In Nederland woedt een discussie over toezicht op buitenschools onderwijs. Het kabinet wil misstanden voorkomen, maar moslims en christenen vrezen aantasting van hun vrijheden. Voor hen zijn de scholen juist plekken van verbinding en vorming.
Fotografie Linelle Deunk
Op een zonnige zondagochtend zitten tien jonge meisjes in een klaslokaal van de Rotterdamse Mevlana-moskee. De juf legt het verschil uit tussen het ochtend- en middaggebed, een voor een knielen de kinderen op een gebedskleedje om te oefenen.
Een verdieping hoger zitten puberjongens op hun knieën op het hoogpolige tapijt. ‘We behoren tot Allah en tot Hem keren we terug’, staat op de blauwwitte tegels die de muren van de hoge gebedsruimte sieren. Om de beurt lezen de jongens een zin uit de Koran. Hun vingers glijden langzaam over de Arabische letters, soms struikelend over de uitspraak.
Imam Ismail Mercimek voor de Mevlana-moskee in Rotterdam, waar onder meer Koran- en taallessen worden gegeven.
‘Reciteren doen we altijd in het Arabisch’, legt imam Ismail Mercimek uit. ‘We geven hier Arabische les om de Koran beter te kunnen begrijpen. Voor oudere kinderen bieden we ook lessen islamgeschiedenis.’ In de moskee, een kleurrijk gebouw met twee grote minaretten, is een kapper, er staan tafelvoetbaltafels en er is een kantine met thee en koffie. ‘Onze deuren staan altijd en voor iedereen open.’
Rumeysa Dogan (13)
Rotterdam
mavo / havo brugklas
‘Ik kom hier al bijna zeven jaar, elke zaterdag en zondag. Ik vind het leuk om over het geloof en het leven van de profeet te leren
Melih Aras Erdogan (10)
Rotterdam
basisschool
‘Ik kom graag naar de moskee, want hier leer ik meer over het geloof. En dat is goed, want dan kan ik daar weer over vertellen aan familie en vrienden.
Het demissionaire kabinet wil toezicht gaan houden op koranscholen en andere vormen van informeel onderwijs. De roep daartoe begon in 2019, na berichtgeving van NRC en actualiteitenprogramma Nieuwsuur over salafistische koranscholen waar docenten vertelden dat mensen met een ander geloof de doodstraf verdienen. Later bleek dat kinderen op Chinese weekendscholen leerden dat Taiwan een provincie van China is en dat de misdaden onder de Chinese leider Mao Zedong, waarbij miljoenen doden vielen, er werden verzwegen.
Eind vorig jaar presenteerde staatssecretaris Mariëlle Paul (VVD, Funderend onderwijs en Emancipatie) het concept wetsvoorstel Toezicht Informeel Onderwijs. Nu kunnen docenten of vrijwilligers die discrimineren of haatzaaien alleen via het strafrecht worden aangepakt. Met de nieuwe wet buigt een speciale commissie zich over (anonieme) meldingen. Indien nodig stuurt de commissie de Onderwijsinspectie eropaf. Die kan de instelling sluiten, lesmateriaal verbieden of medewerkers en vrijwilligers aanpakken.
Stapels Bijbels van de Hersteld Hervormde Gemeente in Kruiningen.
Bij regulier onderwijs toetst de inspectie onder meer op kwaliteit, bij informeel onderwijs gaat het puur om de aanpak van ‘radicalisering, ondermijning van democratische waarden en buitenlandse beïnvloeding’, staat in het voorstel. Het net wordt daarbij breed uitgeworpen: van scouting tot bijbelklas, van sportvereniging tot jeugdtheaterschool, als de wet wordt aangenomen krijgt de overheid overal een voet tussen de deur.
Deze week wordt duidelijk of de behandeling van Pauls voorstel kan doorgaan nu het kabinet is gevallen. Het is daarbij nog spannend of er een meerderheid is: de linkse oppositie is tegen het voorstel zoals dat er nu ligt, evenals de christelijke partijen.
Hans Ligthart (39)
Sliedrecht
Beth-El kerk, drie kinderen
‘Zelf ben ik ook naar zondagsschool gegaan sinds ik een jaar of 7 was, vanaf mijn 12de kreeg ik catechisatie.
Simone Vermeulen (49)
Sliedrecht
Beth-El kerk, vijf kinderen
‘Omdat ik in God geloof, wil ik naar de Bijbel leven. Dat geven we ook mee aan de volgende generatie, zo gaat het al eeuwenlang. We bouwen aan Gods Koninkrijk, zodat dat steeds groter wordt.
Vooral in religieuze kringen houdt het de gemoederen flink bezig. Moslims en christenen verzamelden begin dit jaar gezamenlijk honderdduizend handtekeningen in een petitie tegen het voorstel. Op de internetconsultatie, waarbij burgers, organisaties en instituten kunnen reageren op wetsvoorstellen, kwamen drieduizend openbare reacties. Ter vergelijking: gemiddeld komen er nog geen dertig reacties bij zo’n consultatie.
Uit de reacties en gesprekken die de Volkskrant voerde met moslims en christenen, blijkt dat de plannen hen diep raken. Ouders en vrijwilligers ervaren het wantrouwen van de overheid als uitermate kwetsend, en vrezen de vrijheid te verliezen hun kinderen naar eigen inzicht op te voeden. Voor hen zijn kerk of moskee juist een plek waar kinderen leren goede burgers te zijn, waar ze gemeenschapszin ervaren en hun (biculturele) identiteit vormen.
Catechisatie in Kruiningen: jongeren gaan samen dieper in op hun geloof, begeleid door dominee Wiljan van Blijderveen.
In de Mevlana Moskee wordt gesproken over de Koran met imam Ismail Mercimek.
‘Met dit voorstel begeeft de overheid zich achter de voordeur’, zegt Zehra Vlug-Ünver, landelijk coördinator onderwijs bij Islamitische Stichting Nederland (ISN), en een van de initiatiefnemers van de petitie. ‘Ik heb niks te verbergen, iedereen is welkom om van ons onderwijs gebruik te maken. Maar het wetsvoorstel verkleint de ruimte om te zijn wie je wilt zijn in ons land.’
‘Thorbecke zou zich omdraaien in zijn graf’, zegt Bert Kalkman, bestuursvoorzitter van het interkerkelijk kenniscentrum (IKC), een instituut dat lesmateriaal voor kinderen maakt over ‘de Bijbelse boodschap van het evangelie’.
Sibel Erdogan (36)
Rotterdam
Twee kinderen
‘Geloof is mijn houvast in het leven. Tot op bepaalde hoogte kan ik dat thuis aan mijn kinderen meegeven, maar een imam heeft meer kennis en kan het beter uitleggen.
Willemien van der Linden (43)
Sliedrecht
Beth-El kerk, vijf kinderen
‘Wij hebben de liefde van God in ons hart gekregen, dat geven we door aan onze kinderen. Als christenen willen we dienstbaar zijn voor de samenleving.
Ook Kalkman en Vlug-Ünver vinden het verwerpelijk als Nederlandse kinderen haatdragende, discriminerende of antidemocratische ideeën krijgen aangeleerd. Maar dat zijn uitzonderingen, zeggen ze, en die kunnen via bestaand strafrecht worden aangepakt. Dat is in de praktijk lastig, omdat je al snel tegen de vrijheid van vereniging aanloopt. ‘Maar dat legitimeert nog geen sleepwet’, zegt Vlug-Ünver. ‘Je schiet hiermee met een kanon op een mug.’
‘Bovendien, als die wet er eenmaal is, kan die in de toekomst op allerlei manieren worden misbruikt’, zegt Kalkman, die samen met Vlug-Ünver de petitie aanbood in Den Haag. ‘Het is een glijdende schaal, de eerste stap op weg naar een totalitaire staat. Dit gaat dus iedereen aan, niet alleen christenen en moslims.’
Hun vrees wordt gevoed door de vage formulering van het wetsvoorstel. Wat is discriminerend? Wanneer is iets aanzetten tot haat of ondermijnen van de democratie? Wie bepaalt waar de grenzen liggen? Mag je kinderen vertellen dat seks tussen mensen van hetzelfde geslacht zondig is? Wat als de leider op de scouting zegt dat een communistisch systeem beter is dan een democratie? Of als de voetbaltrainer jongetjes verwijt ‘te spelen als mietjes’?
Kerem Babacan (17)
Rotterdam
havoleerling
‘Sinds mijn 7de volg ik koranles, inmiddels krijg ik ook les over de geschiedenis van de islam. De basis van het geloof krijg ik thuis mee, maar hier leer ik de diepere lagen.
Mirza Cinar (15)
havoleerling
‘Veel mensen denken dat je in de moskee de hele dag op de grond zit, maar je kunt hier ook gewoon op een stoel zitten.
Tussen aanzetten tot discriminatie en vrijheid van godsdienst loopt een dunne lijn, erkent imam Mercimek. ‘Moslims hebben leefregels. Zoals een verbod op seks voor het huwelijk en het drinken van alcohol. Maar we leren kinderen daarnaast dat ze respect moeten hebben, ook voor mensen die andere keuzen maken. En ik ken geen enkele moslimouder die wil dat zijn of haar kind haat krijgt aangeleerd.’
De Raad van State en het College voor de Rechten van de Mens wijzen op juridische vaagheid, risico op stigmatisering en mogelijke inbreuk op fundamentele vrijheden. Bij een rondetafelgesprek in de Tweede Kamer waren alle genodigde experts uiterst kritisch. ‘Bij elke wet die je maakt, moet je je afvragen of je deze in handen durft te geven van een tegenstander die 180 graden anders denkt dan jij’, zei Paul Frissen, emeritus hoogleraar bestuurskunde. ‘De kern van de democratische rechtsstaat is juist dat verschillen worden beschermd.’
‘Ouders hebben het recht hun levensvisie over te dragen aan hun kinderen’, zegt Gerdien Bertram-Troost, hoogleraar onderwijs in levensbeschouwelijk en pedagogisch perspectief aan de Vrije Universiteit. ‘Veel informeel onderwijs draait op vrijwilligers. Dit voorstel maakt deze mensen verdacht, terwijl ze juist erkenning verdienen voor het feit dat ze zich inzetten voor de samenleving.’
Bram van der Wege (17)
Krabbendijke
Student Beveiliging en Bewaking
‘Ik volg iedere week een uur catechisatie. Ik vind de lessen niet super leuk, maar ik vind het wel belangrijk om me in het geloof te verdiepen.
Tamara van der Hart (16)
Kruiningen
havoleerling
‘Het geloof geeft me houvast. Als ik ergens dankbaar voor ben, of als er iets vervelends gebeurt, dan kan ik altijd naar God.
Voor moslims is een wantrouwende overheid geen nieuw fenomeen, voor christenen wel. Dominee Wiljan van Blijderveen, voorzitter van de Bond van Hervormde Zondagsscholen, kreeg twee jaar geleden een telefoontje: of ambtenaren van het ministerie van Onderwijs konden langskomen. Ze waren benieuwd wat kinderen zoal leren op zondagsschool.
Van Blijderveen was verrast. ‘De bond bestaat bijna honderd jaar en er is nooit eerder een ambtenaar komen kijken.’ Tijdens hun bezoek bleken de ambtenaren het vooral te willen hebben over seksualiteit en gender. ‘Wij vinden dat het huwelijk alleen tussen man en vrouw kan bestaan’, vertelde Van Bijderveen de ambtenaren. ‘Maar dat wil niet zeggen dat we haatdragend zijn naar mensen die anders geaard zijn.’
Het is dinsdagavond, Van Blijderveen, als dominee werkzaam in de Hersteld Hervormde Kerk in Kruiningen, maakt zich op voor catechisatie. Tien pubers druppelen binnen, zingen een psalm, sluiten de ogen voor een gebed en analyseren gezamenlijk een tekst. De bladzijden van hun bijbels knisperen als ze het verhaal van de barmhartige Samaritaan lezen. Van Blijderveen kijkt de kring rond: ‘Wat wil Jezus ons hier vertellen?’ Een meisje steekt weifelend haar vinger op. ‘Dat iedereen onze naaste is?’
Wilbert van Blijderveen (15)
Kruiningen
vmbo-leerling
‘Ik ben de oudste zoon van de dominee, maar ik wil zelf geen dominee worden. Daarvoor heb ik geen aanleg, ik ben niet zo goed in praten.
Coen Everse (15)
Yerseke
havoleerling
‘Sinds mijn 12de ga ik naar catechisatie. Ik vind het mooi om ook doordeweeks mijn Bijbelkennis te kunnen verdiepen.
Catechisatie is een van de vele vormen van ‘informeel onderwijs’ die Van Blijderveens kerk organiseren. Er zijn ‘clubs’ waarbij kinderen spelletjes doen of knutselwerkjes maken rond een Bijbels thema. Op de ‘verenigingen’ lezen jongeren samen Bijbelteksten en gaan schaatsen, zwemmen of barbecueën. ‘De meeste activiteiten draaien op vrijwilligers’, aldus de dominee. ‘Je inzetten voor de gemeenschap is onderdeel van ons geloof.’
Hij vreest dat de definitie van aanzetten tot haat, geweld en discriminatie steeds verder zal worden opgerekt. ‘Nu al wordt de liberale visie als norm gezien, als neutraal, terwijl het slechts een van de vele manieren is om naar de wereld te kijken. In het ergste geval gaan we naar een situatie waarin alles dat niet strookt met die liberale visie, wordt beboet of gesloten.’
Sanne van der Hart (15)
Kruiningen
havo leerling
‘Ik zit op een christelijke school, maar hier in de kerk is meer tijd voor verdieping. Soms, als ik moe ben, moet ik me ertoe zetten om naar de les te komen. Maar als ik er eenmaal zit, is het altijd fijn. Het helpt me om duidelijk te voelen dat God bij me is.
‘Ik denk niet dat in onze kerk iets gebeurt waarover toezichthouders zouden vallen. Maar het kan natuurlijk dat ze toch iets opmerken en dat de controle dan steeds erger wordt. Er zijn landen waar christenen worden vervolgd. Ik zeg niet dat het hier zover komt, maar deze wet zou wel een eerste stap kunnen zijn.’
IMC Weekendschool in Amsterdam viert zijn 25-jarig jubileum. Volkskrant-journalist Pay-Uun Hiu blikt terug op de tijd dat zij er lesgaf over journalistiek, en met 10-jarigen een bijzondere productie maakte over de aanslagen in Parijs.
Leerkrachten in Nederland zijn meer tijd kwijt aan administratie dan in omringende landen. ‘Ik ben er nog niet uit of dit het beste voor het kind is.’
Minister Dennis Wiersma (primair en voortgezet onderwijs) wil weekendscholen die over de schreef gaan, kunnen sluiten. De onderwijsinspectie moet bij het vermoeden van het aanzetten tot haat, geweld of discriminatie kunnen optreden en bestraffen, maar ziet het plan niet zitten.
Source: Volkskrant