Israël heeft het moment voor de aanval op Iran strategisch uitgekozen. Iran is op alle fronten verzwakt: economisch, militair, politiek. Maar de vrees is dat de Israëlische raketten een nieuwe oorlog hebben ingeluid, zonder dat iemand weet hoe die goed kan aflopen.
is buitenlandredacteur van de Volkskrant. Eerder was hij correspondent in Oost-Europa en Zuidoost-Azië.
Het enige wat zeker is, is dat Israël een grootscheepse aanval op Iran heeft uitgevoerd en dat het daarbij militaire doelen heeft getroffen en de nucleaire infrastrucuur van het land heeft beschadigd. Ook heeft het de twee opperste leiders van het leger en van de Revolutionaire Garde van Iran en een handvol andere kopstukken vermoord.
Iran zegt dat Israël met die moorden vooral chaos en instabiliteit wil veroorzaken om het zittende regime omver te werpen. Israël houdt vol dat het alleen maar wil voorkomen dat Iran met zijn nucleaire programma een eigen kernwapen ontwikkelt.
Feit is dat beide landen sinds vrijdag in een oorlog zijn verwikkeld waaruit na twee dagen al bijna geen weg terug meer is. ‘Ik denk niet dat Israël een theorie heeft over hoe dit goed kan aflopen’, zegt Ali Vaez, directeur Iran van de International Crisis Group.
Iran staat er niet goed voor. De Iraanse economie is door jaren van sancties en isolatie ernstig verzwakt. Massale demonstraties hebben het gezag van het regime van de ayatollahs ondermijnd. De hoogste leider ayatollah Ali Khamenei is oud en zal plaats moeten maken voor een ander, wat weer nieuwe onzekerheid met zich meebrengt.
Militair is het land al zijn bondgenoten in de regio kwijt: Syrië is weggevallen, en Hamas in Gaza en Hezbollah in Libanon zijn door Israël gedecimeerd. Iran kan geen kant op.
‘Elke keuze die het nu maakt is eigenlijk een slechte keuze’, zegt historicus en Iran-deskundige Peyman Jafari. Niets doen is volgens hem geen optie, omdat Iran dan te kijk staat als de verliezer, en dat zou neerkomen op zelfmoord van het huidige regime.
Dus moet Iran terugslaan, maar dat is gevaarlijk omdat Iran dan heel erg moet oppassen om niet de Verenigde Staten in de oorlog te betrekken. Eén gedode Amerikaan kan genoeg zijn om een Amerikaanse reactie uit te lokken.
De sleutel van het hele conflict ligt daarom bij de Amerikanen, zegt Vaez. Als de VS in deze oorlog worden betrokken, is het einde zoek. Vaez voorspelt dan ‘een desastreus conflict’ dat Amerika en Israël op korte termijn ongetwijfeld een ‘tactische overwinning’ zal opleveren, maar die op de lange termijn alleen maar verliezers zal kennen. Hij wijst op Afghanistan als voorbeeld: dat werd verslagen en veroverd, maar heeft op termijn toch, ondanks alle militaire krachtsverschillen, de Amerikanen op de knieën gedwongen.
Mogelijk de enige manier om dat scenario voor te zijn voor Iran, is dat het olie kan inzetten als wapen. Dat zal het zeker proberen, denken de duiders. ‘Alleen door de olieprijs op te jagen kan Iran Trump aan het schrikken maken en Trump is de enige die de sleutel heeft om Israël tegen te houden’, zegt Vaez.
Israël en Iran proberen allebei de wispelturige president aan hun kant te krijgen. De Verenigde Staten staan nu nog aan de zijlijn. President Donald Trump had Iran twee maanden geleden ‘60 dagen’ de tijd gegeven om afspraken te maken over een beperking van het Iraans nucleaire programma. Vooral de verrijking van uranium, nodig om kernwapens te maken, moet aan banden worden gelegd.
Trump wilde een ‘deal’ maar Iran wilde niet. De Israëlische aanval van vrijdag heeft deze impasse volgens Trump doorbroken. Op zijn internetplatform Truth Social schreef de president meteen na de Israëlische aanval dat hij hoopte dat dit Iran aan het denken zou zetten, want: ‘Nu hebben ze misschien een tweede kans’.
Iran lijkt niet bereid die tweede kans te grijpen. Het heeft zich teruggetrokken uit de gesprekken met de Verenigde Staten, die zondag in Oman verder zouden gaan. Voorlopig spreken alleen de raketten: Israël schoot eerst, Iran schoot binnen een dag terug, waarop de Israëlische minister van Defensie Israël Katz dreigde dat ‘Teheran zal branden’, en Iran daarna weer aan de beurt is. Volgens Vaez kan dit ‘oog oom oog, tand om tand’ nog wel een tijd zo doorgaan, met alle desastreuze gevolgen van dien.
Te hopen valt dat Iran daardoor niet tot wanhoopsdaden zal worden gedwongen. Als het in een hoek wordt gedrongen kan het pas echt gevaarlijk worden. Dan kan het, geholpen door zijn laatste bondgenoten, de Houthi’s in Jemen, en radicale milities in Irak, aanvallen gaan uitvoeren op Israëlische en Amerikaanse ambassades en legerbases elders in de wereld, voorspellen de duiders.
Een regimewisseling in Iran zit er volgens de deskundigen sowieso niet in. De oppositie is te verdeeld, en als het land wordt aangevallen, zullen protesten door de autoriteiten alleen maar krachtiger worden onderdrukt.
De enorme protesten in 2022, die uitbraken na de dood van de 22-jarige Mahsa Amini, hebben duidelijk gemaakt dat er veel onvrede bestaat over het harde, orthodoxe bewind, maar uiteindelijk is er, zegt Jafari, een enorm grijs gebied van mensen die niet willen dat het regime valt, ‘omdat er geen echt alternatief is’.
Alle voorspellingen eindigen ten slotte in onzekerheid. De BBC durft nog niet te spreken over het einde van Iran: het stof is nog niet neergedaald, schrijft de krant, en pas als dat gebeurt kunnen we zien wat ervan gekomen is.
Luister hieronder naar onze nieuwspodcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Lees hier alle artikelen over dit thema
Source: Volkskrant