In Nederland wordt gedebatteerd over overlastgevende wolven, Namibië worstelt met de olifant.
In het district Khorixas is te zien hoe mens en olifant elkaar dwars kunnen zitten.
Maar ook hoe ze proberen samen te leven: ‘Je moet voorkomen dat olifanten te gedomesticeerd raken.’
Door Iva Venneman
Fotografie en video Sven Torfinn
De kudde van woestijnolifant Naela lijkt de onschuld zelve. Ze krult haar slurf rond een boomstam om die met wortel en al naar haar harige bek te brengen, terwijl haar soortgenoten hun achterwerken loom tegen een boom aan schuren of zichzelf trakteren op een zanddouche. Wie ze zo ziet staan, grazend in een schaarse groene rivierbedding in de Namibische woestijn, zou niet denken dat de dieren ooit iemand kwaad doen.
Maar het was deze kudde die twee weken geleden flink huishield op het erf van Rosy Haraes (62), een glooiend, kurkdroog stuk land in het dunbevolkte district Khorixas. De plastic tank, die vijfduizend liter water bevatte voor de wc, douche en drinken voor de geiten, is nog altijd gespietst aan een boom, meters van de plek waar het grijze gevaarte oorspronkelijk stond. Ook de waterleidingen zijn vernield. Een reparatie kost omgerekend zo’n 600 euro, een fortuin voor Haraes. ‘Ik kon wel huilen toen ik ’s morgens de ravage aantrof.’
Namibië, waar veel grote landzoogdieren leven, had al ervaring met dergelijke mens-dierconflicten, die doorgaans negatieve gevolgen hebben voor een van de twee. Maar door klimaatverandering en de daarbij behorende droogte neemt de overlast toe: steeds vaker zoekt de olifant in bewoonde gebieden naar schoon drinkwater, met alle gevolgen van dien.
Daarin staat Namibië niet alleen. Overal ter wereld nemen aanvaringen tussen mens en dier toe, om diverse redenen: door bevolkingsgroei rukt bebouwing verder op richting natuurgebieden en komen mens en dier elkaar vaker tegen, door klimaatverandering moeten de twee vaker concurreren om schaarser wordend water, en soms gaat het met één diersoort gewoonweg zo goed dat de overlast voor mensen toeneemt. Nederlanders kunnen er sinds kort over meepraten, met de komst van de wolf.
‘Om conflicten tussen mens en dier te voorkomen, moet je niet alleen kijken naar de schade achteraf’, zegt Femke Hilderink-Koopmans, adviseur op het gebied van (vreedzaam) samenleven van mens en dier bij het Wereld Natuur Fonds (WNF). ‘Je moet kijken naar de achterliggende oorzaken.’ In Namibië gebeurt dat.
Toen Herman Kasaona (56) vorige week ’s nachts werd wakker gebeld, stapte hij per hoge uitzondering in de auto – ‘Als het even kan, loop ik liever’ – en reed naar de school waar een aantal nieuwsgierige olifanten op het punt stond om door de schooltuin te banjeren. Van een afstandje keek hij toe om in te schatten wat de dieren van plan waren, knipperde een paar keer met zijn lichten. ‘Toen vertrokken ze weer.’
Kasaona werkt voor de Namibische organisatie Elephant-Human Relations Aid (Ehra) en geeft leiding aan een team van olifantenwachters. Zijn team heeft via hun mobiele telefoon toegang tot een ingenieus waarschuwingssysteem: een deel van de olifanten draagt een gps-halsband en alle dorpen, boerderijen en scholen in de omgeving zijn digitaal omheind. Zodra de olifanten te dichtbij komen, worden de olifantwachters ingeseind, zodat ze de situatie kunnen oplossen voordat deze escaleert. Ook midden in de nacht.
De vrijwilligers van Ehra helpen bij het olifantbestendig maken van watervoorzieningen. Langs de onverharde wegen van Khorixas zie je naast bordjes die waarschuwen voor olifanten daarom ook gemetselde, cirkelvormige muurtjes die de watertanks erachter moeten beschermen. Als de olifant niet bij het water kan, is er immers geen probleem.
Kasaona, een vrolijke man met indringende ogen, zit vanmiddag in zijn outdoortenue op een bankje voor het Olifant Educatie Centrum, een stijlvol ontworpen constructie midden in de woestijn. Hier geeft hij schoolkinderen en buurtbewoners les over olifanten. Want olifanten mogen dan de drijvende kracht zijn achter Namibië’s toerismeindustrie – een van de belangrijkste economische sectoren van het land – niet iedereen weet hoe je met de dieren moet omgaan.
Het is namelijk geen vanzelfsprekendheid dat de olifant in Namibië leeft. In 1966 brak de Namibische onafhankelijkheidsoorlog, de olifanten vluchtten letterlijk weg voor de gevechten en staken de grens over naar buurland Angola. Pas in 1990, toen de gevechten stopten en Namibië onafhankelijk werd, keerden ze terug. Veel Namibiërs zijn daarom niet met olifanten opgegroeid.
‘Hun ouders hebben hen ooit verteld: als je een olifant ziet, moet je rennen’, zegt Kasaona. Later, toen de olifant door het toerisme een verdienmodel werd, kwamen mensen juist te dichtbij. Als je mens-dierconflicten wilt voorkomen, ligt de sweetspot ergens in het midden. ‘Je moet voorkomen dat ze te gedomesticeerd raken en tegelijkertijd laten zien wie de baas is’, zegt Kasaona. ‘Want iedereen verstopt zich als een olifant rondom zijn huis loopt, terwijl je beter hard in je handen kunt klappen om ze weg te jagen.’
Waar mens-dierconflicten in aantal toenemen, neemt ook het conflict tussen mensen toe, zegt Hilderink-Koopmans van het WNF. ‘Een muizenval vindt iedereen prima. Mensen zijn het minder snel eens over hoe je problemen met grote zoogdieren oplost.’
Waar Nederland over de wolf debatteert, heeft Namibië een levendig olifantendebat. Zo is jachttoerisme in beperkte mate toegestaan, zodat het land geld kan verdienen aan de wilde dieren en tegelijkertijd de populatiegroei van die dieren onder controle kan houden. Niet iedereen is daar blij mee. En ook in Europa klinkt daarop kritiek – wat in Namibië weer absoluut niet wordt gewaardeerd. Tegelijkertijd vinden sommige commerciële boeren, veelal witte landeigenaren, dat de Namibische overheid te weinig doet aan de overlast.
Als iemand weet hoe dubbel de Namibische verhouding met de olifant is, is het Rosy Herases, de vrouw wier watertank werd vernield. Want terwijl de 62-jarige haar verhaal doet, wacht ze bij het safaribedrijf van haar zus op een groep van veertig Duitse toeristen die ze zo langs dezelfde kudde olifanten gidst. ‘Ja, de olifanten maken er soms een zootje van’, zegt ze lachend. ‘Maar we profiteren ook ontzettend van ze.’
Sven Torfinn is al 20 jaar actief voor de Volkskrant als fotograaf in Afrika, waar hij woont in Nairobi, Kenia. Hij werkt ook als fotograaf en cameraman voor onder meer de NOS, The New York Times en The Guardian.
Iva Venneman is buitenlandredacteur van de Volkskrant. Ze schrijft over Afrika en het Mondiale Zuiden.
Na elke dood van een wolf onderzoeken experts het dier om leven en doodsoorzaak te reconstrueren. Fotograaf Mariëlle van Uitert volgde de wegen van de wolf die afgelopen april werd neergeschoten in Gelderland – en binnenkort in het museum staat.
De oprukkende wolf baart ook veehouders in Spanje zorgen. Een boer in het noordelijke Cerdillo leerde samen te leven door een eeuwenoud middel in te zetten. Ook iets voor Nederland?
Het uitsterven van planten en dieren gaat zo snel dat wordt gesproken van de Zesde Massa-extinctie. Een seizoen lang mee met vijf wetenschappers die proberen een bedreigde soort in Nederland te redden. Komt het nog goed met zwarthaarmelkzweefvlieg, rozenkransje, zomertortel en donker pimpernelblauwtje?
Source: Volkskrant