Donderdag werd politieke geschiedenis geschreven: Groenlinks en PvdA fuseren tot een nieuwe partij. Dat is voor een goed deel te danken aan de actieclub RoodGroen. Wie zijn de drijvende krachten en hoe kregen zij het schijnbaar onmogelijke voor elkaar?
is politiek verslaggever van de Volkskrant.
PvdA-lid Frank van de Wolde (32) zit in zijn Utrechtse woonkamer als op 17 maart 2021 de eerste exitpoll binnenkomt. Hij kijkt naar de tv en ziet Sigrid Kaag een monsteroverwinning boeken. Met 27 zetels heeft zij van D66 de tweede partij van Nederland gemaakt. De PvdA van Van de Wolde? Voor de tweede maal op rij, net als bij de vorige verkiezingen, halen de sociaaldemocraten het minste aantal zetels in de geschiedenis van de partij: 9. GroenLinks doet het met 8 zetels nog slechter.
‘Ik dacht echt: wat gebeurt hier met links?’, zegt Van de Wolde. Hij is sinds 2014 lid van de PvdA. Als jonge student vond hij het onterecht dat de sociaaldemocraten door de kiezer zo hard werden afgestraft voor de deelname aan het kabinet-Rutte II. ‘Ik kijk daar nu anders naar. Ik ben linkser en progressiever geworden. Het doorgeslagen individualisme van ieder voor zich werkt niet.’ En hij maakt zich al langer zorgen over de partij die de aansluiting met jongeren dreigt te verliezen.
De verkiezingen van 2021 vallen in coronatijd. Een uitslagenavond is er niet, er zijn geen partijgenoten met wie overwinningen gevierd en frustraties gedeeld kunnen worden. Van de Wolde pakt zijn telefoon en twittert: ‘Jongens, niet in de buurt komen van een coalitie. Gewoon in de oppositie herbezinnen en de ruimte pakken om ons echt te gaan hergroeperen.’
Een vriend van hem reageert en vraagt hem wat hij zélf gaat doen om links erbovenop te helpen. ‘Die zaterdag daarop heb ik de eerste versie van het RoodGroen manifest geschreven.’ Het is een vlammend betoog voor het verenigen van linkse krachten met een duidelijk doel. ‘Onze energie moet niet verloren gaan in onderlinge strijd, maar besteed worden aan het vormen van een nieuwe beweging.’ Links moet zo snel mogelijk met één gezamenlijke lijst en één duidelijk RoodGroen-verhaal de verkiezingen in. Voor Van de Wolde staat dan al vast wat hij voor ogen heeft: de PvdA en GroenLinks moeten fuseren.
De extase waar D66’ers in 2021 in verkeren, wordt niet gedeeld door lid Daniël Boomsma (34). Hij heeft zich in 2009 aangesloten bij de partij van, dan nog, Alexander Pechtold. ‘Omdat D66 zich toen fel uitsprak tegen Geert Wilders.’ Boomsma wordt actief lid, eerst bij de jongerentak en later bij de Mr. Hans van Mierlo Stichting, het wetenschappelijk bureau. Daar brengt hij een bundel uit met de belangrijkste pamfletten en toespraken uit de partijgeschiedenis en schrijft het boek De canon van het sociaal-liberalisme.
Maar Boomsma zegt op de dag van de verkiezingszege zijn lidmaatschap op. In een vernietigend essay in Vrij Nederland legt hij op 11 oktober dat jaar uit waarom: ‘D66 is de bijwagen van centrumrechts.’ De partij is onder Pechtold succesvol door zich op te stellen als politieke dealbreaker, een nieuw CDA waarmee je links of rechts kan besturen. ‘Als je een politieke makelaar in een rechts politiek landschap wil zijn, ben je geen bondgenoot van links.’
Omdat hij zich voor het wetenschappelijk bureau van D66 zo verdiept heeft in de partijgeschiedenis, weet hij dat er ooit plannen waren voor een grote progressieve volkspartij. Voor een nieuw essay verdiept hij zich in de linkse samenwerking. Als hij tijdens het schrijven in 2022 van het bestaan van RoodGroen hoort, stuurt hij een mail. ‘Ik ben politiek dakloos’, schrijft hij. ‘Maar ik sympathiseer enorm met dit project.’ Dat GroenLinks en de PvdA moesten opgaan in een partij stond voor hem van meet af aan vast. ‘Ik vond dat een totale no-brainer.’
Op het werk schiet Boomsma zijn collega Annerijn Vink (30) aan. Hij vertelt haar over een jonge energieke club die eraan werkt om links te verenigen. Vink is dan al lid van zowel GroenLinks als de PvdA. ‘PvdA en GroenLinks vonden hetzelfde. Ja, ik vond toen al dat ze samen moesten gaan.’ Na de mokerslag van 2021 wil ze het er niet bij laten zitten. ‘Sinds ik politiek bewust ben, heeft links, afgezien van Rutte II, nooit beleid kunnen uitvoeren. Er moest iets veranderen.’
Ook PvdA’er Laura Menenti (43) wil na opnieuw een slechte verkiezingsuitslag niet stilzitten. Als Menenti in de zomer van 2021 het RoodGroen manifest leest, schrijft ze zich in voor de nieuwsbrief. RoodGroen is dan op zoek naar versterking voor het communicatieteam. ‘Leuk, dacht ik.’ Menenti loopt al langer mee in de PvdA. In 2016 voerde ze campagne voor team-Samsom. Ze zit in het talentenklasje van Jeroen Dijsselbloem en in 2017 stond ze zelf op de lijst. ‘GroenLinks en PvdA zijn het voor 99 procent met elkaar eens. Over die ene procent bevechten we elkaar. Ik werd lid van de PvdA omdat het een brede, linkse volkspartij was die groepen door alle lagen van de samenleving verbond.’
Samenwerking is volgens haar de enige oplossing om op links weer een brede volkspartij te krijgen. ‘De partij moet niet het doel zijn, het doel moet eerlijker en socialer beleid zijn.’
Het manifest van Van de Wolde raakt een snaar. In korte tijd melden zich duizenden sympathisanten. Veel zijn al lid van GroenLinks of PvdA, anderen niet. Die voelen zich dan al meer thuis bij een nog op te richten brede linkse volkspartij. Het is coronatijd, de tijd van 1,5 meter afstand – zeker niet de tijd van partijbijeenkomsten. Van de Wolde, Vink, Boomsma en Menenti komen met de meest betrokken aanhangers van RoodGroen digitaal bijeen. Via Zoom vergadert de club op regelmatige basis.
Van de Wolde weet dat de fusie van onderaf moet komen, vanuit de leden. Eerdere pogingen die van bovenaf werden geïnitieerd, sneuvelden nog voor het woord fusie kon worden uitgesproken: Femke Halsema probeerde het in 2006, Diederik Samsom en Bram van Ojik deden een poging in 2014. Van de Wolde wil de leden stap voor stap voorbereiden op steeds nauwere samenwerking. Hij geldt als het organisatorische brein van RoodGroen, met een voorliefde voor statuten en procedures. ‘Het proces moet je in stukken hakken’, weet hij.
Lees ook
Na decennia worden GroenLinks en PvdA eindelijk één partij: een tijdlijn van eerdere fusiepogingen
Via moties en congresuitspraken wil RoodGroen de partijen steeds dichter naar een fusie dirigeren door steeds een nieuwe point of no return te markeren. Van de Wolde en Menenti weten precies hoe congressen bij de PvdA werken en Vink kent GroenLinks. Ze hebben vaker gezien dat moties ondersneeuwen tussen alle honderden congresuitspraken. Het zijn symboolmoties, die het partijbestuur makkelijk naast zich neer kan leggen. RoodGroen besluit dat hun oproepen het partijbestuur tot concrete actie moet dwingen. Daarnaast moeten moties ook media-aandacht genereren, zodat de partijtop ze niet naast zich kán neerleggen.
Terwijl RoodGroen de eerste fusieplannen uitwerkt, zoeken Jesse Klaver (GroenLinks) en Lilianne Ploumen (PvdA) elkaar op in de formatie. Die nazomer ziet RoodGroen de kans om de eerste piketpaal te slaan. De partijen richten zich tot hun leden met de vraag of ze moeten meedoen met een kabinet-Rutte IV. Terwijl de achterban van zowel PvdA als GroenLinks elk hun eigen partijtop oproept dat niet te doen, zit RoodGroen op een ander spoor. Hun motie roept de top van beide partijen juist op alleen samen in een kabinet te stappen, of samen in de oppositie te gaan. ‘We zijn altijd strategisch geweest’, kijkt Menenti terug. ‘We waren steeds een stap verder dan waar het debat zich bevond.’ Vink: ‘De leden hadden dat duwtje nodig. Veel leden wilden verregaande linkse samenwerking, maar wisten dat niet van elkaar.’
RoodGroen zocht en voelde precies aan hoever de moties konden gaan, en gingen er dan nét overheen. ‘We voeren altijd net iets scherper aan de wind’, aldus Van de Wolde. Om aan te voelen wat mogelijk is, staan ze in nauw contact met de leden en met het partijbestuur.
11 juni 2022 wordt door RoodGroen gezien als hun finest hour. In het congrescentrum van Nieuwegein spreken de leden van de PvdA zich uit over de RoodGroen-motie om met een gezamenlijke lijst mee te doen aan de Eerste Kamerverkiezingen. Bij GroenLinks volgt diezelfde middag de uitslag van het ledenreferendum over dezelfde vraag. Het zou een historische politieke gebeurtenis zijn. Na jaren van gefilosofeer over linkse samenwerking zou dit een eerste concrete stap betekenen.
Waar RoodGroen altijd probeert de partijbesturen in hun moties mee te krijgen, lukt het ze dit keer niet om voorafgaand aan de stemming de zegen van de partijtop te krijgen. De motie gaat PvdA-voorzitter Esther-Mirjam Sent te ver. ‘Statutair kon dit gewoon niet’, zegt Sent er achteraf over. Tegen het advies in dient RoodGroen de motie toch in. ‘Dit was de allerbelangrijkste motie.’ Vink denkt na over een mediacampagne. ‘We gaan dus die motie indienen, hoe krijgen we onze leden zover in te stemmen? Daar zit een publiciteitskant aan.’
De schrijftalenten van de club, onder wie Boomsma, werken aan een opiniestuk. De boodschap: de tijd van discussie is voorbij, het moment voor samenwerking is nu. RoodGroen besluit het stuk niet onder de eigen naam aan te bieden. Menenti boort haar netwerk aan om prominenten te vinden die de oproep willen ondertekenen. De lijst is overtuigend, met een reeks voormalig leiders van beide partijen: Diederik Samsom, Bram van Ojik, Job Cohen, Jolande Sap, Wouter Bos, Andrée van Es en meer. De stunt slaat aan. De Volkskrant maakt er nieuws van, andere media nemen het over.
In aanloop naar het congres pakken RoodGroeners de telefoon en bellen alle sympathisanten die het manifest hebben ondertekent. Het zijn er duizenden. De boodschap: ‘Ga stemmen. Kies voor samenwerking.’ Op de grote dag zelf delen RoodGroeners voor het congrescentrum flyers uit met steminstructies. Op het podium kent de rij met insprekers die voor een gezamenlijke lijst pleiten geen eind. Zo veel enthousiaste, jonge mensen hebben ze bij de PvdA in jaren niet gezien. Stuk voor stuk zijn het jonge partijleden die de oudere garde over de streep weten te trekken.
Het zijn die dag vooral millennials en gen Z’ers die vooropgaan. Twintigers en dertigers die klaar zijn met de zelfkastijding na Rutte II. Het is een generatie die politiek bewust is geworden na de moord op Fortuyn, na de aanslagen op de Twin Towers. ‘Dit is een generatie die is opgegroeid in een tijd van normalisering van extreme politieke taal, van een normalisering van aanvallen op bevolkingsgroepen’, zegt Boomsma.
Daartegenover staan mensen als Ad Melkert en Rob Oudkerk, oudgedienden die zich vanuit de PvdA nog steeds fel verzetten tegen de fusiedrang. Melkert en Oudkerk zijn sociaaldemocraten die de hoogtijdagen van Paars I en II, van de PvdA, hebben meegemaakt. Maar nostalgie is een luxe die de nieuwe generatie zich niet kan veroorloven. ‘De jaren negentig zijn niet meer dan een tijd van verhalen over optimisme dat wij nooit hebben kunnen ervaren’, ziet Boomsma. Hij is inmiddels lid GroenLinks én PvdA en heeft in 2023 RoodGroen verlaten om politiek adviseur van de Tweede Kamerfractie te worden.
Die dag op het podium van het congrescentrum in Nieuwegein maken de voorstanders duidelijk dat de GroenLinks en PvdA alleen samen vooruit kunnen. Met een gedeelde Eerste Kamerlijst toont GroenLinks-PvdA aan dat het een machtsfactor kan zijn die weer meedoet in het centrum van de macht. Nadat de achterbannen van GroenLinks en PvdA hebben ingestemd met het historische besluit, volgt het eerste electorale succes. GroenLinks-PvdA wordt bij de Eerste Kamerverkiezingen de tweede partij. Het succes wordt herhaald bij de Tweede Kamerverkiezingen als de partijen met een gezamenlijke kieslijst, gezamenlijk programma en één lijsttrekker de VVD verslaan. Alleen de PVV wordt groter.
Als donderdag de uitslag van de stemming wordt bekendgemaakt, vliegen de RoodGroeners elkaar in de armen. ‘Dit is waar we al die jaren voor gewerkt hebben’, zegt Menenti. Van de Wolde: ‘Het is gewoon gelukt.’ Partijleider Timmermans en een van de medearchitecten van het project, Jesse Klaver, zien de rol van RoodGroen als onmisbaar. Klaver: ‘Met hun voortdurende initiatieven om de boel aan te jagen zijn zij van niet te onderschatten belang geweest. Zij hebben het vuurtje steeds verder ontstoken.’ Timmermans denkt daar hetzelfde over. ‘Ik denk dat zij een cruciale rol hebben gespeeld.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant