In de aanvallen van Donald Trump op zijn Harvard-universiteit ziet Steven Pinker de ‘typische vijandigheid van autoritaire regimes’. Tegelijkertijd spaart de beroemde psycholoog, die vanwege de Navo-top in Nederland was, Harvard niet. ‘Er is een afname van
politieke diversiteit.’
is chef van de wetenschapsredactie van de Volkskrant.
Op de dag dat Donald Trump in zijn Air Force One landt op Schiphol, drinkt Steven Pinker zwarte thee met honing in een Amsterdamse hotellobby. Pinker is wereldberoemd cognitief psycholoog, bestsellerauteur en werd door het Amerikaanse tijdschrift Time al eens uitgeroepen tot een van de meest invloedrijke mensen ter wereld. 70 jaar is hij inmiddels, maar hij oogt jonger, mogelijk door zijn kenmerkende bos krullen, maar vast ook door zijn liefde voor racefietsen en tandemtochten met zijn echtgenote.
Wat hem naar Nederland brengt deze week? Een uitnodiging van een groep bezorgde wetenschappers.
‘Ik ben hier om er in donkere tijden op te wijzen welke vooruitgang de mensheid geboekt heeft’, vat Pinker de lezing samen die hij die dinsdagavond aan de Universiteit Leiden zal geven.
Dat dit samenvalt met de Navo-top in Den Haag is geen toeval. De Noord-Atlantische Verdragsorganisatie werd in 1949 niet alleen opgericht als krachtige militaire alliantie, door samen in artikel 5 af te spreken dat bij een aanval op een van de lidstaten de andere lidstaten te hulp schieten.
Pinker focust tijdens zijn lezing op een minder bekend artikel uit het Navo-handboek, artikel nummer 2: ‘De partijen zullen bijdragen tot een verdere ontwikkeling van vreedzame en vriendschappelijke internationale betrekkingen door hun vrije instellingen te versterken, door beter begrip te kweken voor de grondslagen waarop deze instellingen berusten en door een toestand van stabiliteit en welzijn te bevorderen. (...)’
Pinker leest in dat artikel een echo van het verlichtingsdenken, hoe de mens vooruitgang kan boeken met kennis en ratio, en door vrijheid en geluk van het individu na te streven. Een principe dat niet iedereen onderschrijft, waarschuwt de hoogleraar, wijzend op autoritaire leiders en religieuze fundamentalisten.
De mens is een complexe psychologische cocktail, stelt Pinker, in staat tot allerlei gevoelens die geweld in de hand kunnen werken, zoals wraak of wij-zijdenken. Maar diezelfde mens is ook in staat tot empathie en zelfbeheersing en het ontwerpen van systemen en instituten om onze meer gewelddadige neigingen de kop in te drukken. Hoe die balans uitslaat? Zoom uit en kijk naar de ontwikkeling van de mensheid op onderwerpen als gezondheid, veiligheid en vrijheid. En dan ziet Pinker toch vooral één overkoepelende trend: vooruitgang.
Lees de krant: de wereld staat in brand. Maar u gaat in Leiden een optimistische lezing houden?
‘Dat is het probleem met nieuws, journalisten focussen op negatieve gebeurtenissen in het nu. Je ziet nooit een verslaggever live vertellen: ‘Ik doe nu verslag vanuit een land waar al decennia geen oorlog is.’ Ik zou mijn verhaal trouwens niet optimistisch willen noemen. Ik kijk gewoon naar de data. In mijn boek Ons betere ik laat ik met 75 grafieken zien hoe de kans om door geweld om het leven te komen in de loop der decennia enorm is afgenomen, zowel door moord als door krijgsgeweld. Toen ik dat boek publiceerde, stuurden andere wetenschappers me tips over spectaculaire vooruitgang op andere terreinen. Minder kindersterfte, langere levensverwachting, minder armoede, meer democratische landen, de lijst gaat maar door.’
U publiceerde dat boek in 2011. Alleen al bij de oorlog die Rusland in Oekraine voert vielen daarna honderdduizenden doden. Bovendien stijgt het aantal autoritaire landen, concludeert onder meer The Economist: acht autoritaire regimes erbij in tien jaar tijd.
Ja, zowel de curve van oorlogsdoden als democratieën gaat de laatste jaren de verkeerde kant op. Misschien zijn we op dat terrein op weg om tachtig jaar vooruitgang teniet te doen, misschien zal het later alleen een bultje zijn in de trendlijn die wel de goede kant op blijft gaan. Dit soort grafieken schommelen altijd. En besef: het is qua democratisch gehalte in de wereld nu nog altijd beter dan in bijvoorbeeld de jaren zeventig. Half Europa lag toen achter het ijzeren gordijn, er waren vrijwel geen democratieën in Zuid-Amerika, een fascist als Franco heerste in Spanje.’
Donald Trump valt rechters, universiteiten en de pers aan. Is het niet wrang dat de belangrijkste speler van de Navo weinig geeft om de instituten die het bondgenootschap volgens artikel 2 zou moeten beschermen?
‘Dat hij weinig op heeft met instituten is een understatement. Het is ronduit alarmerend dat we een anti-verlichtingspresident hebben.’
De regering-Trump valt ook uw universiteit aan. Hij dreigt miljarden aan onderzoeksgeld te schrappen en wil buitenlandse studenten weren. In een recent opiniestuk in The New York Times hekelt u die aanvallen van Trump, maar uit u ook veel kritiek op uw eigen universiteit. Wat is er volgens u mis op Harvard?
‘Ik zie een afname van politieke diversiteit. Er zijn steeds minder hoogleraren die zichzelf rechts van het politieke spectrum zouden positioneren. In sommige disciplines is zelfs geen enkele conservatief meer te vinden. En er zijn onderzoeksonderwerpen waarbij je gevaar loopt, omdat ze te gevoelig liggen bij een deel van de studenten.’
Zoals?
‘Mijn collega Carole Hooven (evolutionair bioloog, red.) is het werken op de universiteit onmogelijk gemaakt, nadat ze in een televisie-interview had gezegd dat er biologisch gezien maar twee geslachten zijn. De manager diversiteit en inclusie van haar afdeling veroordeelde dat publiekelijk. Een hoofd van een andere afdeling verstuurde een mail waarin mensen werden aangemoedigd haar lezingen te mijden.
‘Een ander voorbeeld is een collega die ooit een juridisch artikel mede-ondertekende met daarin een pleidooi tegen de uitbreiding van het homohuwelijk naar alle vijftig staten. Acht jaar later werd ontdekt dat zijn naam daaronder staat. Gevolg: studenten eisten zijn ontslag, alsof het uiten van een conservatieve mening een misdaad is.
‘Ik heb ook gezien hoe activisten soms het lesprogramma kunnen overnemen. Dan gaat er bijvoorbeeld een hoogleraar met pensioen en zoeken ze iemand die het college kan overnemen. Een promovendus steekt zijn hand op en verandert het college vervolgens in een soort spreekbuis voor zijn eigen politieke overtuigingen.’
Trump schreef op sociale media dat Harvard vrijwel alleen maar mensen voor de collegezaal zet die woke en links zijn. Of in Trumps woorden ‘woke, Radical Left, idiots and ‘birdbrains’’ (leeghoofden).
‘Nou, het zijn in ieder geval geen birdbrains, want dit zijn slimme mensen. Trumps kritiek op Harvard is totaal niet samenhangend. Soms zou de universiteit te weinig doen tegen antisemitisme, soms te veel aan diversiteit, het verandert elke week. Nee, wat we hier zien van de regering-Trump is de typische vijandigheid van autoritaire regimes tegen universiteiten. Omdat dat centra zijn van onafhankelijke kritiek. In alle landen die meer autoritair worden zie je hetzelfde gebeuren: ze proberen universiteiten af te breken. Het is goed dat Harvard zich hiertegen verzet. De overheid heeft niet het recht om onderzoeksgelden te schrappen alleen omdat de intellectuele samenstelling van de universiteit hun niet bevalt.’
Voelt u zich nog compleet vrij om kritiek te uiten op Trump?
‘Ja, maar ik ben Amerikaans staatsburger, dat scheelt.’
De Volkskrant sprak met Nederlandse studenten die aan Harvard willen gaan studeren. Zij vrezen dat hun visumaanvraag gevaar loopt, bijvoorbeeld omdat ze mogelijk ooit iets op sociale media hebben gepost dat de regering-Trump niet zou kunnen bevallen.
‘Studenten staan onder hoogspanning door wat Trump doet. Ik heb zelf een Nederlandse student die zijn thuisland niet durft te bezoeken uit angst dat hij daarna de Verenigde Staten niet meer in komt. Een van de eisen van Trump is dat Harvard studenten weigert die vijandig staan ten opzichte van Amerikaanse waarden. Een duidelijke schending van de vrijheid van meningsuiting. Ik ben zelf Canadees. De gemiddelde Canadees vindt het systeem van kiesmannen in de Verenigde Staten een dom idee en de levenslange aanstelling van rechters in het Hooggerechtshof ronduit idioot. Mogen Canadezen nu niet meer aan Harvard studeren omdat ze een andere mening hebben?’
Een belangrijke voorwaarde voor vooruitgang is kennisvergaring. Wordt dat steeds moeilijker nu mensen hun informatie halen van chatbots, en AI beelden en video’s kan genereren die amper meer van echt te onderscheiden zijn?
‘De Franse wetenschapper Hugo Mercier schrijft in zijn boek Not Born Yesterday dat menselijke taal alleen kan ontwikkelen als mensen continu de betrouwbaarheid van de bron filteren. Anders zou taal alleen maar een middel van manipulatie zijn. Die filters kunnen op verschillende momenten minder en meer effectief zijn, maar ik zie nog niet dat AI-deepfakes tot gebeurtenissen hebben geleid die een echte gamechanger waren.
‘Ook de moderne mens filtert, gelooft toch eerder beelden op de BBC dan op Tiktok. De geschiedenis leert dat mensen altijd in nonsens kunnen trappen. De Bijbel staat ook vol nepnieuws. Maar er zijn gelukkig ook altijd tegenkrachten. Een rechter gaf een Amerikaanse advocaat een boete omdat hij een stuk had ingediend via ChatGPT, met daarin een paar rechtszaken die nooit hadden plaatsgevonden. Ik zie waarschuwingen verschijnen waarin staat dat AI fouten maakt en dat je bronnen moet checken. Zullen tegenkrachten de problemen met AI oplossen? Nee. Zullen ze de schade van AI beperken? Misschien wel.’
Steven Pinker werd in 1954 geboren in Canada. Hij werd bekend met zijn onderzoek naar taal en menselijke evolutie, maar richtte zich daarna ook op andere onderwerpen. Zijn boek Verlichting nu werd door miljardair Bill Gates geprezen als zijn ‘nieuwste favoriete boek aller tijden’. Pinker is hoogleraar aan Harvard en veelgevraagd commentator in de media. Hij is getrouwd met de filosoof en schrijver Rebecca Goldstein.
Alles over wetenschap vindt u hier.
Luister hieronder naar onze wetenschapspodcast Ondertussen in de kosmos. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant