Vroeg opstaan, kleffe catering tolereren, en vooral: heel veel wachten. Het bestaan van een figurant is weinig glamoureus, maar vormt voor velen toch ook een ingang tot het sterrendom. Want: de gedachte dat een figurantenrol kan leiden tot een hoofdrol, die blijft.
is tv-recensent voor de Volkskrant en schrijft over film.
Wat nu als ze mijn talent toch zien? Ik kan niet ontkennen dat die vraag door mijn hoofd spookte, toen ik in 2012 als tiener de vroegst mogelijke trein pakte van Enkhuizen naar Amsterdam. Dáár zou ik ontdekt gaan worden, in dit geval op de set van televisieserie ’t Schaep in Mokum.
Oké, ik moest weliswaar onderaan de ladder beginnen, als figurant, maar binnen enkele jaren zou ik een Gouden Kalf winnen, in bushokjes hangen, of op z’n minst een grote rol spelen in de nieuwe film van Johan Nijenhuis.
Het liep net even anders, omdat ik op het moment suprême niet in staat bleek om te fietsen.
Nu wil ik de schuld graag afschuiven op de absurde hoeveelheid kabels die nodig zijn op een filmset, maar dat zou unfair zijn. Feit was dat deze figurant niet in staat bleek om van A naar B te fietsen, waardoor mijn glansrol (in dit geval: langs Georgina Verbaan fietsen) verviel, en ik genoegen moest nemen met een veel kleiner rolletje.
Uiteindelijk liep ik ‘slechts’ voorbij op de achtergrond, zichtbaar door de ramen van het café waar de serie zich afspeelde. Je moest hd-ogen hebben om een glimp te kunnen waarnemen van een blonde tiener die te lang bleek om überhaupt in beeld te komen.
Een jaar later probeerde ik het nog eens, opnieuw in ’t Schaep, waarna ik in ieder geval werd gepromoveerd werd tot figurant die toch minstens tien seconden in beeld kwam. Jammer dat ik was opgemaakt als 40-jarige besnorde Duitse toerist met het kortste broekje dat ooit is waargenomen in de Nederlandse televisiegeschiedenis. En dan was er nog die zonneklep op mijn hoofd. Misschien maar beter, dat het allemaal onopgemerkt bleef.
Toch werden het ervaringen om nooit te vergeten, omdat de wereld van de figurant een volstrekt uniek universum bleek te zijn. Wat voor de één een eenmalig lolletje is, kan voor de ander een levensmissie zijn, een droom om iets groters te bereiken. En dat allemaal door soms maar twee seconden in beeld te komen.
In zekere zin is figuratie tenslotte óók een soort ingang tot het sterrendom, hoe smal die ingang ook is. En vooruit, op de gemiddelde Hollywoodset zal het er net even anders aan toegaan, maar toen ik zelf in de rij stond achter Pierre Bokma en Loes Luca om een bordje andijviestamppot te bemachtigen, dacht ik toch even: dit is de droom.
Of is het hier de herinnering die vertroebelt? Figureren was immers óók een kwestie van je om zes uur ’s ochtends melden, urenlang wachten tot je een keer aan de beurt bent, en onverrichter zaken huiswaarts keren wanneer de regisseur het allemaal anders wil doen. Om nog maar te zwijgen over de wonderlijke dynamiek binnen zo’n groep figuranten, waar het een sport leek om elkaar te overtoepen met eerder behaalde resultaten. ‘O, jij bent het gezicht van die nieuwe broodbelegreclame? Nou, ik stond vorige week op twee meter afstand van Barry (Atsma, red.)!’
In zo’n wereld zit natuurlijk genoeg bruikbaar materiaal. Dat zagen we bijvoorbeeld in series als Extras (van Ricky Gervais, 2005-2007) en de VPRO-webserie Edelfigurant (2020-2021).
Geen wonder dus, dat ook theatermaker Koen van Seuren genoeg materiaal zag voor een theatervoorstelling vol komische botsingen. Hij schreef en regisseerde Revenge of the Extras (deze zomer te zien op De Parade), waarin ‘een revolutie losbarst achter de schermen van een sciencefictionfilm’, met een ‘bittere screentimestrijd tussen een doorgewinterde figurant met grootheidswaanzin en een ambitieus nieuwkomertje’.
Van Seuren kwam op het idee doordat hij iemand kende die werkzaam was als figuratieleider. Hij was bij vlagen ‘geschokt’ door de verhalen die hij meekreeg vanachter de schermen. ‘In de theaterwereld praten we vaak over fair pay en fair practice, maar bij alles wat ik meekreeg van zo’n filmproductie dacht ik: hoe kan dit? Het is zo hiërarchisch allemaal!’
Van Seuren bedacht daarom twee rivaliserende personages, die allebei een klein beetje tekst hebben (wat in vaktermen een ‘edelfigurant’ heet) in de sciencefictionfilm. ‘Die twee figuranten staan lijnrecht tegenover elkaar, en hebben een heel eigen ideologie om hun werelden te rechtvaardigen. De één is een positivo, die heel erg gelooft in netwerken, en het idee dat als je hard genoeg je best doet en genoeg klussen aanneemt, je langzaam kunt doorgroeien tot hoofdrolspeler.
‘De ander vindt juist dat je je lot moet accepteren, omdat je alleen dan gezien wordt: je moet je laten uitschelden door de regisseur, je moet broodjes pindakaas eten zonder boter, en alles op zo’n set maar slikken. Op een gegeven moment nemen de spanningen toe wanneer de ene figurant een zinnetje tekst steelt van de andere figurant.
‘Die machtsverhoudingen, in combinatie met een figuratiecoördinator die onder onmogelijke druk staat en tegen zo’n grote groep mensen moet doen alsof het zijn beste vrienden zijn, spreken enorm tot de verbeelding. Terwijl je op de achtergrond hoort hoe die grote spektakelfilm wordt opgenomen, ziet de kijker in de voorstelling vooral de kleedkamer van de figuranten, waar ze appelkoeken zitten te eten, en klagen over het feit dat er te weinig witte bolletjes worden uitgedeeld.’
Precies die dynamiek van de figurantenwereld fascineerde ook Annelou Bangert. Zij stond zelf jarenlang ingeschreven bij een castingbureau, en figureerde in die hoedanigheid onder meer in films en series als In de schaduw van de overwinning en Gooische vrouwen, bedrijfsvideo’s en allerlei tv-reclames. Ze deed naar eigen zeggen ‘alles’, maar toch was er altijd die ‘existentiële vraag waar ze nu eigenlijk precies mee bezig was’.
Die vraag zette Bangert aan tot het schrijven van het boek Wat bezielt de figurant?, waarvoor ze vele gesprekken voerde met figuranten, figuratieleiders, en andere mensen uit de filmwereld. ‘Het is zo’n apart universum, dat is me altijd blijven intrigeren. Het heeft iets masochistisch om te figureren.’
Waarom ze het dan zelf ooit is gaan doen? ‘Omdat er altijd een stemmetje is in je hoofd dat zegt: misschien word je op deze manier tóch beroemd. Het is een stukje aandacht, maar zodra je in zo’n kudde figuranten staat, dacht ik vaak: waarom doe ik dit? Soms betaalde het goed, maar echt spannend was het vaak niet, zeker niet als je bijvoorbeeld gewoon een voorbijganger bent in een winkel. Maar ik heb ook best bijzondere dingen meegemaakt: zo deed ik ooit mee aan een Chinese operavoorstelling voor het Holland Festival, dat was waanzinnig!’
Want hoe verwaarloosbaar zo’n klein rolletje soms ook lijkt, de casting van figuranten luistert vaak behoorlijk nauw, vertelt Sandra Rake, directeur van castingbureau Dynamic Casting. Het bureau heeft inmiddels een bestand waarin zo’n 153 duizend mensen staan ingeschreven. Rake: ‘Als iemand bij ons zes Mexicanen wil boeken, krijgen ze zes Mexicanen, en niet zes Nederlanders die een Mexicaan moeten voorstellen.’
De opdrachten die ze daarbij krijgt, lopen behoorlijk uiteen. Rake: ‘Een paar jaar geleden moesten we bijvoorbeeld iemand inhuren voor de jeugdserie De regels van Floor. Daarvoor hadden we iemand nodig die, hoe zeg ik het netjes, behoorlijk behaarde ballen heeft, voor een scène in het zwembad waar het een en ander uit een zwembroek hing. Wij moeten die oproep vervolgens gaan uitzetten. En soms moet je bijvoorbeeld een oudere vrouw benaderen die bereid is om op beeld haar kunstgebit uit te doen. Dat zijn de bijzondere telefoontjes, maar je vindt altijd wel iemand.’
Een figurant moet dus vaak bereid zijn om veel te doen voor betrekkelijk weinig, en dan verschilt de waardering ook nog eens per set. In de gesprekken die Bangert voerde voor haar boek, viel op hoe negatief regisseurs soms spraken over figuranten: ‘Er zijn verschillende groepen figuranten: mensen die bijvoorbeeld een theateropleiding volgen, of speciaal worden ingehuurd bij een modellenbureau omdat ze voldoen aan heel specifieke eisen. Die zijn over het algemeen ontzettend professioneel.’
‘Maar daarnaast heb je óók figuranten die worden ingezet als gewone achtergrondmensen. Voor hen is het een soort dagje uit. Zij krijgen vaak maar een schijntje betaald, dus is het best logisch dat ze er zoveel mogelijk willen uithalen voor zichzelf. Dan willen ze bijvoorbeeld zo dicht mogelijk in de buurt van acteurs komen, of proberen ze op allerlei sneaky manieren in beeld te komen. Op een stressvolle filmset, waar men vaak creatief moet omgaan met de tijd, kan dat enorm botsen.’
Castingbureaudirecteur Rake: ‘Het figureren heeft voor veel mensen ook een sociale functie, omdat je gezellig onder de mensen bent en een lekkere warme maaltijd krijgt. Een lastig onderdeel aan mijn werk is dat je mensen hebt die zich daarom overal voor opgeven, maar daar door bijvoorbeeld een afwijkend uiterlijk niet altijd geschikt voor zijn.
‘Een figurant mag bijvoorbeeld nooit de aandacht afleiden van de acteurs. Dat kan daarom soms leiden tot afberichten, en daar kijken figuranten ons dan weer op aan. Terwijl wij niet de knoop doorhakken, dat doet de regisseur. Ook figurantencasting is een organisch proces, waarbij je maar net in het juiste malletje moet passen. Waarom een regisseur valt voor een bepaald neusje, weet je nooit helemaal.’
Toch zijn er binnen de figurantenwereld ook een paar usual suspects, mensen die volgens Rake ‘meerdere keren per week naar een set gaan’. ‘Die hebben dan vaak een wat meer generieke look. Zij verdienen soms een leuk zakcentje, maar ik maak me ook vaak genoeg zorgen. Het minimumtarief voor een volle draaidag van tien uur is 50 euro, inclusief reiskosten. Daarom komt het vaak genoeg voor dat een figurant aan zo’n draaidag maar drie tientjes overhoudt. Dan moet je er echt een passie voor hebben.’
Wie bijvoorbeeld zo’n passie heeft voor het figureren, is Arthur (die liever niet met zijn achternaam in de krant wil), die sinds een jaar steeds frequenter is gaan figureren. Dat begon met een deelname aan het RTL-programma Wishing on a Star, een talentenjacht voor allroundmodellen. Daarna rolde Arthur langzaam ‘in het wereldje’. Hij speelt in videoclips, korte films en televisiefilms, én was te zien in series als Eén grote familie, GTST en Gooische vrouwen.
‘Wat ik vooral leuk vind, is hoeveel je leert van het figureren, en hoe het eraan toegaat op zo’n set. Je komt vaak dezelfde mensen tegen, want het is een kleine wereld. Figuranten zijn ook enorm uiteenlopende types: van mensen die dromen van een doorbraak tot mensen die het naast hun normale werk doen. Zelf richt ik mijn aandacht nu bijna volledig op het figureren, en overweeg ik ook om een opleiding te gaan volgen voor filmacteur.’
Over de soms wat onzekere omstandigheden in de figurantenwereld: ‘Het is maar net waar je prioriteiten liggen. Alles kan met de minuut veranderen in deze wereld. Je moet in de figurantenwereld heel flexibel kunnen zijn.’
Maar, zegt Arthur: ‘Ik vind wel dat er een einde moet komen aan het verschil in behandeling tussen figuranten en acteurs. Als figurant sta je ook vaak urenlang in de kou, of moet je hele nachten doorhalen met liters koffie. Ik vind dat iedereen zo gelijk mogelijk behandeld moet worden.’
Die laatste dynamiek vond theatermaker Van Seuren ook interessant voor zijn voorstelling. ‘Uiteindelijk gaat Revenge of the Extras over het kapitalisme, waarbij de sciencefictionfilm en de situatie van de figuranten steeds meer door elkaar gaan lopen. Sciencefictionfilms als Star Wars gaan vaak over een fascistisch regime dat iedereen onderdrukt, met rebellen die daartegen in opstand komen. In de voorstelling komen de figuranten óók steeds meer in opstand tegen het regime, in dit geval de crew.’
Want uiteindelijk blijft het een lastige evenwichtsoefening. De figurant is aan de ene kant noodzakelijk voor een geslaagde productie, maar zal ook altijd lager in de hiërarchie staan dan cast en crew. En dan kunnen figuranten zich soms ook misschien nét wat belangrijker gaan voelen dan ze in werkelijkheid zijn.
Dat is soms moeilijk te verkroppen, ziet castingbureaudirecteur Rake: ‘Er zijn altijd figuranten die dromen van een doorbraak. Maar die route is moeilijk, je bent maar een van de zovelen. Figuranten met ambities haken daarom vaak af na een paar keer. Dat is zonde, want figureren is juist een manier om materiaal te verzamelen. Neem bijvoorbeeld Opsporing verzocht. Die gebruiken altijd reconstructies waarvoor we al jaren de casting doen. De vergoeding is niet enorm hoog, maar juist die klussen, waarbij je gerichte instructies krijgt van de regie en hartstikke zichtbaar bent, bieden enorm veel bruikbaar beeldmateriaal om te gebruiken in je portfolio.’
Figurant Arthur: ‘Het belangrijkste is dat je kunt doorzetten, en blijft geloven in je eigen doen en kunnen. Als het een keer niet lukt, moet je gewoon blijven hopen dat je er de volgende keer wél in komt. Want het is fantastisch om te zien dat de moeite die je ergens in stopt uiteindelijk wordt beloond met screen time.’
Dat laatste ziet ook Bangert, die zelf al jaren niet meer figureert, maar nog altijd positief terugkijkt op haar eigen ervaringen. ‘Wat ik grappig vind, is dat ik mezelf soms ineens terugzie in dingen van twintig of dertig jaar geleden. Je hebt toch een soort voetafdruk achtergelaten. Door te figureren word je ook een beetje vastgelegd voor de eeuwigheid.’
En hoewel er in zijn theatervoorstelling genoeg kan worden gelachen om die bijzondere wereld van de figurant, staat die wereld volgens Van Seuren ook voor iets groters, waarbij de figurant een soort metafoor wordt. ‘Als je film gebruikt als een metafoor voor het leven, zijn wij, het gros van de mensen, ook maar figuranten in de wereld. Mijn voorstelling is een ode aan de figurant, maar ik denk dat het nog meer een ode is aan de mensen die de positie innemen van figurant. In die zin gaat het eigenlijk over iedereen die in het leven een bijrol speelt. Dat is 99,9 procent van alle mensen op aarde.’
Revenge of the Extras door Koen van Seuren en Het Zuidelijk Toneel is te zien op theaterfestival De Parade. Rotterdam: t/m 25/6, Den Haag: 12/7 t/m 16/7, Amsterdam: 25 t/m 29/7.
Luister hieronder naar onze podcast Culturele bagage. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant