Terwijl de Navo in Den Haag haar positie in een almaar onveiligere wereld bespreekt, graaft Polen zich in. Langs de grens met Rusland en Belarus verrijst een 800 kilometer lange verdedigingslinie, Schild Oost. ‘We zijn al in oorlog.’
is correspondent Centraal- en Oost-Europa van de Volkskrant. Hij woont in Warschau.
Turend naar de bosrand ziet luitenant Iwona Misiarz soms geüniformeerde Russen tussen de bomen tevoorschijn komen. ‘Om foto’s te maken.’ Ze komen niet voor het uitzicht over de uitgestrekte velden die in het voorjaar geel kleuren door opbloeiend koolzaad. Ze leggen vast wat de Polen hier aan het bouwen zijn: een hek met concertinaprikkeldraad, een diepe greppel en twee brede rijen ‘egels’. Misiarz wijst op het veld tussen deze betonnen antitankversperringen. ‘Als het oorlog wordt, komt dit vol te liggen met landmijnen.’
Vandaag zijn er geen Russen te zien, slechts de uitgestrekte grens met Kaliningrad, in het uiterste noorden van Polen. Door deze Russische exclave is Polen het enige EU-land dat aan Rusland, Belarus en Oekraïne grenst. Een geopolitieke positie die sinds de invasie van buurland Oekraïne noopt tot nijvere voorbereidingen van Poolse zijde op een mogelijke escalatie van het conflict. Zoals deze verdedigingslinie in aanbouw, die tegen 2028 de gehele grens met Rusland en Belarus moet bestrijken, van ongeveer 800 kilometer.
Het ‘nieuwe IJzeren Gordijn’, noemen sommigen het, hoewel de voorkeur van luitenant Misiarz uitgaat naar de officiële naam: het Schild Oost. Prijskaartje: 2,5 miljard euro. Bestaande barrières, zoals het hek aan de grens met Belarus, worden in het ‘schild’ opgenomen. Daar militariseert Polen het grensgebied al jaren als reactie op de migranten die Belarus de grens overduwt – en die Polen terugduwt.
Op andere plekken, zoals hier, begon de bouw eind vorig jaar. Hoever de ingenieurs zijn gevorderd, wil Misiarz niet zeggen. ‘We moeten het de Russen niet te makkelijk te maken.’ Wel is bekend dat er ook bunkers en vuurposities komen. ‘De boodschap is: als je aanvalt, zul je je tanden hierop stukbijten.’
Terwijl de Navo de komende dagen in Den Haag overlegt hoe ze zich moet positioneren in een almaar onveiligere wereld, defensiebudgetten bespreekt en probeert de eenheid binnen de alliantie te bewaren, kiezen de Polen al geruime tijd eieren voor hun geld. Ze graven zich in, ongeacht de afloop van de oorlog in Oekraïne of de houding van het onvoorspelbare Witte Huis. Polen is een frontstaat op de oostelijke flank van de Navo, net als de Baltische landen en Finland. Wat ze nog meer gemeen hebben: een verleden van oorlog met en bezetting door Rusland.
Polen investeert al langer in het leger, maar de invasie van Oekraïne was een kantelpunt. Dit jaar moet 4,7 procent van het bruto binnenlands product naar defensie gaan, een verdubbeling sinds 2022. In maart riep premier Donald Tusk op tot een vrijwillige militaire training voor alle Poolse mannen. Hij wil een half miljoen mensen onder de wapenen kunnen roepen. Zijn regering sluit defensiecontracten met de VS en Zuid-Korea en schaalt de binnenlandse productie op: een staatsmunitiefabriek produceert een miljoen kogels per dag.
Hoewel de uitvoering van deze plannen een zaak van de lange adem is, zijn de ambities van Polen duidelijk. Ook gaat Polen de boer op om andere landen te overtuigen: het afgelopen halfjaar was het land voorzitter van de Europese Unie, met als slogan ‘Veiligheid, Europa’. De Europese Commissie zette in deze periode nieuwe stappen op defensiegebied. Commissievoorzitter Ursula von der Leyen kondigde een plan van 800 miljard euro aan om de EU te ‘herbewapenen’, waarvan 150 miljard bestaat uit leningen.
De Commissie knijpt voortaan ook een oogje dicht op het gebied van financiën: voor defensie-uitgaven mogen lidstaten hun begrotingstekort laten oplopen. Polen kreeg toestemming om geld uit het coronaherstelfonds te investeren in veiligheid en verzekerde zich van Europese subsidies voor het Schild Oost.
Als EU-voorzitter kan een land stokpaardjes hoger op de agenda zetten, maar het is geen beleidsbepalende rol. Het Poolse voorzitterschap toont met zijn tijdig gekozen slogan vooral aan dat de prioriteiten van lidstaten in het oosten nu ook Brusselse prioriteiten zijn geworden.
Dat wil niet zeggen dat iedereen dit gevoel van urgentie deelt. In Zuid-Europa is bijvoorbeeld minder animo voor verhoging van het defensiebudget; de oplopende staatsschuld voelt daar dichter bij dan Moskou. In de aanloop naar de Navo-top verzette Spanje zich aanvankelijk tegen een nieuwe investeringsnorm van 5 procent van het bbp. Afgelopen weekend werd alsnog een akkoord bereikt.
Aanjagers van die 5 procent zijn behalve Navo-chef Mark Rutte ook de Amerikaanse president Donald Trump. Europese landen worden door Trump afgeschilderd als profiteurs, die zelf te weinig in defensie investeren. Overigens zei Trump vorige week nog dat die norm in zijn ogen niet geldt voor de VS zelf.
Ondertussen bestaan er zorgen over de toewijding van de Amerikanen aan de Navo. Of ze artikel 5 – een aanval op één is een aanval op ons allen – naleven, daarover is twijfel ontstaan. Een recente opiniepeiling spreekt boekdelen: in Polen, een van de meest Amerika-gezinde landen ter wereld, is het vertrouwen in Trump gekelderd naar 35 procent (bij voorganger Joe Biden was dat 75 procent).
‘Deze Amerikaanse regering heeft de grootste vertrouwenscrisis in de geschiedenis van de Navo geschapen’, zegt Poolse oud-diplomaat Robert Pszczel, defensie-analist bij de in Warschau gevestigde denktank OSW en jarenlang werkzaam bij de Navo. Het is ‘eenvoudig en gerechtvaardigd’ om kritiek te hebben, zegt Pszczel, ‘op de almaar veranderende mening van de Amerikanen, het rampzalige vredesproces in Oekraïne, hun transactionele houding tegenover Rusland’.
Maar, voegt hij toe: ‘De Amerikanen hebben nog altijd meer troepen aan de oostflank dan West-Europese landen. Is het zorgwekkend dat ze die wellicht terugtrekken? Ja. Maar we moeten ook zelf aan de bak.’ Hij pleit voor ‘grotere solidariteit’ binnen de EU. ‘Nu dreigen er twee kloven te ontstaan in de lastenverdeling: tussen de VS en Europa, en tussen frontstaten als Polen en EU-lidstaten verder weg.’
‘We hopen dat we op onze bondgenoten kunnen vertrouwen’, zegt luitenant Misiarz met haar laarzen in de modder langs de antitankgreppel. Een conflict met Rusland is allang niet meer een abstract gegeven, stelt ze. ‘We zijn al in oorlog.’ Los van de hybride oorlogsvoering – sabotage, verstoring van gps-signalen – spreekt Misiarz van ‘een psychologische oorlog’. ‘Het gaat om het tonen van militaire en mentale kracht, om afschrikking.’ Dezelfde gedachte overheerst in de Baltische landen, waar ook een verdedigingslinie langs de grens wordt aangelegd.
Critici in Polen, waaronder oppositiepartij PiS, doen het schild af als een publiciteitsstunt, de ‘egels’ als decorstukken voor daadkrachtige fotosessies van premier Tusk. Daarnaast ligt dit stukje grens niet erg voor de hand als verdedigingslinie: de meest kwetsbare plek is volgens deskundigen de zogenoemde ‘Suwałki-corridor’ bij het gelijknamige Poolse stadje. Een aanval op deze smalle strook land aan de Pools-Litouwse grens zou de Baltische staten afsnijden en wordt ook wel ‘de achilleshiel van de Navo’ genoemd.
Maar Misiarz legt uit hoe de obstakels vooral zijn bedoeld om de troepenbewegingen van de vijand op bepaalde plekken te kanaliseren. ‘Natuurlijk kan elke door mensen gemaakte barrière door mensen worden overwonnen. Maar niet zonder zo veel mogelijk soldaten en materieel te verliezen.’ Ook moet de verdedigingslinie tijd opleveren om de burgerbevolking te evacueren.
Uit het nabijgelegen grensdorpje Żelazna Góra bijvoorbeeld. In het dorpshuis is het feest: de gemeente heeft een groot banket georganiseerd ter gelegenheid van het riool, dat zojuist is gerenoveerd. De tafels staan vol met de geneugten van het Poolse platteland: hartige soep, gehaktballen, koteletten in mierikswortelsaus en flessen wodka. Tussen de verplichtingen door wil burgemeester Jakub Bornus best zijn kijk op de zaak delen. De fortificaties zijn ‘geopolitieke noodzaak’, hoewel hij zich veilig voelt ‘dankzij de Navo en onze regering’.
Als lokale bestuurder wordt hij door Warschau geïnstrueerd in de nieuwe wet voor ‘civiele verdediging’, die lokale gemeenschappen voorbereidt op een conflict. Dit behelst onder meer een crisisplan en het aanleggen van voorraden water en voedselproducten. ‘In Oekraïne hebben we gezien hoe belangrijk het lokale bestuur in het begin van de oorlog was.’ De burgemeester ziet ook positieve kanten. ‘Deze streek was volledig vergeten door de overheid.’ Nu staat ze in het middelpunt van de aandacht. ‘Er zijn ons nieuwe wegen en bruggen beloofd, uiteraard als ze een militair doel dienen, maar toch.’
De regio kan wel een steuntje in de rug gebruiken. De grens was jarenlang de kurk waarop de lokale economie dreef. Tot 2020, toen de grenzen sloten tijdens de pandemie. Door de Russische invasie van Oekraïne en de nieuwe koude oorlog tussen Polen en Rusland gaan ze niet meer open.
‘Zonder het leger zouden we niet meer bestaan’, zegt de 50-jarige Kasia, die een modezaakje bestiert in het stadje Braniewo. Langs de weg naar het centrum staat een grote kazerne, de lopen van de houwitsers op het parkeerterrein steken onder camouflagenetten vandaan.
Het marktplein rondom de ondernemer biedt een droevige aanblik, bordjes met sprzedam (te koop) hangen in de etalages. Net als andere inwoners haalt ze herinneringen op aan de vestiging van de Biedronka, een supermarkt, die hier vroeger 24/7 open was. ‘Voor de Russen.’ Naar verluidt had de vestiging de hoogste omzet van heel Polen. Net als in andere plaatsen langs de grens gaan lokale legendes opvallend vaak over Biedronka-filialen en hun Russische klandizie. ‘Maar nu valt alles uit elkaar.’ (De supermarkt is nu geopend tussen 06.00 en 23.30 uur.)
Daar komen de zenuwen over de Russen nog bij, vertelt Kasia. ‘Ik ben bang dat ze hier komen. Waarom? Omdat ze altijd land willen. We zijn slechts een paar kilometer van hen verwijderd. Ik ga weleens naar Łódź (in het midden van het land, red.) om inkopen voor mijn winkel te doen. Soms denk ik dat ik daar gewoon moet blijven.’
In de grensstreek hadden inwoners voor 2020 vrijwel dagelijks contact met Russen, met als gevolg een eigenzinnig onderscheid tussen de Russen van hier en die van elders. ‘Dat is niet het echte Rusland’, zegt Halina (75) over Kaliningrad. ‘Daar wonen heel normale mensen.’ Haar ouders kwamen uit Vilnius, nu de hoofdstad van Litouwen. Na de Tweede Wereldoorlog werden ze, zoals veel Polen die in het oosten woonden, hiernaartoe gedeporteerd. De regio was Duits tot de Russen die in 1945 bezetten, daarna werd het Pools. Het voormalig Duitse Köningsberg werd Sovjetprovincie Kaliningrad – en is nog altijd een Russische garnizoensstad. Familie van haar ouders werd in 1940 door de Russen gedeporteerd naar Siberië. ‘Je moet altijd op je hoede zijn’, leerde Halina daarvan.
De Poolse historische ervaring met Rusland heeft nog altijd invloed, ook op het defensiebeleid. De bedoeling van het Schild Oost en de Poolse defensie-investeringen gaat over meer dan verdediging, zegt oud-diplomaat Pszczel van denktank OSW. ‘We willen niet slechts een struikeldraad zijn en hebben ook geen behoefte om ons historische martelaarschap te herbeleven. Als er een oorlog komt, dan willen we die winnen.’
Luitenant Misiarz hoopt dat het niet zover zal komen, terwijl ze nog een stukje Schild laat zien. Meer prikkeldraad, meer ‘egels’, meer greppels. ‘Soms hoor ik van sceptici dat we hier geld aan het weggooien zijn. Ik hoop dat dit klopt, dat we jaren later kunnen terugkijken en zeggen: we hebben het nooit hoeven te gebruiken.’
Ze haalt een Latijnse uitdrukking aan die gemeengoed is aan de oostelijke flank van Europa: ‘Wie vrede wil, bereidt zich voor op oorlog.’ De Romeinen kwamen nooit zo ver als deze bossen in het noorden van Polen. De Russen wel – ze zijn er nog. Soms komen ze tussen de bomen vandaan om foto’s te maken van het nieuwe IJzeren Gordijn.
Luister hieronder naar onze podcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant