De afbraak van de schoorsteenpijp van de Hemwegcentrale, de Amsterdamse ‘CO2-vulkaan’, is begonnen. De sloop staat symbool voor het verdwijnen van de kolencentrales. Maar kan Nederland wel zonder, nu de overstap naar groene energie moeizaam verloopt?
is economieredacteur voor de Volkskrant en sinds 2021 specialist op het gebied van de energietransitie.
Hans van Kroonenburg kan pas een jaar later met pensioen dan hij eigenlijk van plan was. De ‘Deelprojectleider Ontmanteling van de Hemwegcentrale’ van energiebedrijf Vattenfall had gehoopt dat de schoorsteen van de voormalige Amsterdamse kolencentrale zou worden neergehaald met een ontploffing. Dan was de klus in een paar seconden geklaard.
Maar omliggende bedrijven en omwonenden vonden het opblazen van de 175 meter hoge betonnen kolos geen goed idee. Ze vreesden schade, onder meer aan hoogspanningsleidingen die door het gebied lopen. Daarop besloot Vattenfall de schoorsteen van bovenaf te laten ‘afknibbelen’. Een reusachtige betonschaar hapt dagelijks een metertje weg, misschien twee. Ergens in september moet ruim tweederde verdwenen zijn.
Het lot van de schoorsteenpijp van de Hemwegcentrale is symbolisch: langzaam maar zeker sluiten alle centrales. In 2015 waren het er nog tien, nu zijn er nog drie in bedrijf. En ook die staan op de nominatie te verdwijnen of over te stappen op een andere brandstof: vanaf 2030 is kolenstroom vanwege de hoge CO2-uitstoot taboe.
Door de gekozen sloopwijze moet de 66-jarige Van Kroonenburg nu dus een jaar langer doorwerken. Niet dat hij daar onder lijkt te lijden; met aanstekelijk enthousiasme vertelt hij over het ontmantelingsproces en de reusachtige installaties die erbij betrokken zijn. ‘Slopen is omgekeerd bouwen’, zegt hij filosofisch, terwijl achter hem een reusachtige kraan de hydraulische krokodillenbek tergend langzaam optakelt.
Het gevaarte zet even later zijn tanden in de schoorsteen, decennialang een baken aan de horizon voor groot-Amsterdammers. Het markante bouwwerk blies zijn laatste rookpluim al in 2019 uit. Sindsdien priemt de schoorsteen dreigend richting de hemel, als een waarschuwende vinger wellicht, dat wij Nederlanders niet moeten vergeten het klimaat te beschermen.
Want de Hemweg-8-centrale, door sommige Amsterdammers liefkozend de wolkenfabriek genoemd vanwege de sneeuwwitte pluim waterdamp die geregeld de staalblauwe lucht tekende, was naast stroomleverancier voor stad en ommelanden ook een CO2-vulkaan, met een uitstoot van 2,4 miljoen ton per jaar.
De fabriek was de milieubeweging sinds de opening een doorn in het oog. Al in 1995, een jaar na de ingebruikname, toen klimaatverandering voor de meeste Nederlanders hooguit iets van de verre toekomst was, beklommen actievoerders van Greenpeace de betonnen pijp en kalkten er ‘Stop CO2’ op. De sluiting zou nog een kwart eeuw op zich laten wachten.
Die kwam eind 2019 toch nog onverwacht. Aanvankelijk zou de centrale pas eind vorig jaar dichtgaan. Maar de klimaatbeweging Urgenda dwong de regering via de rechter zich aan haar eigen afspraken te houden, namelijk om in 2020 een kwart minder CO2 uit te stoten dan in 1990. Die belofte viel alleen in te lossen met het vroegtijdig opdoeken van de Hemwegcentrale. Het besluit was een eclatante overwinning voor de milieubeweging.
De klimaatwinst van de sluiting is volgens sommige wetenschappers minder groot dan gedacht. Volgens Benoit Mayer, destijds universitair hoofddocent aan de universiteit van Hongkong, leidde de sluiting tot een zogenoemd koolstoflek: Nederland moest na sluiting extra elektriciteit importeren uit omliggende landen, die centrales gebruikten die minder efficiënt waren dan die aan de Hemweg. ‘Terugkijkend’, schreef Mayer in een publicatie uit 2022, ‘zou de productie in 2020 sowieso flink zijn gedaald, ook zonder de sluiting.’ Op dat moment daalde in de hele Europese Unie het aandeel van kolenstroom, vooral omdat de kosten, hoofdzakelijk als gevolg van een oplopende CO2-prijs, te hoog werden. Zonder ingrijpen was de uitstoot van de Hemwegcentrale mogelijk ook al met de helft gedaald, aldus de onderzoeker. Maar voor het klimaathuishoudboekje van Nederland was sluiting gunstig, omdat de CO2-uitstoot van de geïmporteerde elektriciteit hier niet meetelt.
Vijf jaar geleden leek het sluiten van kolencentrales een logische stap. Maar komt door hun verdwijnen de leveringszekerheid straks niet in gevaar? ‘Ik sluit niet uit dat we in 2030 een vergelijkbaar paniektelefoontje krijgen als van Rob Jetten (energieminister in het vorige kabinet, red.) tijdens de energiecrisis: of we de kolencentrales alsjeblieft weer even wilden aanzetten.’
Dat zei Marinus Tabak, operationeel directeur voor de stroomopwekking van energiebedrijf RWE onlangs in de Volkskrant. RWE heeft in Nederland twee kolencentrales draaien, waarvan een sinds dit jaar volledig op biomassa wordt gestookt en een tweede deels nog op kolen. RWE betwijfelt of 2030 haalbaar is.
Die waarschuwing lijkt niet uit de lucht gegrepen, want over vijf jaar dreigen elektriciteitstekorten, waarschuwde netbeheerder Tennet afgelopen mei opnieuw. Vooral in de wintermaanden kunnen zich momenten voordoen dat er niet altijd genoeg elektriciteit is om aan de vraag te voldoen.
Er is dan weinig zonne-energie beschikbaar en als het langere tijd niet waait ontstaat een fenomeen dat dunkelflaute wordt genoemd: een tekort aan groene stroom. Die wordt nu nog opgevangen door gas- en kolencentrales, maar met name de sluiting van die laatste categorie baart zorgen als het gaat om energiezekerheid. Tennet roept het kabinet daarom op snel met maatregelen te komen.
Dat er een probleem is met de energietransitie, is duidelijk. Kolen gaan eruit, maar tegelijkertijd stokt de opmars van CO2-arme tegenhangers. Zo loopt de ontwikkeling van nieuwe windparken op zee stroef en liet de Duitse energiereus Uniper onlangs weten dat het voorlopig geen nieuwe grote investeringen doet in groene energie-opwek in Nederland. Het concern vindt dat er te veel onduidelijkheid heerst over de toekomst van de Nederlandse energiemarkt.
Ook twee geplande kerncentrales kunnen het mogelijke gat dat de kolencentrales achterlaten niet opvullen: hun komst zal later zijn dan gehoopt. Aanvankelijk rekende het kabinet op 2035, maar onlangs bleek dat oplevering aan het eind van het volgende decennium nu het hoogst haalbare is – als ze er al komen.
Video wordt geladen...
Maar hoogleraar energie-economie Machiel Mulder is juist positiever over het afbouwen van kolen. ‘Sluiting van kolencentrales is juist gunstiger voor het investeringsklimaat voor hernieuwbaar’, zegt de hoogleraar aan de Rijksuniversiteit Groningen. ‘Als kolencentrales openblijven, weten investeerders dat er genoeg capaciteit blijft. Dan blijft de stroomprijs laag.’ Je hebt juist schaarsteprijzen nodig om investeringen in bijvoorbeeld windparken mogelijk te maken en het eventueel openhouden van kolencentrales (ook als ze op biomassa draaien) zet die prijzen juist onder druk.
De komst van kerncentrales heeft in principe hetzelfde effect: de bouw daarvan is zeer kostbaar, maar als ze eenmaal produceren, is de kale kostprijs per megawattuur relatief laag. Hun komst, ook al is het nog ver in de toekomst, maakt de businesscase voor investeren in windenergie op zee daarom minder aantrekkelijk, zegt Mulder. ‘Een windpark gaat zeker twintig jaar mee, dus als er halverwege hun levensduur twee kerncentrales bij komen, heeft dat effect op het verdienmodel. Ontwikkelaars van windparken kijken daar dus ook naar.’
Meer vraag creëren kan ook, maar daar vormt het overvolle stroomnet een knelpunt: zelfs als bedrijven willen vergroenen, lukt dat vaak niet, bleek donderdag, toen Tennet opnieuw vertraging aankondigde bij het oplossen van netcongestie op het hoogspanningsnet. Volgens de netbeheerder duurt de uitbreiding van het stroomnet in Utrecht, Flevoland en Gelderland minstens vier jaar langer en zal nu op z’n vroegst in 2033 voltooid zijn.
Anders dan RWE-baas Tabak verwacht Mulder geen telefoontjes in 2030. ‘Het is een totaal andere situatie: in 2022 werd Nederland plotseling geconfronteerd met een gastekort (na het afsluiten van de toevoer vanuit Rusland, waar Europa bijna de helft van zijn aardgas kocht, red.). Toen hadden we kolenstroom nodig om de elektriciteitsprijs te drukken. De decenniumwisseling duurt nog een kleine vijf jaar. Daar kunnen partijen op anticiperen.’ Mogelijke krapte op de stroommarkt prikkelt partijen om te investeren in duurzame alternatieven, stelt de hoogleraar.
Zo’n groen alternatief kan straks verschijnen op de plek waar nu de restanten van de Hemwegcentrale staan. Maar de toekomst van het terrein is ongewis. Aanvankelijk had Vattenfall grootse plannen voor duurzame energieopwekking: er zouden elektrolysers worden geplaatst die groene waterstof zouden produceren, er waren plannen voor reuzenbatterijen die overschotten groene elektriciteit absorberen en weer afgeven als er minder zonne- en windenergie voorhanden is. Er zou een elektroboiler komen die huizen en bedrijven van groene warmte voorziet.
Van die plannen is vooralsnog weinig terechtgekomen. De duurzame e-boiler die Vattenfall aan de andere kant van de stad heeft gebouwd, wordt voorlopig niet in gebruik genomen, omdat het financieel niet uitkan.
Een woordvoerder van het energiebedrijf antwoordt ontwijkend op vragen over de toekomst van het terrein. ‘Er komt een duurzame energiehub op deze locatie’, klinkt het. Over het hoe en wanneer, wil hij weinig kwijt. ‘Vandaag zijn we hier voor de sloop van de schoorsteen.’
Even is nog overwogen de schoorsteen te laten staan, als een demarcatiepaal van een industrieel verleden. ‘Maar ook dan vraagt zo’n bouwwerk onderhoud en dat is kostbaar’, zegt sloopleider Van Kroonenburg. Dus resteerde afbraak en verdwijnt de schoorsteen de komende maanden langzaam maar zeker uit de Amsterdamse skyline.
Voor sommige oud-collega’s die eerder hun baan verloren – Van Kroonenburg werkte lange tijd als laborant en dreigde in 2019 ook zijn betrekking te verliezen, maar kon aan de slag als sloopbegeleider – is de afbraak van de fabriek en de markante schoorsteen een emotioneel moment. Maar Van Kroonenburg zelf is er nuchter onder. Hij kan binnenkort eindelijk van zijn pensioen gaan genieten.
Luister hieronder naar onze nieuwspodcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant