D66 wil asielprocedures verplaatsen naar Afrika om verdrinkingen te voorkomen. Het is echter niet het openstellen van onze grenzen dat gevaarlijk is, stelt journalist Romy van Baarsen, maar het sluipend sluiten van onze rechtsorde – onder het mom van efficiëntie en bestuurlijke beheersbaarheid.
D66 presenteerde vorige week zijn nieuwe migratieplan onder het mom van ‘levens redden op zee’. De partij wil asielprocedures verplaatsen naar Afrika, zodat mensen niet langer in gammele bootjes de Middellandse Zee oversteken. Op papier klinkt dat humanitair: bescherming dichter bij herkomstlanden zou mensensmokkel en verdrinkingen voorkomen.
Als journalist doe ik al jarenlang verslag van gewelddadige pushbacks en doden op zee. Ik sprak met overlevenden van bootrampen, en met mensen die hun familie op zee verloren. Voorstellen die het aantal slachtoffers kunnen terugdringen, raken me daarom als vanzelfsprekend.
Maar dit is slechts één kant van het verhaal. Wat D66 feitelijk voorstelt, is het openbreken van het Vluchtelingenverdrag – juist bedoeld om mensen op de vlucht te beschermen. Het plan sluit aan bij een bredere Europese trend waarin de toegang tot asiel structureel wordt beperkt.
Over de auteur
Romy van Baarsen is journalist en fotograaf, en onderzoekt de normalisering van grensgeweld aan de Europese buitengrenzen.
Dit is een ingezonden bijdrage, die niet noodzakelijkerwijs het standpunt van de Volkskrant reflecteert. Lees hier meer over ons beleid aangaande opiniestukken.
Eerdere bijdragen in deze discussie vindt u onder aan dit artikel.
Volgens de D66-plannen hoeft Nederland geen asielaanvragen meer te behandelen van mensen die via de buitengrenzen of zee de EU binnenkomen. Alleen wie zich meldt bij een aanmeldpunt in een derde land, maakt nog kans op bescherming. In de praktijk betekent dat: wie alsnog naar Europa reist, kan worden teruggestuurd – ongeacht de ernst van zijn situatie. Dat komt neer op deportatie, al wordt dat woord zorgvuldig vermeden.
De Europese Commissie spreekt liever van ‘returns’ of ‘voluntary transfers’. Tijdens een recente briefing in Brussel werd journalisten zelfs gevraagd het woord ‘deportatie’ niet te gebruiken. Het zou te beladen zijn, vanwege de historische associaties met de Tweede Wereldoorlog, waarin nazi-Duitsland miljoenen Joden deporteerde naar vernietigingskampen in Oost-Europa. Maar of je het nu wegsturen, terugsturen of overplaatsen noemt: het effect blijft hetzelfde.
Het nieuwe EU-migratiepact, waarin dit soort logica verankerd is, biedt lidstaten ruimte om asielverzoeken versneld af te handelen, mensen in grensdetentie te houden en procedures uit te besteden aan derde landen. D66 stelt nu voor dat model breder in te zetten – verpakt in liberale bewoordingen, maar met dezelfde gevolgen.
Wie een beetje heeft opgelet, weet dat het uitbesteden van asielverantwoordelijkheid eerder pijnlijk is mislukt. In haar boek My Fourth Time, We Drowned laat journalist Sally Hayden zien wat vergelijkbare afspraken in de praktijk betekenen: marteling, willekeurige detentie en een totale afwezigheid van rechtsbescherming voor duizenden mensen die vastzitten in Libische detentiecentra, deels gefinancierd met Europees geld. VN-organisaties zoals UNHCR (die zich bezighoudt met het beschermen van vluchtelingen) bezoeken die kampen soms niet eens, maar fungeren via hun aanwezigheid wel als legitimatie. Dat is de realiteit achter de slogan ‘opvang in de regio’.
Bovendien verblijft het overgrote deel van de vluchtelingen, zo’n 73 procent, al in ontwikkelingslanden. Het rijke Westen draagt dus nu al een relatief bescheiden deel van de mondiale opvang. Toch willen veel politici ons doen geloven dat Europa wordt overspoeld, terwijl de cijfers iets anders zeggen. Volgens Frontex daalde het aantal irreguliere grensoverschrijdingen in 2024 met 38 procent.
De routes via de centrale Middellandse Zee en de Westelijke Balkan kenden afnames van respectievelijk 59 en 78 procent. Het totaal was het laagste sinds 2021 – een jaar waarin de cijfers uitzonderlijk laag lagen door de coronapandemie. Zoals hoogleraar Hein de Haas het treffend zei: ‘We leven niet in tijden van ongekende migratie, maar van ongekende aandacht voor migratie.’
Die aandacht is opvallend eenzijdig én richtinggevend. Frontex-directeur Hans Leijtens wees er tijdens een lezing in Leiden op dat de forse daling in migratiecijfers nauwelijks werd opgepikt door de media. Tegelijkertijd kondigde de Maltese premier Robert Abela – wiens regering momenteel voorzitter is van de Raad van Europa – aan het mensenrechtenverdrag te willen herzien, met als doel bepaalde rechten voor migranten te schrappen. Rechten zouden volgens hem niet langer houdbaar zijn ‘in tijden van instrumentalisatie’. Ook dat bleef grotendeels onbesproken.
Evenmin werd bericht over Polen, dat de tijdelijke – en feitelijk ongegronde – asielstopwet verlengde. Premier Donald Tusk presenteerde zelfs een campagnevideo met bewapende grenswachten en de boodschap dat ‘Polen dicht is’.
In een politieke context waarin mensenrechten al onder druk staan geeft de D66 dus onbedoeld ruimte aan een agenda die ook door radicaal-rechtse partijen wordt gevoerd, zij het met andere motieven. Juist dat maakt ook hier de geringe journalistieke reflectie des te zorgwekkender. NOS, Het Parool en ook deze krant lieten alleen Rob Jetten aan het woord.
Waar blijven de juristen, onderzoekers en mensenrechtenexperts? D66’s voorstel verdient meer dan partijgebonden framing. Het raakt immers aan fundamentele vragen over wie we als Europa willen zijn. Juist daarom moeten media, wetenschappers en maatschappelijke organisaties dit ook niet alleen beoordelen als een praktisch beleidsvoorstel, maar als onderdeel van een bredere verschuiving: weg van bescherming, richting afschrikking.
Het is niet het openstellen van onze grenzen dat gevaarlijk is, maar het sluipend sluiten van onze rechtsorde – onder het mom van efficiëntie en bestuurlijke beheersbaarheid.
Wie mensenrechten wil beschermen, begint niet met ze af te bouwen.
Wilt u reageren? Stuur dan een opiniebijdrage (max 700 woorden) naar opinie@volkskrant.nl of een brief (maximaal 200 woorden) naar brieven@volkskrant.nl
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant