Maastricht viert deze maand naar eigen zeggen ‘het grootste christelijke feest van Nederland’, de zevenjaarlijkse Heiligdomsvaart. De middeleeuwse relikwieënverering is uitgegroeid tot een groot cultureel evenement, waar ‘André Rieu-achtige waardige aantallen’ op afkomen.
is regioverslaggever Zuid-Nederland van de Volkskrant.
Vanuit de straten naar het Vrijthof arriveren deze donderdagavond vier processies. Enkele tientallen mensen in gewaden, voornamelijk mannen, lopen op de plechtig trage maat van een drumband naar de Sint-Servaasbasiliek. De beelden van de vier Maastrichtse stadsdevoties torenen boven de gezelschappen uit. Het Mariabeeld van Sterre der Zee, de Zwarte Christus van Wyck en de borstbeelden van Sint-Lambertus en Sint-Servaas – het op een na heiligste relikwie van Maastricht – mogen niet te veel schommelen, dus krijgen de dragers eenvoudige marsorders: ‘Links, links en links.’
Onder klokgelui en in een milde wierooklucht komen de vier groepen samen. Het Vrijthof is verder leeg, aan de randen zitten de terrassen stampvol. Een oudere heer vertelt aan een jong stel, dat zegt voor André Rieu te zijn gekomen, waar ze naar staan te kijken. ‘Dit is in het klein wat je zondag in heel Maastricht ziet. De zondag daarna nóg een keer en dan worden de heiligen weer opgeborgen. Rieu kende ik trouwens al als klein mannetje.’
De vier processies van donderdagavond zijn ‘een warming-up’, zegt burgemeester Wim Hillenaar. Ze vormen de opening van de Heiligdomsvaart. Het evenement wordt elke zeven jaar in de stad gevierd en stamt uit de middeleeuwen. De eerste massale verering van relikwieën – heiligdommen – door pelgrims van heinde en verre was in 1391 in Maastricht.
‘Nu is dit het grootste christelijke feest van Nederland’, stelt Theo Bovens. De oud-gouverneur van Limburg en huidig senator is voorzitter van de organisatie van de Heiligdomsvaart. Het tien dagen durende programma voorziet in ruim tweehonderd religieuze, culturele en feestelijke activiteiten.
De twee ommegangen op de twee zondagen zijn de hoogtepunten. Dan worden zoveel mogelijk relikwieën door de stad gedragen om te worden vereerd. ‘Nou ja, getoond’, zegt Bovens. ‘Ik verwacht niet dat toeschouwers zich in devotie op de knieën storten als de Noodkist langs komt.’
Bovens doelt op het belangrijkste heiligdom, een 12de-eeuwse, met koperen reliëfs beklede eikenhouten kist met stoffelijke resten van vier bisschoppen, onder wie Sint-Servaas. Om in tijden van nood het onheil af te wenden, werd de kist ter aanbidding door de stad gedragen. In 1991 gebeurde dat tijdens de Golfoorlog voor het laatst. Begin 2020 was er door corona alle reden om het weer te doen, maar dienden gelovigen omwille van de sociale distantie hun aanbidding per e-mail te uiten.
De Noodkist is de ster van de grote processies op de zondagen. Volgens burgemeester Hillenaar komen circa 150 duizend gelovigen en niet-gelovigen ‘uit de Euregio’ op de Heiligdomsvaart af. ‘André Rieu-waardige aantallen’, meent de organisatie.
Voor de lokale economie is het niet per se een impuls. ‘Wij zitten niet verlegen om gasten uit de omgeving’, stelt Hillenaar, ‘zeker in de zomermaanden. Belangrijker is dat we immaterieel Maastricht op de kaart zetten, onze identiteit laten zien.’
Die is nauw verweven met het christelijke geloof, met Servatius als eerste verkondiger ervan in de 4de eeuw. Hij stierf in Maastricht, dat volgens Bovens uitgroeide tot een ‘enorm religieus machtscentrum en bedevaartsoord’. Om de relieken van Sint-Servaas te aanbidden, kwamen in de middeleeuwen op het hoogtepunt 125 duizend pelgrims samen. ‘En dat in een stadje met 12 duizend inwoners.’
Ze kwamen om te bidden bij zo veel en zo belangrijk mogelijke heiligdommen, overblijfselen en voorwerpen van en rondom heiligen. Steden beconcurreerden elkaar daarop en hadden soms duizenden relikwieën. De aanbidding van zo’n relikwie kon wel dertig jaar minder vagevuur opleveren.
Met alles wat aan Servatius kon worden gelinkt, had Maastricht een ijzersterke troef. Er was niet veel meer over hem bekend dan dat hij uit Armenië kwam en in het jaar 384 in Maastricht is begraven. Alle gaten in het levensverhaal van de eerste bisschop van Maastricht zijn met veel enthousiasme gevuld door hagiografen zoals de monnik Jocundus. Hij beschreef Sint-Servaas in 1080 als een katholieke versie van Superman, die dankzij het bezit van de sleutel van de hemelpoort kon beschikken over leven en dood.
Op het Vrijthof speelt de avondzon wat met de glimmende buste van de stadsheilige. In het beeld van verguld en verzilverd koper, bezet met edelstenen, zou het eigenlijke reliek zitten: een deel van de schedel van Sint-Servaas. Plexiglas beschermt het borstbeeld. Een koor zingt ‘Halleluja’ en met een grote borstel met water uit de bron van Sint-Servaas zwaait de bisschop van Roermond over de gelovigen. Daarna loopt iedereen door het Vagevuur, het straatje naar de ingang van de Servaaskerk, voor de pontificale hoogmis.
‘De opening is het meest religieuze deel van het programma’, stelt de burgemeester. De Heiligdomsvaart is deze 56ste editie uitgegroeid tot een cultureel evenement, compleet met een concert van Spinvis, jazz en dixieland in de hele stad en een zegening van motoren voorafgaand aan een tourrit.
De laatste Heiligdomsvaarten klinkt steeds meer bezorgdheid dat de culturele en feestelijke activiteiten de religieuze kern van de zaak overvleugelen. ‘Het moet geen kermis worden’, hoort Wim Hillenaar van oudere stadsgenoten. De organisatoren lieten de zorgen onderzoeken en die bleken breed gedeeld. Vergeet niet wat de Heiligdomsvaart ooit was, kregen Theo Bovens en zijn bestuur als advies. ‘Zonder het religieuze aspect wordt het een festival.’
Luister hieronder naar onze podcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant