Tegen een Russische oud-medewerker van ASML heeft het Openbaar Ministerie donderdag 4 jaar gevangenisstraf geëist. De man zou handleidingen en technische documenten van Nederlandse chipbedrijven hebben verkocht aan Russische contactpersonen, die daarmee een eigen halfgeleiderindustrie willen opbouwen.
is economieredacteur. Hij schrijft over het grote geld en corruptie.
Volgens het OM heeft German A. (43) daarmee de aan Rusland opgelegde sancties overtreden, en bovendien bedrijfsgeheimen gestolen. Omdat microchips onder meer worden gebruikt in militaire voertuigen, precisiewapens en drones, vindt het OM dat A. ‘een substantiële bijdrage’ aan het geweld in Oekraïne heeft geleverd.
A, die ook bij het Nijmeegse chipbedrijf NXP en de Delftse startup Mapper heeft gewerkt, zette de afgelopen jaren honderden documenten van zijn werkgevers en toeleveranciers op usb-sticks en op zijn harde schijf, waarna hij die zou hebben gedeeld met twee Russische contactpersonen. De usb-sticks overhandigde hij volgens het OM fysiek in Moskou, waarvoor hij 40 duizend euro cash zou hebben gekregen.
Zelf ontkent hij de documenten te hebben verkocht. Hij zou de documenten mee naar huis hebben genomen voor ‘zelfstudie’. De bestanden die hij wel heeft gedeeld, waren volgens hem gedateerd en lang niet specifiek genoeg om een machine of fabriek mee te bouwen.
A., met zijn T-shirt, wandelschoenen, paardenstaart en stevige bril een verschijning die je overal ter wererld kunt tegenkomen in techbedrijven en natuurkundefaculteiten, werd in augustus opgepakt. Dit nadat de inlichtingendienst AIVD een zogeheten ambtsbericht naar het OM had gestuurd waarin stond dat A. bedrijfsgeheimen had verkocht in Rusland.
Later stelde de AIVD bovendien dat hij in contact stond met een medewerker van de Russische inlichtingendienst.
Daarmee is deze zaak een in Nederland nieuwe variant van Russische sanctieovertreding. Eerder werden vier (vaak uit de voormalige Sovjet-Unie afkomstige) Nederlanders veroordeeld voor het smokkelen van gesanctioneerde spullen, waaronder microchips. Nu zou het dus gaan om het smokkelen van kennis, waarmee Rusland die microchips zélf zou kunnen gaan maken.
Dat is een belangrijk streven van Poetins industriebeleid. Zijn militaire fabricage is sterk afhankelijk van buitenlandse microchips, die na het ingaan van de sancties in 2014 steeds schaarser zijn geworden. Importvervanging, oftewel een meer zelfvoorzienende economie, is de oplossing.
Maar hoe bouw je een fabriek voor chips, alias halfgeleiders? Daarvoor moest Rusland toch zijn toevlucht nemen tot informanten in het buitenland. German A., die sinds een uitwisselingsprogramma met het Belgische IMEC al bijna drie decennia in de Europese halfgeleidersector rondwaart, lijkt een mogelijke bron te zijn geweest.
Want hoewel zijn advocaten donderdag twijfel wisten te zaaien over de meest verstrekkende aantijgingen van het OM, en vinden dat hij te simplistisch wordt weggezet als de Russische schurk in een B-film, zijn een aantal feiten niet weerlegd.
Eén: A. heeft bedrijfsgeheimen mee naar huis genomen. Twee: hij deelde sommige daarvan met Russische contacten, en overlegde met hen over de bouw van chipfabrieken. Drie: hij reisde in 2023 en 2024 zes keer kort naar Rusland. Vier: hij bracht na die reizen in totaal 43 duizend euro aan contanten naar de bank.
Sommige documenten stuurde hij elektronisch. Zo deelde hij op 15 januari 2024 via een chat een bestand met de naam Copy of SMOS8MV Process Benchmarking Template 20160922 comment ICN8.xlsx, waarin het recept staat voor het produceren van bepaalde halfgeleiders. Het stuurde het naar ene Mikhail Ovsyannikov, alias Misha. Die werkt, zo ontdekte de Fiod, bij het Russische ANO lnnovative Engineering Center, dat is opgericht om technologische hulp te bieden aan Russische staatsbedrijven. Doel: Rusland minder afhankelijk maken van import van technologie.
‘Wie is Misha’, vraagt de rechter.
‘Een vriend. Ik ken hem via een gezamenlijke studievriend.’
‘U stuurde hem documenten zoals Tool List for Misha’, zegt de rechter. ‘Een lijst met machines die nodig zijn om chips te maken. Waarom?’
‘Op zijn verzoek.’
Waarom wilde hij het hebben?
‘Heb ik hem niet gevraagd. Dat is wel een dingetje tussen ons. We stellen niet veel vragen.’
Heeft u zich afgevraagd of dat wel mocht?
‘Nee. Projecten waar hij me bij wilde betrekken zouden in israël worden uitgevoerd. De informatie kon niet in Rusland worden gebruikt. Zonder nadere specificaties is zulke informatie nutteloos.’
Dat laatste is een rode draad in de verdediging: de bedrijfsgeheimen hadden geen praktische waarde, om in Rusland fabrieken van de grond af op te bouwen.
Maar volgens het OM was de informatie die A. aangeleverde helemaal niet nutteloos. Rusland zou inmiddels in staat zijn eigen lithografiemachines te maken die chips kunnen produceren. Die hebben weliswaar het niveau van Europese machines van de jaren negentig, maar daar kunnen prima chips mee worden gemaakt voor militaire toepassingen. ‘Naar Westerse maatstaven is de door de verdachte gedeelde informatie misschien verouderd, maar niet voor Rusland. Daar is de informatie juist actueel en broodnodig.’
Hoe bruikbaar is A. zelf? HIj zit in een chatgroep met de titel ‘importvervanging in Zele’, een verwijzing naar het Zelenograd Nanotechnology Center, dat werkt aan ontwikkeling van lithografiemachines. Ook dient hij met Misha een voorstel in bij de Russische Sber-bank om een soort ‘bibliotheek’ samen te stellen van technologieën die nodig zijn om chips te maken. Het lijkt erop dat die gaat bestaan uit de documentatie die hij heeft verzameld.
Toch blijft de vraag in hoeverre de ‘technische bijstand’ van A. aan Rusland strafbaar is. Want wat heeft die nou concreet opgeleverd? Hoe bruikbaar was de informatie? Een woordvoerder van NXP zegt dat het jaren duurt om een chipfabriek te bouwen – dus ook die lithografiemachines kunnen niet per se op het conto van A. worden geschreven.
Dus vragen de advocaten op de meeste punten vrijspraak. Uitspraak over twee weken.
Luister hieronder naar onze podcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Lees hier alle artikelen over dit thema
Source: Volkskrant