Een influencer met een enkelband en beautyblogs, maar ook de hongersnood in Gaza. Bij het telefoongebruik van kinderen gaat het vaak over schermtijd, maar waar kijken ze eigenlijk naar? Vijf opvallende typen filmpjes, en welk effect die volgens experts hebben.
Door Kaya Bouma en Simoon Hermus
Fotografie Renée de Groot
Baby’s en dreumesen komen al bijna aan veertig minuten per dag. Tieners halen dagelijks met gemak zes uur. Dat kinderen veel tijd doorbrengen achter een scherm, staat vast.
Het demissionair kabinet kwam deze week met een richtlijn om de steeds prominentere rol die schermen spelen in kinderlevens terug te dringen. Zet kinderen tot 2 jaar helemaal niet meer achter een scherm, luidt het advies, en pas vanaf 15 jaar beginnen met sociale media.
Het gaat vaak over schermtijd en over de apps die kinderen gebruiken. Onderzoekers turven welke apps kinderen gebruiken of kijken naar het verband tussen schermtijd en mentale gezondheid. Maar wat kinderen allemaal voorbij zien komen op dat scherm, weten zelfs ouders vaak niet.
De Volkskrant sprak de afgelopen tijd met achttien kinderen van rond de 10 over hun digitale leven. Wat vinden ze leuk, waar lopen ze tegenaan, wat kunnen we van ze leren? De kinderen komen uit kleine dorpjes en grote steden, hun ouders zijn vrachtwagenschauffeur of werken aan de universiteit. Ze hebben een migratieachtergrond of Nederlandse ouders.
We vroegen de kinderen niet alleen naar wat ze doen op hun telefoon, maar ook of we mochten meekijken op hun tijdlijnen. Op YouTube, TikTok en andere apps. Uit alle foto’s en video’s die voorbijkwamen, selecteerden we vijf typen filmpjes, die opvielen of steeds terugkwamen en bespraken deze met experts. Van vierdubbele TikTokfilmpjes tot vechtfilmpjes. Wat is het effect van die beelden op 10-jarigen?
‘Weet je wat ik het allerleukst vind om te kijken?’ Julie scrolt op haar telefoon door YouTube Shorts, een kortefilmpjesplatform – vergelijkbaar met TikTok. ‘Zulke dingen.’
Op Julies telefoon verschijnt een video waarbij het scherm in vier vakken is gedeeld. In elk vak speelt een ander filmpje af. Links onderin een fragment uit de populaire cartoon Family Guy. Daarboven een mes dat door felgekleurd kinetisch zand snijdt. Rechts beelden uit de videogame Subway Surfers. Helemaal bovenin, tot slot, ook beelden van een computerspelletje.
‘Sludgevideo’, heet dit type filmpje, een genre dat de laatste jaren TikTok, YouTube Shorts en andere apps overspoelt. Vrij vertaald: pulpfilmpjes. Vaak zijn de afzonderlijke video’s vrij stompzinnig of saai, maar zet twee, drie of zelfs vier van dit soort filmpjes naast elkaar en het wordt een hypnotiserend geheel.
Sludgevideo’s zijn exemplarisch voor het steeds woestere beeldencircus dat kinderen voorgeschoteld krijgen. Dat is niet alleen omdat het tempo in televisieprogramma’s nu vaak hoger ligt dan tien, twintig jaar geleden, maar ook vanwege de snelle opmars van TikTok, met inmiddels 4,4 miljoen gebruikers in Nederland.
Op TikTok en YouTube Shorts draait het precies hierom: korte filmpjes die in een paar seconden de aandacht van zo veel mogelijk kijkers proberen te vangen.
Door het kijken van sludgevideo’s kunnen kinderen (volwassenen overigens ook) in een soort trance raken, zegt Esther Rozendaal. De hoogleraar digitale weerbaarheid aan de Erasmus Universiteit Rotterdam ziet het bij haar 11-jarige zoon. ‘Als hij op YouTube Shorts belandt, zit hij apathisch naar dat scherm te staren.’
Dat komt doordat deze video’s vooral het emotionele deel van het brein aanspreken, zegt Rozendaal. ‘Het vervult een onmiddellijke behoefte om geprikkeld te worden en schakelt tegelijkertijd het denkdeel van ons brein uit.’
Dat ‘denkdeel’, de prefrontale cortex, is het deel van de hersenen waarmee we ons gedrag kunnen reguleren. Bijvoorbeeld: nu heb ik wel lang genoeg gescrold, ik ga iets anders doen. Tot 21 jaar is dat deel van de hersenen nog volop in ontwikkeling. Dat maakt het voor kinderen nog moeilijker om zich los te trekken van het scherm, zegt Rozendaal.
Wat sludgevideo’s precies doen met het concentratievermogen van kinderen, is lastig met zekerheid te zeggen: er is nog te weinig onderzoek naar dit fenomeen gedaan.
Op de korte termijn kunnen kinderen overprikkeld raken als ze veel naar sludgefilmpjes kijken, denkt Teun Siebers, die onderzocht hoe afleidend sociale media zijn voor jongeren (zeer, zo blijkt). ‘Op de lange termijn vrees ik dat de ontwikkeling van hun aandacht verstoord kan worden omdat ze van dit soort filmpjes leren om hun aandacht te richten op onbelangrijke zaken.’
Bij Maryam en Azka, een tweeling uit Diemen met Pakistaanse roots, is thuis de regel: géén TikTok en géén YouTube Shorts. Hun ouders vrezen concentratieproblemen, vertellen de meisjes. Ze mogen tijdens hun dagelijkse uurtje schermtijd alleen langere, educatieve, filmpjes kijken.
Zouden meer ouders korte filmpjes moeten verbieden? Siebers: ‘Mij lijkt dat heel goed. Tegelijkertijd weet je dat kinderen, zeker tieners, vaak op zoek gaan naar wat niet mag.’ Het is daarom vooral belangrijk met kinderen te bespreken waaróm het (overmatig) kijken naar korte filmpjes niet goed is voor hun concentratie, zegt Siebers. ‘YouTube zelf kan natuurlijk ook gewoon hartstikke leuk en leerzaam zijn, als je maar weet waarnaar je kijkt.’
De 10-jarige Milendrick uit Rotterdam scrolt door YouTube, stopt dan. ‘Dit vind ik leuk.’ Op het scherm verschijnt een jonge vrouw in strakke kleding, filler in haar lippen. Ze demonstreert hoe ze met een plakroller een kort rokje aan haar bovenbeen lijmt, zodat dat kledingstuk niet kan opwaaien. In een andere video levert ze commentaar op scènes uit enge games of virale video’s.
‘SSSniperwolf, die ken ik wel’, reageert hoogleraar Rozendaal. De video’s van de 32-jarige Brits-Amerikaanse Alia Shelesh, die op haar YouTubekanaal SSSniperwolf 35 miljoen volgers heeft, zijn waarschijnlijk niet voor 10-jarige jongens gemaakt. Maar haar video’s over gameplatform Roblox, dure spullen, gekke challenges – vaak met uitvergrote emoties en nét een beetje sexy – spreekt ze wel aan.
Kinderen kijken meer naar YouTube dan naar kindertelevisie. Dat maakt uit. Waar bij kinder- en jeugdtelevisie orthopedagogen en psychologen vaak meedenken over de inhoud, geldt dat niet voor de video’s die influencers maken. Dat is niet per se problematisch. Er bestaan genoeg leuke influencers die prima filmpjes maken.
Maar er is ook een groot grijs gebied. Zo maken influencers bijvoorbeeld vaak challenges, waarbij ze vrienden of onbekenden voor de camera uitdagen een opdracht te vervullen. Dit soort video’s bieden kinderen inspiratie om iets vergelijkbaars te doen met hun vrienden. Soms volkomen onschuldig. Zo maakt Fem (10) uit Pesse zelf ook challengevideo’s met vriendinnen. ‘Bijvoorbeeld steen-papier-schaar, en wie wint mag iets lekkers eten.’
Maar sommige challenges kunnen levensgevaarlijk zijn, zoals de ‘choking challenge’, waarbij kinderen zichzelf of elkaar wurgen. Een uitdaging waaraan alleen al in Nederland de afgelopen jaren meerdere tieners overleden.
Bovendien kunnen influencers gaandeweg steeds extremer worden als ze onder druk komen te staan door likes, views en sponsors, zegt Mariska Kleemans, hoogleraar communicatiewetenschap aan de Radboud Universiteit in Nijmegen. Zo maakt de 26-jarige Amerikaanse tiktokker Natalie Reynolds – ook populair bij de kinderen die wij spraken – filmpjes over het zetten van een clitorispiercing, of de enkelband die ze kreeg nadat ze een vrouw zonder zwemdiploma had uitgedaagd in een meer te springen.
Bij 10-jarigen is het emotionele deel van het brein al behoorlijk ontwikkeld. ‘Daardoor gaan ze op zoek naar sensatie, prikkels’, zegt Rozendaal. ‘Maar de prefontale cortex, het deel van het brein dat die emoties in toom moet houden, loopt achter.’ Ze kunnen niet goed inschatten of een challenge te ver gaat, of gevaarlijk is.
‘Onderzoek laat zien dat de manier waarop challenges in media verbeeld worden, van invloed kan zijn op het beeld dat kinderen van dit gedrag hebben’, zegt Tiffany van Stormbroek, directeur van Nicam, de organisatie achter de Kijkwijzer. ‘Als ze dit voortdurend zien, werkt dat normaliserend.’
Daarnaast zijn jonge tieners gevoelig voor de boodschappen van influencers omdat ze een bepaalde vertrouwdheid uitstralen. Van Stormbroek: ‘Ze filmen zichzelf vaak thuis en lijken bereikbaar doordat je op hun video’s kunt reageren of ze berichtjes kunt sturen.’
Maar ook ongevaarlijke video’s kunnen gedachtegoed verspreiden dat voor kinderprogramma’s ongeschikt is. Zo draaien video’s bij veel mannelijke influencers buitenproportioneel om geld en status. Meisjes en vrouwen worden in hun video’s weggezet als eendimensionale karakters die veroverd moeten worden, of als challenge: van wie je er zo veel mogelijk moet daten in een uur.
Misha (10) kwam drie jaar geleden vanuit Oekraïne naar Nederland. Op sociale media ziet hij veel video’s over het geweld in zijn thuisland. Een raketaanval op een speeltuin, waarbij kinderen omkwamen. Het maakt hem boos, zegt hij. ‘Op Rusland en op Russische mensen.’
Bram en Rowen zagen beelden van een gewapende overval in Monnickendam, het stadje waar de twee vrienden zelf wonen. Bram: ‘Gelukkig ging er niemand dood.’
De kinderen die wij spraken, gaan meestal niet zelf op zoek naar nieuws, maar het bereikt ze wel. Via tijdlijnen en algoritmen, of berichten die worden doorgestuurd.
Nieuws is onderdeel van het leven van kinderen. Ook het Jeugdjournaal (bedoeld voor kinderen tussen 9 en 12 jaar) bericht over heftige gebeurtenissen, zoals de hongersnood in Gaza – waarvan grotendeels kinderen het slachtoffer zijn. In een TikTokfilmpje van nieuwszender CNN en een item uit het Jeugdjournaal is te zien dat beide video’s deels dezelfde beelden tonen: kinderen en volwassenen die elkaar verdringen voor een pan met soep.
Maar het Jeugdjournaal laat de heftigste scènes weg: kinderen die zich branden aan het hete ijzer, hard huilen en gillen. ‘Het ingewikkelde bij kinderen van rond de 10 is dat ze de juiste leeftijd hebben om nieuws te volgen, omdat ze feit en fantasie van elkaar kunnen onderscheiden en empathisch vermogen ontwikkelen’, zegt Kleemans. De hoogleraar communicatiewetenschap werkt veel samen met het Jeugdjournaal. ‘Daarom komt nieuws binnen. Maar dat maakt ze ook kwetsbaar.’
Voor 10-jarigen is het nog moeilijk te reflecteren op wat ze hebben gezien. ‘Daarom laat het Jeugdjournaal experts vaak uitleggen dat een gebeurtenis zeldzaam is, of richten ze zich op oplossingen. Dat is geruststellend.’ Of: ze schakelen over naar Nederlandse kinderen, die vertellen wat ze van de situatie vinden. ‘Onderzoek laat zien dat ze zich hierdoor minder alleen voelen en daardoor minder negatieve emoties ervaren.’
Dat kinderen nieuws meekrijgen via sociale media is in principe goed, zegt Kleemans. ‘Wie op jonge leeftijd met nieuws bezig is, heeft een grotere kans om als volwassene de actualiteit te blijven volgen. En in een democratie is het goed als kinderen kunnen meepraten.’
Maar op sociale media draait het om aandacht en views scoren, waardoor gebeurtenissen juist in al hun heftigheid worden gedeeld. Er wordt geen context gegeven die troostend of geruststellend is, en het algoritme kan ervoor zorgen dat kinderen er steeds meer van te zien krijgen. Daardoor kunnen kinderen afgestompt raken. ‘Zeker als ze het heel vaak voorbij zien komen’, zegt Van Stormbroek.
‘Ik wil niet onaardig klinken, maar de meisjes uit de andere groep 7 dragen echt lágen make-up. Dat doen wij niet hoor.’ De Groningse Jule en haar vriendinnen houden het bij mascara, voor de kinderdisco. Maar ze zien wel dagelijks get-ready-with-mevideo’s, waarin vrouwelijke influencers zich filmen terwijl ze zich voor de spiegel opmaken.
Mannelijke influencers maken ook video’s over hoe je bijvoorbeeld gespierd kunt worden, maar geen van de 10-jarige jongens die wij spraken zegt hiernaar te kijken. Dat meiden al wel beautyfilmpjes kijken, komt mogelijk doordat zij al op jongere leeftijd bezig zijn met zichzelf te spiegelen aan anderen. ‘Ze willen ergens bij horen’, zegt Rozendaal.
Meiden die vaker worden blootgesteld aan (bewerkte) beelden van een perfecte huid of onrealistisch lichaam zijn vaak minder tevreden over zichzelf – bij jongens wordt dit effect niet gevonden. Rozendaal: ‘Vaak gaat het om meiden die toch al een lager zelfbeeld hebben.’
De sociale omgeving speelt ook een grote rol. Zo kan het dat in twee verschillende klassen, met meiden van dezelfde leeftijd die allemaal beautyfilmpjes zien, de ene helft wél make-up naar school draagt en de andere niet. ‘Een paar video’s zijn niet meteen bepalend’, zegt Rozendaal.
Bovendien zitten er volgens Irene van Driel, mediawetenschapper aan de Universiteit van Amsterdam, ook positieve kanten aan beauty-influencers: ‘Jongeren nemen makkelijker nieuwe dingen aan in een vertrouwde omgeving, van mensen in wie ze zich herkennen. Zo’n beautyvideo is een soort safespace.’
Tijdens het uitsmeren van de foundation praten veel influencers over maatschappelijke issues, bodypositivity of over hun werk of studie. Van Driel: ‘Er zijn natuurlijk ook bètavrouwen die make-up leuk vinden. Zulke rolmodellen hebben een unieke mogelijkheid om meiden te enthousiasmeren voor een technische carrière, of ze in ieder geval op een vertrouwde manier ermee in aanraking te laten komen – hopen we, daar doen we nu onderzoek naar.’
Een filmpje van een man die iemand neersteekt. Scholieren die met elkaar lijken te stoeien, totdat één jongen opeens een mes trekt. Een seksfilmpje. Alle kinderen die we spraken hebben op hun telefoon weleens iets bekeken dat ze liever niet hadden willen zien. Sommigen zagen die filmpjes vaker, anderen een enkele keer. En waar de ene 10-jarige er wakker van ligt, haalt de andere er – naar eigen zeggen – de schouders over op.
Naar het (langetermijn) effect van gewelddadige of seksueel getinte beelden op kinderen is veel onderzoek gedaan. Uit overzichtsstudies blijkt dat het bekijken van gewelddadige beelden de kans dat kinderen zelf agressief gedrag vertonen iets vergroot. Maar het effect is klein en het geldt lang niet voor alle kinderen.
Wel merkt Van Stormbroek op dat het gros van deze onderzoeken is gebaseerd op traditionele media, en niet op de vaak heftigere beelden op sociale media. Bovendien verdient de relatief kleine groep kinderen bij wie wel degelijk een negatief effect optreedt serieuze aandacht, zegt ze.
Het zien van expliciete seksuele beelden kan kinderen een onrealistisch beeld geven van hoe lichamen en seks eruitzien, zegt Elsbeth Reitzema, expert educatie en opvoedondersteuning bij kenniscentrum Rutgers.
Dat kinderen een keer iets vies of engs tegenkomen, is volgens familiepsycholoog Mirjam de Nijs niet direct een probleem. ‘De meesten kunnen wel tegen een stootje.’ Hoe hard een filmpje aankomt, hangt voor een groot deel af van het kind en de omgeving. Hoe vaak zien ze deze filmpjes? Kijken ze alleen, of is er iemand bij ze? De Nijs: ‘Het kan veel schelen als ze samen zijn, dan kun je het er over hebben.’
Ook de opvoedstijl van ouders speelt hierin een grote rol, zegt hoogleraar communicatiewetenschap Kleemans. ‘Een restrictieve opvoeding, waarbij de nadruk ligt op verbieden, werkt averechts.’ Voorkomen dat een kind online iets naars ziet – op sociale media, internet, tv – is in deze tijd onmogelijk, bovendien: ‘Alles wat verboden is, is extra aantrekkelijk.’
Belangrijker nog is dat kinderen die in een restrictief gezin opgroeien vaak meer last hebben van wat ze hebben gezien, omdat ze er niet over durven te praten uit schaamte of angst voor straf. Wat beter werkt: een actieve opvoedstijl, waarin je duidelijk grenzen stelt (zoals schermtijd) maar ook geregeld met ze in gesprek gaat over wat ze kijken en doen, vanuit oprechte interesse.
Zo is het volgens Rozendaal beter om een kind YouTube via de tv te laten kijken dan op een tablet of telefoon. ‘Ouders horen op de achtergrond wat er voorbijkomt en krijgen zo een veel beter beeld waar ze naar kijken.’
Bovenal moeten ouders met hun kinderen het gesprek aangaan over de minder leuke kanten van het internet vóór ze er toegang toe krijgen, zegt Reitzema. Op het moment dat kinderen zelfstandig online gaan, bijvoorbeeld op een eigen telefoon of de gezinstablet, moeten ze weten waarmee ze kunnen worden geconfronteerd en begrijpen dat ze daarover met hun ouders kunnen praten, zonder angst voor repercussies.
En wat als ouders hun kind nog te jong vinden om zo’n lastig gesprek te voeren? ‘Dan is dat misschien een teken’, zegt Reitzema, ‘dat jouw kind óók te jong is om zelf online te gaan.’
Experts zijn bezorgd over het schermgebruik van kinderen. Komende week presenteert staatssecretaris Karremans een richtlijn. De Volkskrant sprak achttien 10-jarigen uit heel Nederland. Wat vinden zij zelf? ‘Geef je telefoon aan je ouders, want het is moeilijk zelf te stoppen.’
Verslaving, ‘breinrot’, angststoornissen; het gaat de laatste tijd vaak over de negatieve effecten van schermen op kinderen. Maar wat vinden kinderen eigenlijk zélf van hun smartphonegebruik?
Ophef! Nepnieuws! Schermverslaving! Bij alles wat er misgaat met big tech of sociale media gaat het vingertje naar ‘de algoritmen’. Ligt het echt aan die geheimzinnige code? ‘Het zijn mensen die bedenken wat eraan ten grondslag ligt.’
Source: Volkskrant