De succesvolle creaties Muppet Show en Sesamstraat van poppenmaker Jim Henson vonden hun oorsprong in een programmaatje op een regionaal tv-station, nu 70 jaar geleden. Het wereldwijde succes van Kermit de Kikker en consorten blijkt ook een Nederlandse connectie te hebben.
is verslaggever van de Volkskrant. Hij schrijft over populaire cultuur, media en muziek.
Een van ’s werelds grootste kenners van de Muppets, schrijver, bewonderaar en erfgoedbeheerder Craig Shemin, heeft op de bank van zijn huis in Manhattan de vraag zien aankomen. Het antwoord volgt onmiddellijk, met een grijns.
Het zijn er twee, zegt Shemin eerst nadat hem is gevraagd wie zijn favoriete Muppet is. ‘Tijdens het schrijven van diverse vervolgen op The Muppet Show heb ik het meest genoten van Miss Piggy. Ik kon haar dingen laten zeggen die anders totaal ongepast zouden zijn geweest. Wat een weldenkend mens niet durft te zeggen, flapt zij er gewoon uit. En niemand neemt er aanstoot aan, want het is Miss Piggy maar.’
Favoriet twee van Shemin: Rowlf the Dog. ‘Hij is de gezellige, nuchtere gast met wie je graag dineert en hij is ook nog eens muzikaal.’ Rowlf dook voor het eerst op in de Jimmy Dean Show (1963-1966), een populair programma met een bekende countryzanger in het middelpunt.
‘Rowlf was de eerste pop in Amerika die een grote ster werd, hij kreeg meer fanmail dan Dean zelf. Daarna verdween hij uit beeld, tot hij tien jaar later in The Muppet Show terugkeerde op tv. Ooit was hij een megaster, maar daar was hij gewoon een pianist, een bescheiden lid van het Muppet-team. Dat waardeer ik enorm.’ Groot fan van Beethoven trouwens, Rowlf.
Het leven van Craig Shemin (58) is al bijna veertig jaar verknoopt met dat van de Muppets, de poppen die in het tijdvak 1976-1981 dankzij een eigen show wereldwijd vermaard werden en de bedenker en maker, Jim Henson, definitief een legendarische status bezorgden. Na Sesamstraat, in de Verenigde Staten van start gegaan in 1969, veroverde Henson met zijn poppen opnieuw een groot publiek; kinderen én volwassenen deze keer.
Bijna twintig jaar voor de start van The Muppet Show was er een begin geweest waarin Henson zijn eigen talent ontdekte en ontwikkelde en de basis legde voor zijn poppen-imperium: de tv-serie Sam and Friends. In mei was het zeventig jaar geleden dat de eerste aflevering werd uitgezonden van deze vroege voorloper van The Muppet Show – een mooie gelegenheid om het verhaal van de Muppets en hun verwekker(s) te vertellen.
Craig Shemin schreef in 2022 een boek over de oerknal van Hensons rijk, Sam and Friends: The Story of Jim Henson’s First Television Show. Hij was voor dat karwei zonder twijfel de geschiktste kandidaat. Als student liep hij stage bij The Jim Henson Company en nadien werkte hij veertien jaar voor het bedrijf als archivaris en pr-man. Hij groeide door naar een functie als scenarioschrijver en producent.
In 2014 had hij zich voor het eerst publiekelijk gepresenteerd als Muppet-historicus. In The Muppets Character Encyclopedia beschreef hij meer dan honderdvijftig poppen die in de show hadden opgetreden. Shemin schreef daarnaast diverse scripts voor films, tv-series en computergames waarin Muppets figureren.
‘Het is onmogelijk om de Muppets de rug toe te keren, zeggen veel mensen hier. Dat geldt voor mij zeker.’ Zijn specialiteit: ‘Het opduiken van oud materiaal van het werk van Jim.’
Sinds 2012 is hij voorzitter van de raad van toezicht van The Jim Henson Legacy. De stichting werd in 1992 opgericht door Jane Henson, ter nagedachtenis aan haar man en ter bescherming van diens nalatenschap. Hun dochter Heather is de huidige voorzitter.
Met tentoonstellingen en voorstellingen houdt de stichting de herinnering aan Jim Henson levend, deels in musea. Het Museum of the Moving Image in New York en het Center for Puppetry Arts in Atlanta herbergen honderden items, voorwerpen en poppen uit het universum van Jim Henson. In het Smithsonian in Washington zijn zo’n vijfentwintig poppen te zien.
De rol van Jane Henson, geboren Nebel, in de ontstaansgeschiedenis van de Muppets is groot – en nauwelijks belicht. Zij was de vrouw die samen met Jim Henson van Sam and Friends (1955-1961) een groot succes maakte en aan de zijde van haar man – ze trouwden in 1959 – een cruciale rol speelde als mede-bedenker en ‘muppeteer’.
Ze had hem leren kennen op de universiteit van Maryland. Henson was nog een middelbare scholier toen hij, hunkerend naar een loopbaan in de tv-wereld, van een plaatselijk tv-station in Maryland de kans kreeg om poppen te maken voor een programma waarin kinderen het nieuws voorlazen. Hoewel The Junior Morning Show al na drie weken werd stopgezet, had Henson aandacht getrokken.
Voor een partner in Washington van de landelijke tv-zender NBC, WRC, mocht hij een vijf minuten durend poppenprogramma maken dat tweemaal daags, op een populair tijdstip, werd uitgezonden. Hoofdfiguur Sam was een zwijgzame creatie van papier-maché, de enige pop met een menselijke gedaante.
In de sketches had hij onder meer gezelschap van een reptielachtige, groene pop met gehalveerde tafeltennisballen als ogen, een onschuldig karakter en gespecialiseerd in droge humor. Het groene beest, bewogen door Jim Henson en ook met diens stem, groeide uit tot een publiekslieveling en zou in een volgend leven de show stelen in zowel Sesamstraat als The Muppet Show.
Zijn naam behield hij, Kermit, en vanaf toen was hij een kikker. De oerversie van Kermit had Henson gemaakt met stof van een oud, groen jasje van zijn moeder.
Craig Shemin ontdekte tijdens zijn stage afleveringen op VHS-videobanden van Sam and Friends in de archieven van The Jim Henson Company: ‘Op een dag stopte ik tijdens mijn lunchpauze een band in de recorder. Ik was zwaar onder de indruk. Een groot fan van zijn werk was ik al. Twee keer had ik de perfecte leeftijd voor zijn programma’s. Toen Sesamstraat begon was ik 3 en bij het begin van The Muppet Show was ik 10. En toen zag ik Sam and Friends. Ik realiseerde me dat hij destijds ongeveer net zo oud was als ik op dat moment, nog geen 20. Als student was hij al enorm creatief en bovendien een enorme vernieuwer.’
Het inspireerde hem. ‘Terug op school begon ik ook poppen te maken. Ze waren niet geweldig, integendeel, maar ik had een waardevolle les gekregen. Niet de technologie of het materiaal is essentieel, maar de creativiteit. Alles draait om creativiteit. En die hadden Jim en Jane in ruime mate.’
Van Sam and Friends zijn maar een stuk of vijftien afleveringen bewaard gebleven; genoeg voor Shemin om te constateren dat in de bekroonde show – een Emmy in 1959 voor het beste regionale entertainmentprogramma – de contouren van de latere meesterwerken al goed zichtbaar waren.
In 1955 al bedacht Henson het woord muppet, een samenvoeging van ‘marionette’ en ‘puppet’. Zoals Kermit een voorstudie was van de kikker die wereldfaam zou krijgen, was het programma het officieuze begin van zowel Sesamstraat als The Muppet Show.
Henson had zijn stijl gevonden. Sketches, malle dialogen, interactie met de camera, woordgrappen en liedjes, geplaybackt door de poppen, vormden de basis van Sam and Friends én van zijn twee latere programma’s. Naast Kermit keerden later meer poppen terug, deels in een andere gedaante. Het voortdurende hongerige wezen Yorick bijvoorbeeld was een voorganger van Koekiemonster.
Meer dan duizend afleveringen (van vijf minuten) maakten Henson en Nebel vanaf 1955. Aan hun leerschool kwam een einde in 1961 toen een grote sponsor, een slagersbedrijf, de financiering stopzette. Al eerder was Henson ervan doordrongen geraakt dat hij als poppenspeler een gouden toekomst tegemoet kon gaan. Een reis in 1958 naar de wereldtentoonstelling in Brussel voerde hem ook naar theaters in Duitsland en Frankrijk, landen met een lange traditie van poppentheater. Gesterkt keerde hij terug.
Met zijn boek over Sam and Friends wilde Shemin naar eigen zeggen jonge kunstenaars inspireren en daarnaast de vrouw eren die als maker altijd op de achtergrond was gebleven. Na hun huwelijk stopte Jane Henson grotendeels met haar werk om voor hun vijf kinderen te zorgen. In 2013 overleed ze, 23 jaar later dan de man van wie ze in 1986 was gescheiden.
Shemin: ‘Een van mijn doelstellingen was om de belangrijke rol te laten zien die Jane in de beginjaren heeft gespeeld. Tijdens Jims leven wilde ze geen erkenning. Pas nadat ze was overleden, durfde ik haar verhaal te vertellen – ze zou me anders hebben vermoord. Zo bescheiden was ze.’
Jim Henson ontmoette hij voor het eerst tijdens een bedrijfspicknick en een softbalwedstrijd in Central Park in New York. ‘Ik werkte nog maar een paar weken op de pr-afdeling. Hij kende iedereen, maar mij nog niet. We raakten aan de praat en hij was zeer geïnteresseerd. Hij luisterde naar iedereen. Hij nam de beslissingen, maar hij wilde eerst weten wat de mensen dachten, of het nou zijn rechterhand en vertrouweling Frank Oz was, of een man uit de postkamer.
‘Wat Henson geniaal maakte, was niet alleen zijn creativiteit, maar ook de uitvoering; het spel met de poppen. En hij wist wanneer hij hulp moest inschakelen. Hij kon niet alle poppen zelf maken en hij was ook niet de beste op dat punt. Hij was zich bewust van zijn tekortkomingen. Toen hij de financiële middelen ervoor had, haalde hij briljante mensen aan boord. En hij was vasthoudend. Jim gaf niet op.’
Een van die briljante mensen was Frank Oz, voluit Oznowicz, de zoon van een Belgische moeder en een Joods-Nederlandse vader. In 1963 sloot hij zich aan bij The Jim Henson Company, het was het begin van een legendarische loopbaan. Oz wekte talloze poppen tot leven, in Sesamstraat (Koekiemonster, Grover, Bert) en The Muppet Show (Miss Piggy, Fozzie Bear, Animal) en was daarnaast de man die in de Star Wars-reeks van George Lucas Jedi-meester Yoda bewoog en een stem gaf. Nadien legde hij zich vooral toe op het regisseren van films.
Halverwege de jaren zeventig legden Henson en Oz de basis voor een show die zou uitgroeien tot het best bekeken tv-programma ter wereld, na twee afwijzingen van nationale zenders. Twee pilots kregen geen vervolg, waarna Henson een aanbod kreeg van een Oekraïner die naar Engeland was geëmigreerd.
Lew Grade, noemde de man zichzelf. Als tv-producent had hij al gescoord met legendarische programma’s als The Saint (met Roger Moore) en de poppenserie Thunderbirds toen hij Henson binnenhaalde. Grade zag het potentieel dat de Amerikaanse zenders niet zagen; een gevarieerde show voor alle leeftijden met veelbelovende export-mogelijkheden.
Voor The Muppet Show kreeg Henson in Londen volledig de vrije hand, artistiek en financieel. Dat betaalde zich uit. Op het hoogtepunt werden de lotgevallen van de medewerkers van een rommelige vaudevilleshow in een theater dat zijn beste tijd heeft gehad, wekelijks gevolgd door 235 miljoen mensen.
In meer dan honderd landen groeiden de nerveuze presentator Kermit de Kikker (Henson zelf), de flirterige dramaqueen Miss Piggy, de flauwe grappenmaker Fozzie Bear, de droogkomische pianist Rowlf de Hond, de zure senioren Waldorf en Statler (mopperend op het balkon van het theater) en de chaotische kok The Swedish Chef uit tot iconische personages. Ook Nederland ging dankzij de KRO plat voor de poppenserie, een jaar na de première in Engeland.
Voor Het Parool was de tv-hit aanleiding voor een paginagrote reportage uit Londen. Verslaggever Roelfien Sant maakte melding van de hype die rondom de show was ontstaan, met Muppet-behang en -postpapier. En: ‘Je kan in Londen geen speelgoedwinkel voorbij lopen of er zit wel een Kermit of Miss Piggy in de etalage.’
Frank Oz (‘een verlegen man van meer dan 2 meter’) was in de studio bereid de Parool-verslaggever te woord te staan. ‘Jim vindt van niet, maar volgens mij zijn de poppen die je speelt een deel van je persoonlijkheid’, zei hij. ‘Kermit is volgens mij het alter-ego van Jim.’
Oz sprak ook over een element uit de show dat de populariteit sterk stimuleerde: de gastrollen van bekende artiesten, bijna zonder uitzondering gezegend met zelfspot. Tot de hoogtepunten worden de muzikale optredens gerekend van Harry Belafonte, Blondie, Diana Ross, Johnny Cash, Rita Moreno, Alice Cooper en Gene Kelly. Vaak gememoreerd wordt ook de gastrol van Elton John, vanwege zijn uitvoering van Crocodile Rock en het duet waarmee hij en Miss Piggy elkaar tot grote hoogte stuwden, Don’t Go Breakin’ My Heart.
De internationale sterren waren cruciaal in de opmars van de show, zegt Craig Shemin. ‘Omdat de show in Engeland werd opgenomen, waren aanvankelijk alleen gasten bereid om te komen met wie ze eerder hadden samengewerkt. Andere artiesten hadden geen idee wat de show voorstelde. Maar de show werd populair, en toen wilden zelfs de grootste wereldsterren meedoen, ook al moesten ze ervoor naar Engeland vliegen.’
Maar wat The Muppet Show in de eerste plaats zoveel aantrekkingskracht gaf, volgens Shemin, waren de poppen en hun universele karakters.
‘De kijkers herkennen zichzelf in stukjes van ieder personage. De bravoure van Miss Piggy, de moeite die Kermit heeft om de show draaiende te houden, Fozzie’s behoefte aan liefde; het is allemaal herkenbaar. Je ziet geen pop meer, maar een personage. Miss Piggy is de grootste ster ter wereld, zei Frank Oz, ooit, maar ik kan in de supermarkt een blik bonen kopen zonder dat ik door iemand wordt herkend. Dat is het precies.’
Na vijf jaar kwam er een einde aan The Muppet Show, de kip met de gouden eieren werd geslacht. ‘Iets wat ik al vroeg leerde over Jim, is dat hij nooit lang hetzelfde wilde doen. Sesamstraat was de grote uitzondering, daarbij bleef hij betrokken omdat hij vond dat het een belangrijk programma was. Maar naarmate de show vorderde, werd zijn rol kleiner. Hij hoefde nog maar een paar weken per jaar in de studio te zijn.
‘Voor ons lijkt het alsof The Muppet Show makkelijk nog drie of vier jaar had kunnen doorgaan. Maar het perspectief van Jim was anders. Het was een enorme klus om de kwaliteit hoog te houden. Het was slopend, ook vanwege het heen en weer reizen naar Engeland. Hij vond ook dat de show zijn hoogtepunt had bereikt. Hij wilde het feest liever zelf verlaten dan dat hij eruit zou worden gezet. En hij wilde nieuwe dingen gaan doen, wat dat betreft was hij ongeduldig.’
De aartsvader van de Muppets was pas 53 jaar toen hij in 1990 op 16 mei overleed in een ziekenhuis in New York. Een ogenschijnlijk onschuldige bacteriële infectie had orgaanfalen en uiteindelijk ook een hartstilstand tot gevolg.
Ruim vijfduizend mensen woonden op 21 mei 1990 de uitvaartplechtigheid van Henson bij in kathedraal Saint John the Divine in Manhattan. Jaren eerder al had hij laten vastleggen dat zwarte kleding ongewenst was tijdens zijn uitvaart, het moest een kleurrijke gebeurtenis worden.
Diverse ‘Muppeteers’ en hun poppen zorgden voor massale ontroering met een medley die eindigde met de Muppets-klassieker Just One Person. De man die Pino uit Sesamstraat gestalte gaf, Carrol Spinney, zong It’s Not Easy Being Green, het nummer waarmee Henson als Kermit miljoenen had ontroerd.
Craig Shemin beleefde de slechts vijf dagen tussen de dood van Henson en de grootse afscheidsceremonie die als een voorstelling bleek uit te pakken, als in een droom. ‘We waren allemaal verdoofd door zijn dood. We verwerkten het verdriet door vrijwel dag en nacht de dienst te organiseren en de media behulpzaam te zijn. De belangstelling was enorm.’
Tijd om te rouwen was er nauwelijks geweest toen de man van de Muppets in de kathedraal uitbundig werd geëerd. Shemin was ook toen nog aan het werk, onder meer om gasten, onder wie talloze vips, naar hun plaatsen te begeleiden.
‘Toen ik ging zitten voor de dienst, was het de eerste keer dat ik niet aan het werk was sinds Jim stierf. Eindelijk drong het verdriet tot me door en toen Pino Green zong, huilde ik. Ik had al jaren niet meer gehuild. De dienst was een zeer emotionele gebeurtenis voor mij en dat gold voor iedereen.’
Tot en met 20 juli is in het Nationaal Archief in Den Haag nog een tentoonstelling te bezoeken waarin het verhaal wordt verteld van de ouders van de grote tweede man van de Muppets, Frank Oz. De Nederlands-Joodse Isidore Oznowicz en zijn Belgische vrouw Françoise Ghevaert ontvluchten hun woonplaats Antwerpen in mei 1940 na de Duitse inval.
Via Frankrijk, Marokko en Portugal kwam het paar na ruim anderhalf jaar in Engeland aan, waar Isidore zich aansloot bij de Prinses Irene Brigade en in 1944 hun zoon Frank werd geboren. In een onderzoek naar Engelandvaarders ontdekten medewerkers van het Nationaal Archief bij toeval dat ze de ouders waren van de man die samen met Jim Henson het rijk van de Muppets creëerde. Via Twitter werd in 2023 contact met Oz gelegd.
Na de oorlog woonde Oz met zijn ouders, poppenspelers en -makers, in Antwerpen. In 1950 emigreerde het gezin met de Holland-Amerika Lijn naar de Amerikaanse staat Montana. Voor de tentoonstelling Op de vlucht voor Hitler – De Engelandvaart van de familie Oznowicz bij het Nationaal Archief stelde Oz foto’s beschikbaar en poppen die zijn ouders hadden gemaakt, onder meer een pop van Hitler die ze voor hun vlucht in Antwerpen hadden begraven.
Oz zelf deed al jaren onderzoek naar de omzwervingen van zijn ouders in de Tweede Wereldoorlog, zonder grote resultaten te boeken. Eind vorig jaar opende hij de tentoonstelling. ‘Mijn ouders lieten weinig los over hun jarenlange vlucht voor Hitler’, zei Oz bij die gelegenheid tegen het AD. Alleen de ‘geromantiseerde verhalen’ waren hem tot dan toe ter ore gekomen.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant