Op Madagaskar liggen vanilleboeren wakker van Donald Trumps handelsoorlog: driekwart van hun vanilleproductie gaat naar de VS. Maar het land heeft een handelstarief van maar liefst 47 procent opgelegd gekregen. ‘Mensen zullen kiezen voor imitatie-vanille.’
Door Joost Bastmeijer
Fotografie Rijasolo
Een vanille-ijsje heeft de vanilleboer nog nooit geproefd. ‘Ik heb ooit een sigaretje met vanille gerookt’, grinnikt hij. ‘Niet echt lekker hoor. Een beetje flauw.’ Naast zijn vrouw Georgette haalt Fulgence zijn vingers door een berg geurige, donkerbruine vanillepeulen die op een stuk zeil naast zijn huis liggen te drogen. ‘Wat ik ervan vind, doet er niet toe’, zegt hij uiteindelijk schouderophalend. ‘Het gaat erom dat we de bonen voor een goede prijs kunnen verkopen.’
Vanilleboer Fulgence en zijn vrouw Georgette
De inwoners van het dorpje Andasimahay leven vrijwel allemaal van de productie van vanille.
Tussen de paalwoningen van het dorpje Andasimahay, in het noordoosten van Madagaskar, hangt overal een ietwat weeïge vanillegeur. Op de grond van het nagenoeg ondoordringbare oerwoud, dat begint waar het elektriciteitloze dorp ophoudt, verbouwen de bewoners van het dorp naast vanille wat groente en fruit. Genoeg om van te leven. De luxegoederen waar hun vanille in wordt verwerkt, zoals parfum, chocola of ijs, hebben het afgelegen Andasimahay nog nooit bereikt.
Madagaskar is de vanilleleverancier van de wereld. Maar liefst 80 procent van alle vanille wordt geproduceerd op dit uitgestrekte eiland in de Indische Oceaan. Het middelpunt van de vanille-industrie ligt in Sava, de noordoostelijke regio waar ook Andasimahay deel van uitmaakt. Driekwart van al die vanille wordt vervolgens naar de Verenigde Staten geëxporteerd.
De peulvruchten van Fulgence en Georgette kunnen dus goed bij een Amerikaans bedrijf belanden. Het is Fulgence om het even waar zijn vanille belandt, zegt hij, schijnbaar onwetend van de donkere wolken die boven Madagaskars vanillesector samenpakken sinds Donald Trump zijn wereldwijde handelsoorlog is begonnen. Ruim twee maanden geleden verhoogde de Amerikaanse president op zijn zelfbenoemde ‘liberation day’ de handelstarieven voor tal van landen.
Voor Madagaskar bedacht hij het op een na hoogste tarief van het Afrikaanse continent, van maar liefst 47 procent. Het zou de doodklap betekenen voor de economie van het straatarme land, dat sterk afhankelijk is van de vanille-export.
Trump wil met zijn handelstarieven de in zijn ogen ‘oneerlijke’ handelsbalans met andere landen corrigeren. Landen die meer producten naar de Verenigde Staten exporteren dan dat zij importeren kunnen rekenen op ‘wederkerige’ importtarieven. Zo ook Madagaskar, dat vorig jaar voor 733,2 miljoen dollar naar de Verenigde Staten exporteerde, maar voor ‘slechts’ 53,4 miljoen Amerikaanse goederen importeerde.
Kort na het aankondigen van de maatregelen zei Trump de verhoogde importtarieven voor 90 dagen te bevriezen. Ook wordt de legaliteit van de maatregelen momenteel bevochten in Amerikaanse rechtbanken. Als de hoge importtarieven doorgaan, kan dat desastreuze gevolgen hebben voor toch al wankele economieën van Afrikaanse landen. Er zijn op het continent veel arme landen die naar de Verenigde Staten exporteren, maar bij gebrek aan koopkracht nu eenmaal minder Amerikaanse goederen importeren.
Terwijl boer Fulgence aanvankelijk niet eens lijkt te weten wie Donald Trump is – ‘Die met dat haar, toch? Die heb ik weleens gezien op een filmpje’ – is het nieuws over de torenhoge importtarieven in de Malagassische regio Sambava, twee uur rijden naar het zuiden, hard aangekomen. In deze ‘vanillehoofdstad’ van Madagaskar, die hemelsbreed 14 duizend kilometer van Washington D.C. ligt, ontstond daags na Trumps aankondiging een run op vanille.
‘Amerikaanse kopers waren bang dat de prijs door Trumps uitspraken zou stijgen’, legt tussenhandelaar Randel Kenny uit, ‘en kochten daarom eventjes grote hoeveelheden in.’ Daarna bleef het stil. Van het geld dat hij in april heeft verdiend, kan Kenny het maar een paar weken uithouden. ‘Goed verpakte vanille kun je jaren bewaren’, zegt Kenny bedrukt. ‘De Amerikaanse bedrijven die de vanille echt nodig hebben, hebben een voorraad aangelegd, waardoor we nu vrijwel niets meer verkopen.’
Af en toe meldt zich een brommer met een plastic tasje vol bonen bij Kenny’s weegschaal, maar het is allerminst druk. ‘Trump is een egoïst’, besluit hij, onderuitgezakt op een houten bankje. ‘Kijk naar hoe we hier leven’, zegt hij terwijl hij naar zijn collega’s in het zelfgemaakte hutje wijst. Vijf jongens, allen ongeveer even oud als Kenny, lummelen werkloos op wat houten bankjes. ‘Terwijl de Amerikanen zichzelf verder verrijken’, snuift Kenny, ‘houden ze ons arm.’
Kleine vanilleproducenten verkopen in de straten van Sambava hun waar.
Lang voordat de Amerikanen met vanille kookten, ontdekten de Maya’s de smaakmaker in de 14de eeuw. De Spanjaarden brachten vanille van Mexico naar Europa, waar het een luxeproduct werd. Maar de witgele vanille-orchidee kon alleen worden bestoven door een zeldzame bijensoort, die alleen voorkomt in Midden-Amerika – in Europa wilde de plant dus niet groeien.
In 1841 ontdekte Edmond Albius op het eiland Réunion (gelegen in de Indische Oceaan) dat vanille-orchideeën ook met de hand kunnen worden bestoven. Door de ontdekking van Albius, een 12-jarige, tot slaaf gemaakte veldwerker, werd vanille een kweekgewas. Vooral op de naburige Franse kolonie Madagaskar bleek de plant uitstekend te gedijen.
Toch is de tropische klimorchidee nog altijd een notoir moeilijk gewas om te telen. ‘Met name de bestuiving is ingewikkeld’, zegt de 75-jarige vanilleboer Didier Peter terwijl hij een gebit vol gaten blootlacht. ‘De vanillebloemen openen zich maar een paar uur, één dag per jaar’, zegt hij. ‘Als je te laat bent met de bestuiving, zullen de bonen nooit ontkiemen.’ Dit stukje oerwoud, langs de weg die van Ambatomenavava naar Sambava leidt, is zijn ‘boerderij’.
Didier Peter (75) loopt tussen zijn vanilleplanten. De plant komt oorspronkelijk uit Mexico.
Negen maanden lang, ‘zo lang als een baby’, groeien Peters vingerdikke bonen aan de groene lianen die hij voorzichtig rond kleine boompjes heeft geleid. Net als de andere 70 duizend vanilleboeren van Sava doet hij aan ‘boslandbouw’: op een beboste helling werpen metershoge vijgen- en palissanderbomen de broodnodige schaduw op zijn ‘kieskeurige’ vanillelianen. ‘Ze moeten precies de juiste hoeveelheid zon, schaduw, luchtvochtigheid en water krijgen’, zegt hij, ‘anders sterven ze.’
Door de lastige kweekomstandigheden is vanille een onstuimige specerij. Het lukte boeren vooralsnog niet om het planten, bestuiven, telen en drogen te mechaniseren. Tot overmaat van ramp werd Madagaskar de afgelopen jaren meermaals getroffen door cyclonen, die door klimaatverandering steeds heviger worden. In 2017 verwoestte cycloon Enawo zeker 30 procent van Madagaskars totale vanilleoogst.
Mede door de verwoestende cycloon schoot de vanilleprijs omhoog. In 2018 was een kilo vanille 600 dollar waard. ‘Het waren gouden tijden voor Sava’, herinnert boer Peter zich. ‘Als ik toen vanille had verbouwd, had ik een stenen huis kunnen bouwen.’ In handelsknooppunt Sambava verrezen dankzij de woekerprijzen zelfs ‘vanillevilla’s’.
Maar de afgelopen jaren kelderde de prijs. In Sambava staat de kiloprijs voor A-kwaliteit bonen nu op slechts 50 dollar. Dat heeft er alles mee te maken dat vanilleboeren een deel van hun gigantische winsten herinvesteerden in nieuwe ranken. ‘De toen geplante ranken beginnen nu voor het eerst fatsoenlijke bonen te produceren’, zegt een vanille-exporteur die niet met zijn naam in de krant wil. Hij legt uit dat aan vanille-orchideeën pas na drie tot vier jaar na het planten fatsoenlijke bonen groeien. ‘Daardoor zitten we nu met een gigantisch overschot.’
De exporteur opent de deuren naar zijn opslagloods in Tsarabaria, ongeveer honderd kilometer ten noordwesten van Sambava. ‘Tienduizenden stokjes’ staan hier in dozen klaar voor vertrek. Op een van de muren staan een Stars and Stripes-vlag en het Vrijheidsbeeld geschilderd; de exporteur handelt normaliter uitsluitend met Amerikaanse smaakbedrijven als Virginia Dare, die zijn vanille verwerken tot hoogwaardig extract dat ze doorverkopen aan grote multinationals als Nestlé, Unilever en Mars.
De Stars and Stripes-vlag op de muur van de loods van een vanille-exporteur in Tsarabaria.
De vier kolossale terreinwagens die naast zijn loods staan heeft de exporteur gekocht van het geld dat hij verdiende tijdens de ‘vanille-boom’. Ook recentelijk gingen de zaken dus goed, maar nu merkt de exporteur net als handelaar Kenny dat de Amerikanen de kat uit de boom kijken. ‘We hebben al zeker een maand geen bestellingen meer binnen gekregen’, mompelt hij met een hand op zijn ingepakte overschot. ‘Ik kan het nog een paar weken volhouden, daarna moet ik misschien een van mijn auto’s of mijn huis verkopen. We staan net als veel andere exporteurs met een been in het faillissement.’
Ook in de Malagassische hoofdstad Antananarivo, zo’n drie dagen rijden ten zuiden van Sambava, zijn de zorgen groot. ‘Vanille is na nikkel het belangrijkste exportproduct van Madagaskar’, zegt econoom Fenozo Razafindrasoava op het zonnige terras van een Franse broodjeszaak. Naast banen in de vanille- en grondstoffenindustrie staan door Trumps maatregelen ook 60 duizend banen in Madagaskars kledingindustrie op de tocht. ‘Als Trump het importtarief van 47 procent aanhoudt, kan de Malagassische economie met 2 procentpunt krimpen’, zegt Razafindrasoava.
De Malagassische econoom Fenozo Razafindrasoava.
Een dergelijke krimp zal vooral de kwetsbare vanilleboeren raken. Sommige boeren hebben zich de afgelopen jaren in diverse coöperaties verenigd, om zo een betere prijs af te dwingen bij de vanillefabrikanten. ‘Maar de meeste boeren zijn particulieren en wonen in afgelegen gebieden’, zegt Razafindrasoava. ‘Zij dragen de industrie op hun schouders, maar de overheid heeft voor hen geen enkel vangnet ingericht.’
Malagassische exporteurs kijken of zij vanille kunnen verschepen naar Europese en Aziatische landen, die volgens de regering-Trump minder hoge importtarieven hoeven te betalen. Bedrijven die in die landen zijn gevestigd, kunnen vanille-extract van de stokjes maken. ‘Als zij dat verrijkte product weer naar de VS exporteren, snijden de Amerikanen zichzelf in de vingers’, legt Razafindrasoava hoofdschuddend uit. ‘Het zijn dan deze tussenlanden die de meeste winst maken. Dat staat haaks op Trumps America First-beleid.’
Amerikaanse bedrijven onderzoeken ondertussen of zij het product uit kleinere vanilleproducerende landen als Oeganda kunnen halen, merkt exporteur Rosemine Taheraly van Spice Aroma. ‘Dat land kreeg van Trump maar een handelstarief van 10 procent opgelegd’, zegt ze in haar pakhuis in Sambava, aan haar bureau naast gestapelde droogrekken vol vanille. Oeganda’s importtarief is veel lager dan Madagaskars 47 procent, legt ze uit, omdat het Oost-Afrikaanse land meer goederen uit de VS importeert.
Rosemine Taheraly exporteert met haar onderneming Spice Aroma wereldwijd vanille.
Maar Taheraly vreest vooral dat Amerikaanse bedrijven van echte vanille overstappen op synthetische vanille. Volgens een recent Washington Post-artikel is ongeveer 90 procent van de vanillesmaakstof die in de Verenigde Staten wordt geconsumeerd al kunstmatig. ‘Pure vanille wordt duurder als de handelstarieven voor Madagaskar doorgaan’, schrijft voedselverslaggever Becky Krystal. ‘Imitatie-vanille zou het antwoord kunnen zijn.’
Door de fluctuaties in prijs en toelevering hebben Amerikaanse grootverbruikers van vanille de afgelopen decennia al groots ingezet op het ontwikkelen van synthetische vanille. ‘Op die manier kunnen ze echte vanille mengen met imitatie-vanille’, zegt Taheraly. Ze vindt het ‘zonde’ dat de smaak van haar vanillestokjes, die naast haar bureau door vijf medewerkers ambachtelijk met de hand worden geselecteerd en gedroogd, zo wordt verdund.
Taheraly volgt het Amerikaanse nieuws op de voet. ‘Er is elke dag wel iets te melden over Trumps handelstarieven’, zucht ze. Het is afwachten of de hoge, wederkerige handelstarieven nu wel of niet doorgaan. ‘Maar de onzekerheid heeft de toch al volatiele vanillebranche nu al beschadigd.’ Taheraly gaat rechtop in haar bureaustoel zitten, herpakt zich. ‘Vanille wordt misschien een luxeproduct’, zegt ze na een korte pauze. ‘Zelfs vijf jaar geleden, toen vanille duurder was dan zilver, waren er Amerikanen die het kochten. Er zullen altijd mensen zijn die echte vanille verkiezen boven namaakvanille.’
In Madagaskar voltrekt zich een humanitaire ramp ‘van bijbelse proporties’. Het land is droog, leeggevreten door sprinkhanen, weggeblazen door de wind, en meer dan 1 miljoen mensen worden door honger bedreigd. En dat is een direct gevolg van de klimaatverandering.
Bijna alle boeren in de Mississippi Delta stemden op Donald Trump. Maar de boerenpresident drijft met zijn handelspolitiek sojaboeren naar de afgrond. ‘We wisten waar we voor kozen.’
Wat ze verzinnen, in de voedselindustrie!
Source: Volkskrant