Israël drijft de Palestijnen steeds verder richting de kust. Na tientallen nieuwe verplaatsingsbevelen, is slechts 20 procent van de Gazastrook over als leefgebied voor ruim twee miljoen mensen. En zelfs daar is het niet veilig.
Door Serena Frijters en Iva Venneman
Drie weken geleden, op maandag 26 mei, verspreidde het Israëlische leger via zijn socialemediakanalen een kaart van Gaza waarop 160 vierkante kilometer grondgebied rood was gearceerd. Dichtbevolkte gebieden als Rafah en delen van Khan Younis moesten onmiddellijk leeg. Gazanen die hier nog waren, konden zichzelf in veiligheid brengen op een paar plekken langs de kust, aldus de bijgevoegde Arabische tekst. Niet eerder tijdens de oorlog ontruimde Israël in één klap zo’n groot gebied.
Evacuatiebevelen als deze stuurt het Israëlische leger al sinds het begin van de oorlog de wereld in. De beelden van gezinnen die hun matrassen op ezelskarren laden om een veilig heenkomen te vinden, zijn bijna dagelijks op televisie te zien. Het zijn mensen die van wanhoop niet meer weten waar ze naartoe moeten. Want de paar plekken langs de kust, goed voor zo’n 20 procent van Gaza, zijn inmiddels afgeladen vol.
Gaza is door Israël opgedeeld in 620 blokken
Blokken waar sinds 18 maart een evacuatiebevel is uitgevaardigd
Bron: IDF (via Gazamaps), analyse de Volkskrant, Openstreetmap Contributors
Door alle oproepen tot evacuatie – die als flyers, QR-codes of socialemediaberichten worden verspreid – op een rij te zetten, brengt de Volkskrant ruim anderhalf jaar van gedwongen verplaatsingen in beeld. Samen maken de kaarten inzichtelijk hoe Israël het leefgebied van de Palestijnen steeds verder inperkt. En hoe het tempo waarop dat gebeurt, alsmaar toeneemt.
Het oorlogsrecht verplicht Israël om burgers te waarschuwen voorafgaand aan een aanval. Israël vaardigde de voorbije anderhalf jaar daarom ruim honderd evacuatiebevelen uit. Vrijwel iedereen in Gaza heeft daardoor minstens één keer alles achter moeten laten. Maar veel Gazanen zijn al zeker drie, vier of vijf keer met hun hele hebben en houwen verplaatst.
Slechts een paar kleine gebieden zijn de afgelopen twee jaar nooit ontruimd geweest. Dat zijn vooral vrijwel lege woestijngebieden aan de kust, waar geen huizen of voorzieningen zijn. De Gazanen leven daar in tenten, tussen het ongedierte, in het woestijnzand en in weer en wind. Het organiseren van hulpverlening is er veel moeilijker dan in de stedelijke gebieden van Gaza.
Palestijnen vluchten vanuit Khan Younis naar het 'veilige' Al-Mawasi in het zuidwesten van Gaza, nadat het Israëlische leger een evacuatiebevel heeft uitgevaardigd, 3 juni.
AFP
Tijdens de eerste zestien maanden van de oorlog kwam het Israëlische leger een paar keer per maand met een nieuw verplaatsingsbevel. Die bevelen waren meestal tijdelijk van aard. Het gebied werd later weer ‘veilig’ verklaard. Zo kon het gebeuren dat sommige gebieden tot wel vijf keer toe versprongen van veilig naar onveilig en terug.
De situatie dreef Gazanen tot wanhoop, totdat Hamas en Israël in januari van dit jaar een staakt-het-vuren overeenkwamen. Bijna de gehele Gazastrook werd toen officieel weer toegankelijk, op een kilometer brede bufferzone na. Mensen konden daardoor voor het eerst sinds het uitbreken van de oorlog weer terugkeren naar Noord-Gaza, om op de ruïnes van hun huizen een kampement op te slaan.
Maar vanaf het moment dat Israël het staakt-het-vuren in maart verbrak, is de manier waarop de evacuatiebevelen worden ingezet drastisch veranderd. Israël verspreidt sindsdien om de dag een nieuwe oproep tot verplaatsing. Het gaat om veel grotere gebieden. En Israël heeft van deze nieuwe bevelen er tot nu toe geen enkele teruggedraaid. Ze lijken permanent.
‘Het Israëlische leger eet Gaza nu eigenlijk beetje bij beetje op’, zegt Paula Navarro, een Spaanse water- en sanitatiespecialist van Artsen zonder Grenzen, die vorige week terugkeerde uit Gaza. Het psychologische effect dat die onophoudelijke stroom verplaatsingsbevelen op de bewoners van Gaza heeft, is onvoorstelbaar, zegt Daniëlle Brouwer, woordvoerder van het Rode Kruis. ‘Mensen leven in constante angst en onzekerheid. Het is een nachtmerrie.’
Israël stuurt Palestijnse burgers naar ‘veilig’ gebied via een kaart waarop Gaza in 620 blokken is verdeeld. Maar de bommen vallen ondertussen ook in de ‘veilige’ zones. ‘Het enige verschil tussen een evacuatiegebied en een niet-evacuatiegebied is de aanwezigheid van Israëlische grondtroepen’, zegt Navarro van Artsen zonder Grenzen. ‘Maar Israël heeft ook nog F-16’s, drones en boten. Tentenkampen in veilige zones worden bijna dagelijks gebombardeerd.’ Deze bombardementen zijn volgens Israël noodzakelijk om Hamas te ontmantelen.
Israël zegt wel te waarschuwen voor bombardementen in niet-evacuatiegebieden. Dat doet het door mensen te bellen, te sms’en of door voor het bombardement losbarst eerst een lichtere bom te gooien. In theorie zou dit bewoners de tijd moeten geven om te vluchten, maar daarvoor hebben zij vaak slechts enkele minuten de tijd. Hierdoor verkeren mensen in een permanente staat van onrust, terwijl ze al uitgeput zijn van voedseltekort en het doorlopende geluid van bombardementen.
Een evacuatiebevel betekent vooral dat grondtroepen in aantocht zijn. De kaart met een Arabische tekst wordt via sociale media verspreid. De gebieden die ontruimd moeten worden zijn rood ingekleurd, soms staat er ook met gele pijlen bij waar de burgers naartoe moeten gaan. Daarnaast verspreidt Israël flyers via drones. Met een QR-code zouden inwoners nadere informatie kunnen opvragen. Dat is meestal onmogelijk, omdat de stroom en het internet vanwege de oorlog vaak uitvallen in Gaza.
Een door het Israëlische leger online verspreid evacuatiebevel.
IDF
Met het gedetailleerde blokkenschema zou Israël duidelijkheid willen scheppen en levens willen redden, staat op de website van het Israëlische leger. In de praktijk zaait het systeem waarmee Israël regio’s ontruimt juist veel verwarring. De inwoners moeten namelijk precies weten in welk gebied ze zijn om de kaart te kunnen interpreteren. Vanwege de vele verplaatsingen en het haperende internet is dat moeilijk te achterhalen.
De waarschuwingen komen bovendien soms pas als de bombardementen al zijn begonnen, zegt Brouwer van het Rode Kruis. Ook komt het voor dat de pamfletten die door drones worden gedropt bij winderig weer niet op de juiste plek terechtkomen. Hoeveel tijd er tussen een evacuatiebevel en de komst van Israëlische troepen zit, verschilt per bevel. Het kan twintig minuten duren of drie dagen. ‘Het leidt allemaal tot extreme angst en onzekerheid bij mensen’, aldus Brouwer.
In een flyer roept het Israëlische leger inwoners van wijken in Khan Younis op onmiddellijk te vertrekken vanwege een op handen zijnde aanval op de stad, 20 mei.
Getty
‘Veel Gazanen volgen de gedwongen verplaatsingbevelen niet meer op’, zegt Navarro. Althans, niet direct. Ze weten niet waar ze naartoe moeten, nu de zogenaamde ‘veilige’ zones overvol zijn. Tenten zijn niet meer te verkrijgen, want Israël verbiedt hulporganisaties al maanden om tenten binnen te brengen in Gaza. Alle appartementen zijn verhuurd of verwoest. ‘Veel mensen denken daarom: waarom zou ik nog weggaan uit mijn huis? Ze gaan pas op het laatste moment, zodra de tanks de straten inrollen.’
Het leidt ertoe dat de mensen die nog vluchten, meestal halsoverkop en in paniek vertrekken. Kleding, tenten en voedselvoorraden die ze nog hadden, laten ze vaak noodgedwongen achter, zegt Navarro. ‘Je kunt natuurlijk niet rennen met kilo’s bloem op je rug. Iedereen die nu vlucht, begint dus weer bij nul.’
En wie te lang wacht met vluchten, zit vaak als een rat in de val. In Jabalia, het dichtbevolkte woonwijk in het noorden dat Israël twee weken geleden onveilig verklaarde, zitten volgens Navarro nog duizenden mensen. ‘We krijgen dagelijks belletjes van mensen die ons smeken om terug te komen’, zegt ze. ‘Het is hartverscheurend. Maar we kunnen niets meer voor hen doen, want we mogen het gebied niet meer in.’
Mensen rennen voor hun leven tijdens een Israëlische luchtaanval op Gaza-Stad, 30 mei. Bij de aanval kwamen volgens de Palestijnse autoriteiten zeker 34 burgers om.
Middle East Images/ABACA
Niet alleen door evacuatiebevelen verdrijft Israël Palestijnen uit grote delen van de Gazastrook. De afgelopen maanden heeft Israël ook de buffer die het zegt nodig te hebben ter bescherming tegen Hamas, flink vergroot. Deze no-gozone langs de grens, die is gevuld met op afstand bedienbare machinegeweren en met bewegingssensoren, was vóór 2023 ongeveer driehonderd meter breed. Bij het staakt-het-vuren in januari spraken Israël en Hamas een nieuwe bufferzone af. Die zone was ruim een kilometer breed.
In maart heeft Israël de bufferzone nog eens ruimschoots verdubbeld. De laatste vergroting van deze buffer dateert van begin mei. Inmiddels is de buffer die Israël wil aanhouden om de grens te beschermen ruim 30 procent van Gaza, waaronder veel landbouwgebied.
Bufferzone Israëlisch leger
Bron: IDF (via Gazamaps), analyse de Volkskrant, Openstreetmap Contributors
Er zijn geen plannen bekend om deze buffer weer te verkleinen. Alles in deze zone is met de grond gelijk gemaakt, zeggen Israëlische militairen die in het gebied actief waren aan de Israëlische mensenrechtenorganisatie Breaking the Silence. Op iedereen die het gebied binnenkomt wordt geschoten, vertelden de oud-soldaten die in 2023 en 2024 in de buffer werkten. In deze bufferzones wonen bijna geen mensen meer, zegt het Rode Kruis, het is daar ‘extreem onveilig’.
Met alle bufferzones, evacuatiebevelen en veilige gebieden op één kaart wordt in een oogopslag duidelijk hoe de ruim twee miljoen inwoners van Gaza naar een handvol groene gebieden aan de kust wordt gedreven. Ook daar is het niet veilig voor de burgerbevolking.
Gebied in Gaza waarvoor Israël nog nooit een evacuatiebevel gegeven heeft
Gebied in Gaza waar nu geen evacuatiebevel geldt, maar eerder deze oorlog wel
Gebied in Gaza waar nu een evacuatiebevel geldt
Bufferzone Israëlisch leger sinds 5 mei
Bron: IDF (via Gazamaps), analyse de Volkskrant, Openstreetmap Contributors
Van de 620 blokken in de Gazastrook zijn er op dit moment 545 onveilig verklaard. Hoeveel Palestijnen nu in het kleine overgebleven gebied langs de kust verblijven, is onduidelijk. Beelden tonen een opeengepakte mensenmassa, die leeft in geïmproviseerde tenten, in verwoeste gebouwen en op het zand.
Voedselhulp is er nauwelijks in de ‘veilige’ zones. Sinds medio mei heeft Israël de grens geopend voor 620 vrachtwagens met hulpgoederen. Maar eenmaal in Gaza staat Israël hulporganisaties niet altijd toe om de vrachtwagens door geëvacueerd gebied te rijden. En als het ze wel lukt om bij de kuststrook te geraken, dan is distributie haast onmogelijk vanwege de drukte, zegt Navarro. ‘We kunnen met onze watertrucks amper door de tentenmassa heen.’
Het Gaza Humanitarian Fund (GHF), het Israelisch-Amerikaanse bedrijf dat sinds eind mei voedselpakketten uitdeelt, heeft zijn distributiepunten in gebieden waarvoor een evacuatiebevel geldt. De Gazanen moeten dus terugkeren naar een ontruimd gebied, waar Israëlische grondtroepen actief zijn, om voedselhulp te kunnen krijgen. Als ze dat al lukt, belanden ze bij de distributiepunten in een levensgevaarlijke chaos. Sinds het GHF op 24 mei begon, zijn al 224 Gazanen die voedselhulp zochten om het leven gekomen door geweld.
Palestijnen keren terug met hulpgoederen die ze bij een distributiepunt van de Gaza Humanitarian Foundation (GHF) hebben weten te bemachtigen, 8 juni. In de chaos die eerder uitbrak bij het uitdelen van voedselhulp door GHF vielen al honderden doden.
Hoewel ziekenhuizen in een oorlogssituatie een beschermde status hebben, liggen meerdere ziekenhuizen ingeklemd in een evacuatiegebied, bijvoorbeeld het Al Amal-ziekenhuis in Khan Younis. ‘Daar kunnen we alleen nog de patiënten blijven behandelen die er al zijn opgenomen’, zegt Navarro. ‘Andere mensen kunnen ons niet meer bereiken.’
Ook pakhuizen van humanitaire organisaties zijn door de evacuatiebevelen niet te bereiken. ‘Er zijn in Gaza depots die vol liggen met brandstof, maar het Israëlische leger geeft geen toestemming om die voorraden op te halen.’
Omdat de ‘veilige’ gebieden nog amper veilig te noemen zijn, vraagt de internationale gemeenschap zich steeds luider af waarom Israël ruim twee miljoen mensen sommeert om naar een kleine kuststrook te gaan. Is dit tijdelijke bescherming tijdens de militaire operaties of is hier sprake van een bewuste ontvolking van de Gazastrook?
In de huidige realiteit hebben de Gazanen niet de tijd noch de luxe om na te denken over die vraag. Zich verplaatsen is voor mensen in Gaza van levensbelang geworden, zegt Brouwer van het Rode Kruis. ‘Ondanks de angst, uitputting en het gebrek aan voedsel, water en wc’s, voelen mensen zich vaak gedwongen om de bevelen op te volgen. Niet omdat ze per se vertrouwen hebben in de veiligheid van de nieuwe plek waar ze naartoe gaan, maar omdat het voelt als een keuze tussen leven en dood.’
De evacuatiezones in dit stuk zijn afkomstig van het Israëlische leger. Wanneer een gebied weer wordt vrijgegeven is niet altijd duidelijk gecommuniceerd, maar hulpverleners bevestigen dat er sinds het einde van het staakt-het-vuren geen gebieden meer veilig zijn verklaard naar evacuatie. De bufferzones zijn op basis van communicatie van Israël in kaart gebracht door professor Yaakov Garb van de Ben Gurion Universiteit.
Hoeveel gebied er nog veilig is, wordt ook in kaart gebracht door VN-organisaties zoals OCHA. Die schattingen kunnen afwijken, omdat evacuaties niet altijd volgens het ‘blokkensysteem’ geschieden.
Vooral kinderen lijden onder de hongersnood in Gaza. De Volkskrant keek samen met een lokale journalist in een kliniek in Gaza-Stad hoe de bijna 1-jarige Eilia in leven wordt gehouden.
Na een voedselblokkade van twee maanden begint een onervaren stichting met het uitdelen van pakketten aan Gazanen. Al op de eerste dag gaat het mis. Een reconstructie aan de hand van beelden.
In Gaza zijn naar schatting 1,9 miljoen mensen ontheemd. Ze zitten in scholen, halfgebombardeerde gebouwen en zelfgebouwde tenten. De familie Abu Samrah is na omzwervingen met zeventien mensen neergestreken in Al Mawasi. De Volkskrant keek een dag mee met het leven van het echtpaar Mustafa en Fatima, hun schoonzus Afaf en haar kinderen Ranya en Mohammed.
Source: Volkskrant