan de hand van een pot met botten. Het resultaat: een compleet portret van een oude Egyptenaar.
Maarten Keulemans is wetenschapsredacteur bij de Volkskrant, gespecialiseerd in klimaat en microleven.
Een stapeltje stoffige botten, opgeslagen in een grote aardenwerken pot. Meer is er niet over van het ‘individu van Nuwayrat’, zoals de resten zijn komen te heten. Kort na het jaar 1900 gevonden in een uitgehouwen grot, bij een dorp zo’n 265 kilometer ten zuiden van Caïro. En destijds officieel geschonken aan Britse onderzoekers, voor het mogelijk maken van de opgraving.
Eenmaal in het koude Engeland, doorstond het ‘individu’ wonderbaarlijk genoeg een voltreffer op het archeologisch instituut van de Universiteit van Liverpool tijdens de Duitse bombardementen in de Tweede Wereldoorlog. De resten maken, met pot en al, deel uit van het Wereldmuseum Liverpool.
En nu heeft het ‘individu’ dan toch zowaar een gezicht. Een indruk natuurlijk, maar in grote lijnen moet het kloppen: waarschijnlijk was dit een stevige, kleine man met een donkere, misschien zelfs zwarte huidskleur en donkere ogen. Een man met een Afrikaans uiterlijk. Maar ook met een vleugje Midden-Oosters bloed: zijn genen gaan voor ongeveer 20 procent terug op de vroege landbouwers uit Mesopotamië, ruwweg het huidige Irak en Syrië.
Het is voor het eerst dat onderzoekers dat met zoveel zekerheid kunnen zeggen, schrijft een interdisciplinair Brits onderzoeksteam deze week in vakblad Nature. Een pikant moment, constateert het team onder leiding van Pontus Skoglund van het Francis Crick Instituut voor genetica: het is precies veertig jaar geleden dat de Zweedse onderzoeker en latere Nobelprijswinnaar (2022) Svante Pääbo er als eerste in slaagde een miniem stukje DNA uit een Egyptische mummie te bevrijden en uit te lezen.
Zet dat eens naast het werkstuk dat Skoglund en collega’s deze week afleveren. Een barokke, bijna snoeverige vertoning van wat er allemaal mogelijk is met de modernste moleculaire onderzoekstechnieken, toegepast op een pot vol botten. Zo las het team het nagenoeg compléte DNA van het individu uit, het hele 3,1 miljard genetische ‘letters’ tellende bouwplan lang (al waren er ook hele stukken onleesbaar).
Uit het glazuur van een van de tanden las men af uit welke isotopen die zijn opgebouwd, een indicatie voor wat het ‘individu’ als kind zal hebben gegeten. En uit de botten zelf deduceerden de onderzoekers wat de man ongeveer voor leven zal hebben geleid. Gezien zijn versleten billen, versleten rechtervoet en versleten nek zou hij weleens pottenbakker kunnen zijn geweest, opperen de onderzoekers.
Neem al die details niet al te nauw, waarschuwt bij het Rijksmuseum van Oudheden (RMO) in Leiden conservator egyptologie Daniel Soliman, na lezing van het artikel. ‘Het is maar één individu, het is moeilijk er veel over te zeggen. En veel van wat ze hier opschrijven, wisten we al uit het archeologische bewijs.’ Zoals de constatering dat de dode waarschijnlijk migranten uit Mesopotamië in zijn familie had: ‘We weten dat deze mensen al heel vroeg in contact staan met hun buren, ten zuiden van Egypte, maar ook in de Vruchtbare Halvemaan’, zegt Soliman. Dat is het vruchtbare gebied in het Midden-Oosten waar de landbouw ontstond.
Daarbij: een begrafenis in een pot is in deze periode eigenlijk veel te deftig voor een simpele pottenbakker, constateren zowel Soliman als de onderzoekers zelf. Ook het gezicht van het ‘individu’ moeten we niet al te serieus nemen, tekent Soliman aan: ‘We kijken hier niet in het gezicht van deze persoon, als op een foto. Dit soort reconstructies zijn meer een schatting, op basis van gemiddelden van hoe zachte delen zoals de oren, neus en lippen eruit zullen hebben gezien.’
Toch ontstaat er, met al dat soort slagen om de arm, iets bijzonders: een ruwe indruk van een oude Egyptenaar, een persoon van vlees en bloed, die tussen de 4.800 en 4.500 jaar geleden geleefd moet hebben, nog vóór de gloriedagen van het oude Egypte, en rond de tijd dat in Saqqara de vroegste piramide verrees, de trappiramide van farao Djoser.
Bijzonder dat het nu toch echt kan, het hele DNA uitlezen van zo’n individu, vindt ook Soliman. ‘Het lastige in ons vak is dat er heel veel goed bewaard is gebleven, maar dat het plaatselijke klimaat funest is voor het behouden blijven van DNA.’ Zeven tanden en kiezen had men uiteindelijk nodig om het DNA uit te lezen, in een ultraschone onderzoeksfaciliteit in Liverpool, zo valt te lezen in de technische details van het onderzoek.
Hoe het ‘individu’ aan zijn einde kwam, is onbekend. Vaststaat dat hij oud is geworden, voor iemand uit die tijd: ergens tussen de 45 en de 65, en waarschijnlijk eerder aan de hoge dan aan de lage kant van dat spectrum, constateren de onderzoekers.
Uiteindelijk is dit nog maar de eerste stap, verwacht Soliman, het eerste individu waaraan wetenschappers het moleculaire paspoort onttrekken. En dat stemt hoopvol: ‘Als we echt iets willen zeggen over, bijvoorbeeld, waar de Egyptenaren vandaan kwamen, hebben we meer van dit soort onderzoeken nodig, en meer data, zodat je statistische uitspraken kunt gaan doen.’
Veelzeggend is dat het ‘individu van Nuwayrat’ tijdens alle onderzoeken zowaar ook iets van een naam heeft gekregen. Al is het geen roepnaam, maar een catalogusnummer: NUE001. Een aanduiding die in alles uitstraalt: dat er nog maar veel mogen volgen.
1984 Voor het eerst slagen wetenschappers erin om wat DNA te halen uit een (recent) uitgestorven dier, de quagga.
1985 Svante Pääbo isoleert fragmenten DNA uit spierweefsel van een mummie.
1997 De groep van Pääbo slaagt erin om DNA te oogsten uit het dijbeen van een Neanderthaler.
2006 Voor het eerst lukt het om het genoom (een aardig complete DNA-volgorde) af te lezen uit een mammoet.
2010 De groep van Pääbo presenteert het eerste genoom van een Neanderthaler.
2017 Britse onderzoekers halen DNA uit negentig Egyptische mummies, waarvan er drie een behoorlijk compleet genoom opleveren.
2018 Een internationaal team leest DNA-fragmenten uit de oudste mummie bekend, een langs natuurlijke weg gemummificeerde inheemse Amerikaan uit Spirit Cave, Nevada.
2024 In het bevroren landschap van Groenland isoleren wetenschappers DNA-fragmentjes van meer dan 153 soorten planten en dieren van 2,4 miljoen jaar oud: een nieuw record.
2025 Wetenschappers halen DNA uit twee natuurlijke mummies uit Libië.
Luister hieronder naar onze wetenschapspodcast Ondertussen in de kosmos. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Alles over wetenschap vindt u hier.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant