Onze evolutionaire voorkeur voor zoet was ooit nuttig, maar heeft nu desastreuze gevolgen. Internist-endocrinoloog en hoogleraar Martijn Brouwers schreef er een boek over. ‘Ons DNA gaat niet veranderen, de voedingsindustrie ook niet. Dus de overheid is aan zet.’
Werd het een appel of toch een reep? En dan eentje met chocolade of met extra eiwit? Martijn Brouwers was even de AH to go op station Maastricht binnengewandeld om een tussendoortje te kopen voor zijn treinreis naar Rotterdam. Van het fruit wist hij dat het natuurlijk de gezondste keuze was, maar alle andere producten schreeuwden hem ook toe. Hij koos uiteindelijk voor een croissant. En een banaan.
80 procent van de producten in de supermarkt is ongezond. En dat is terug te zien in de statistieken. Ruim de helft van de volwassen Nederlanders is te zwaar. 20 tot 30 procent heeft te veel vet in de lever. Een op de twintig en misschien zelfs een op de tien vrouwen heeft een verstoorde menstruatiecyclus en cysten op de eierstokken, waardoor ze minder vruchtbaar zijn. Jaarlijks ontdekken artsen bij bijna 12 duizend mensen darmkanker, en in 2023, het laatste jaar waarvan cijfers beschikbaar zijn, kregen ruim 33 duizend mensen een hartinfarct.
De gemene deler, in veel gevallen: leefstijl. Te veel en te slechte voeding maakt ons ziek, ziet internist-endocrinoloog en hoogleraar Martijn Brouwers (Maastricht UMC) dagelijks in zijn spreekkamer. Vooral de simpele suiker fructose was ooit evolutionair nuttig, maar de tegenwoordige overvloed eraan is ongezond. Brouwers schreef er een boek over: Suiker in overvloed.
Wat is er zo bijzonder aan fructose?
‘In de oertijd was zoetigheid schaars. Andere voedingsstoffen, zoals eiwitten, vetten en koolhydraten, waren het hele jaar door aanwezig. Maar fructose niet. Dat zit vooral in groente en fruit, en was daarmee vooral in de zomer en het begin van de herfst beschikbaar. In die periode van overvloed kregen we veel fructose binnen. De lever slaat dat op als vet. Daarmee konden we de winter doorkomen.
‘Overvloed was ook een goede periode voor voortplanting: een baby werd dan geboren aan het begin van de volgende periode van overvloed, namelijk in het voorjaar. Ik denk dat fructose geëvolueerd is als signaalstof voor overvloed. Daarmee bedoel ik dat fructose niet alleen een calorie is, maar dat het ook allerlei processen in gang zet die nuttig zijn in tijden van overvloed, zoals het stimuleren van vetopslag en de voortplanting.’
Maar u bent arts, geen evolutiebioloog…
‘Klopt, maar we weten uit gebitten van oermensen dat zij weinig zoets aten; zij hadden minder gaatjes in hun tanden dan wij nu. We weten ook dat fructose seizoensgebonden beschikbaar was. Als fructose is gaan dienen als signaalstof, zou dat een verklaring zijn voor wat het in het lichaam doet.’
Wat doet fructose dan allemaal in het lichaam?
‘Het bijzondere aan fructose is dat het alleen in de lever wordt omgezet in vet. Glucose kan namelijk ook in de spieren of in het vetweefsel terecht. De lever speelt een belangrijke rol in het ontstaan van ziekten, zoals diabetes type 2 en hart- en vaatziekten. Dat komt doordat veel vet in de lever het lichaam minder gevoelig maakt voor insuline. De lever gaat dan meer glucose en vetten afgeven aan het bloed, waardoor de bloedvaten worden aangetast. En fructose verhoogt je bloeddruk.
‘Fructose zorgt, bij muizen althans, ook voor een groter darmoppervlak, waardoor de darmen meer voedingsstoffen kunnen opnemen. Als dat ook voor mensen geldt, was dat in de oertijd handig: meer voedingsstoffen opnemen zolang die voorhanden waren.
‘Nu er altijd fructose beschikbaar is, kan een groeiend darmoppervlak leiden tot ongeremde celgroei: darmkanker. We weten uit onderzoek dat mensen die veel suikerhoudende frisdrank drinken een hoger risico hebben op darmkanker.’
Is lightfrisdrank dan gezonder?
‘Er zit in elk geval geen suiker in. Sommige mensen zijn huiverig voor kunstmatige zoetstoffen en zeggen dat je juist zwaarder wordt van lightdranken. Maar waarschijnlijk is het eerder andersom: omdat je te zwaar bent, ga je lightdranken drinken. De suikerindustrie draagt bij aan die verwarring, waardoor sommige mensen liever frisdrank met ‘natuurlijke’ suikers blijven drinken dan een variant met kunstmatige zoetstoffen.
‘Er zijn geen harde aanwijzingen dat kunstmatige zoetstoffen ongezond zijn. We weten wél zeker dat suikerhoudende dranken ongezond zijn. In fruitsappen zit trouwens net zoveel suiker als in frisdrank.’
Fructose zou ook puistjes veroorzaken, schrijft u. Wat is het evolutionaire nut daarvan?
‘Puistjes zelf hebben geen evolutionair nut, maar de oorzaak ervan is wel evolutionair te verklaren. Puistjes ontstaan namelijk onder invloed van twee hormonen: groeihormoon en actief testosteron. Beide zijn in de puberteit volop aanwezig.
‘Testosteron kan aan een eiwit vastgeplakt zitten en is dan niet actief. Maar als er minder van dat eiwit in het lichaam zit, is testosteron wel actief. Fructose zorgt ervoor dat de lever minder van dat eiwit aanmaakt en er dus meer actief testosteron is. In de oertijd was veel actief testosteron nuttig: het bevordert de zin in seks in tijden van overvloed en dat leidt natuurlijk tot meer kans op voortplanting. In onze tijd kan een verhoogde hoeveelheid testosteron bijdragen aan het ontstaan van puistjes.
Dus geen Red Bull meer voor pubers?
‘Er zijn veel meer oorzaken van verhoogd testosteron en dus van puistjes, zoals erfelijkheid. In hoeverre frisdrank daaraan bijdraagt, weten we niet goed. Hoe dan ook is het een goed idee om pubers minder suikerhoudende frisdrank te laten drinken, vanwege de verhoogde kans op darmkanker en hart- en vaatziekten op latere leeftijd. Maar pubers hebben natuurlijk geen boodschap aan die langetermijnwaarschuwing, die leven in het hier en nu. Misschien zijn ze wel gevoelig voor het argument voor mogelijk minder puistjes.’
Moeten we dan alle fructose mijden om ziekte en puistjes te voorkomen?
‘Nee, ik ben niet de nieuwe goeroe voor een volledig fructosevrij dieet. Bovendien is fruit gezond en moeten we dat zeker blijven eten. Fructose is een verhaal, niet het enige verhaal. Ik had net zo goed een boek kunnen schrijven over vet. Dan waren mijn conclusies hetzelfde geweest. Het gaat om overconsumptie, en dat onze drang naar zoet, vet en calorierijk nou eenmaal evolutionair bepaald is. We wíllen zo eten.’
We willen het zelf, al die koekjes, chocola en kant-en-klaarmaaltijden, zegt u?
‘Ja, de evolutie heeft ons zo gevormd en de industrie heeft zich daarop ingesteld. Vandaar het grote aanbod aan ongezonde producten in de supermarkt. Daarmee wil ik absoluut niet de voedingsindustrie vrijpleiten. Maar het betekent wel dat producenten niet uit zichzelf zullen veranderen. Ongezonde voeding is een verdienmodel. Als de consument het niet blieft, koopt-ie het ook niet. Dat zou je ook kunnen zien als evolutie: alleen de fabrikanten die bieden wat mensen willen kopen, overleven.
‘Als we puntzakken bloemkool zo lekker hadden gevonden, waren er niet zoveel snackbars geweest. We hebben onze hele samenleving ingericht op gemak en lichaamsbeweging steeds meer uitgebannen. Kijk maar naar volautomatische grasmaaiers en e-bikes. Want als we het zo leuk hadden gevonden hard tegen de wind in te trappen, waarom worden er dan zoveel e-bikes verkocht?’
Wat moet er dan gebeuren?
‘Ons DNA gaat niet veranderen, de voedingsindustrie gaat niet veranderen, dus daar ligt een taak voor de overheid. We doen al heel lang aan preventie, in de vorm van voorlichting en informatie. We hebben voedseletiketten en de Nutriscore. Maar alleen informatie geven is niet voldoende. We moeten het ook hebben over meer regulering, zoals een suikertaks, een lagere btw op groente en fruit, het toegankelijker maken van sportverenigingen.
‘In het Verenigd Koninkrijk heeft een suikertaks ertoe geleid dat fabrikanten minder suiker in hun frisdrank deden, omdat ze anders die taks moesten doorberekenen aan de consument.
‘Critici zeggen dat mensen heus niet opeens 10 kilo zullen afvallen van een suikertaks. Maar het is ook niet óf een suikertaks, óf verplichte voedingslabels óf voorlichting. Het moet allemaal. Ik hoop dat er een tegenbeweging op gang komt die mensen stimuleert gezond te leven.’
Sommige mensen vinden dat betutteling.
‘Fabrikanten en supermarkten doen ook aan betutteling. Waarom liggen groente en fruit aan het begin van de supermarkt? Omdat je dan eerst gezonde producten koopt en je je vervolgens minder schuldig voelt als je iets ongezonds koopt.’
En kan overgewichtmedicatie die problemen niet oplossen?
‘Afvalmedicatie boekt inderdaad goede resultaten. Maar als ik met mijn zoontjes op pad ben en zie dat een ander kind een halve liter cola wegklokt, moeten we dan zeggen: we lossen jouw overgewicht straks wel op met een pilletje? Dat pakt het probleem niet aan bij de bron.
‘Begrijp me niet verkeerd: ik ben zeker niet tegen afslankmedicatie. Ik schrijf het zelf ook voor, want met alleen dieet en bewegen is afvallen bijzonder moeilijk. Het is goed dat er medicijnen zijn die deze patiënten daarbij helpen. Maar het vrijwaart de maatschappij niet van andere maatregelen.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant