In Sierra Leone grijpt mpox (voorheen apenpokken) exponentieel snel om zich heen. Experts maken zich grote zorgen. Niet alleen over de snelle verspreiding, maar ook over de kans dat het virus ‘leert’ zich via de lucht te verspreiden.
Maarten Keulemans is wetenschapsredacteur bij de Volkskrant, gespecialiseerd in klimaat en microleven.
Deze week besloot een noodcomité van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) een waslijst maatregelen tegen verspreiding van het mpox-virus te verlengen. De uitbraak in Afrika blijft voorlopig een internationale noodsituatie, oftewel een Public Health Emergency of International Concern (PHEIC) in de juridische taal van de WHO.
Hoewel er geen onmiddellijk gevaar is voor een nieuwe pandemie en er een vaccin bestaat tegen mpox, zijn experts toch diep bezorgd. Zij tobben over zeker drie hoofdpijndossiers.
In november bezocht een jongeman uit de Sierra Leoonse hoofdstad Freetown een kustplaats, waar hij betaalde seks had. Eenmaal terug kreeg hij hoofdpijn, koorts en pijnlijke bulten op zijn lichaam. Mpox, zo kwam aan het licht. Van de ‘Nigeriaanse’ variant genaamd 2b, om precies te zijn: de variant die in 2022 ineens opdook in Europa en sindsdien nog steeds op een laag pitje rondgaat door de westerse gayscene.
Inmiddels groeit de uitbraak in Sierra Leone haast ongeremd, in exponentieel tempo. In het kleine West-Afrikaanse land, met 9 miljoen inwoners, zijn inmiddels zeker drieduizend mensen besmet geraakt. Maar waarschijnlijk is dat maar een kwart van het werkelijke aantal, volgens een inschatting in wetenschapsblad Nature. Zeker vijftien mensen zijn aan de ziekte overleden.
Dat doet vermoeden dat er ‘een soort kantelpunt is bereikt in de immuniteit van de pokkenvaccins’, vreest viroloog Marion Koopmans, die momenteel in Rwanda is om de zaak te bespreken. Het aloude pokkenvaccin beschermt namelijk ook enigszins tegen het verwante mpox-virus. Maar omdat de pokken is uitgebannen, lopen er inmiddels steeds meer jongeren rond die er niet tegen zijn gevaccineerd. Een kwetsbaarheid waarvan het mpox-virus nu gebruik lijkt te maken.
3.000 kilometer verderop, in de Democratische Republiek Congo, gaat intussen nog altijd de mpox-variant 1b rond. Gezondheidswerkers hebben moeite om het virus te volgen in het door oorlog en armoede versnipperde land.
Hoewel mpox eigenlijk een knaagdiervirus is, heeft het de neiging onopgemerkt rond te sluipen. Zo onthulden genetica-experts vorige week dat de West-Afrikaanse variant van mpox waarschijnlijk al in 2014 op de mens is overgegaan – liefst acht jaar voordat het wereldwijd uitwaaierde.
Anders dan corona of griep is mpox een DNA-virus, met genetisch materiaal dat steviger in elkaar zit. Daardoor verandert het langzamer bij de voortplanting door zogenoemde mutaties, toevallige verspringingen in zijn bouwplan.
Het nachtmerriescenario is dat mpox ‘leert’ zich door de lucht te verspreiden. ‘Ik durf niet te garanderen dat dit uiteindelijk niet net zo overdraagbaar wordt als de pokken, door de lucht’, waarschuwt Koopmans. ‘En dat kan abrupt gaan. Wat deze virussen soms doen, is hele stukken van hun erfelijk materiaal eruit gooien.’
Verspreiding door de lucht zou betekenen dat het virus zich ook kan verspreiden via opengesprongen blaasjes, of zelfs via hoesten of niezen.
Gesoebat is er intussen over de vraag of het Sierra Leoonse virus niet stiekem al een nieuwe variant is. Het virus verspreidt zich opvallend makkelijk, weliswaar nog via direct huid-op-huidcontact, maar anders dan de ‘gewone’ 2b-variant ogenschijnlijk net zo makkelijk via vrouwen als via mannen.
Een deels Rotterdams onderzoek dat nog in aantocht is, laat intussen zien dat het virus ook binnen huishoudens gemakkelijk van mens tot mens springt. ‘Maar dat kan ook door lichamelijk contact komen’, benadrukt Koopmans.
In wetenschapsblad Science blijken virologen en epidemiologen nogal verdeeld over de vraag wat voor vlees men precies in de kuip heeft. ‘We zijn een beetje in verwarring van wat hier gebeurt’, citeert Science-epidemioloog Yap Boum van het WHO-noodcomité. ‘De situatie in Sierra Leone lijkt op (de ernstigere Congolese variant, red.) 1b, qua verspreiding en klinische verschijnselen.’
Anderen houden het erop dat wat er in Sierra Leone gebeurt, gewoon is wat je ziet als de ‘westerse’ variant 2b losgaat in een grote, arme, niet goed beschermde bevolking. ‘In de juiste omstandigheden zal ook 2b doen wat 1b doet’, aldus de Canadese viroloog Jason Kindrachuk, die de herkomst van de Sierra Leoonse uitbraak uitdokterde, in Science.
Intussen is de gezondheidszorg in Sierra Leone volledig overweldigd, signaleert de WHO. In hoofdstad Freetown is eigenlijk maar plek om zestig patiënten te isoleren bij een ziekte als mpox.
De WHO-noodcommissie raadt dan ook aan om het virus te bestrijden als een oplaaiende natuurbrand: brandhaardjes uittrappen (door patiënten te isoleren en hun contacten te waarschuwen) en het risicogebied nathouden (door risicogroepen en zorgwerkers te vaccineren).
Maar zoals bij elke oplaaiende natuurbrand is het spannend of dat genoeg is. Zo bevestigde buurland Liberia vorige week dat er ook daar meer dan zeventig inwoners recentelijk zijn geïnfecteerd met het mpox-virus.
Het goede nieuws is dat er vaccins zijn tegen mpox, maar het helpt niet mee dat er aan dat bluswater uitgerekend in Afrika tekort is. Van de 1,3 miljoen vaccins die vorig jaar werden geproduceerd, werden er slechts 61 duizend verscheept naar Afrika, minder dan 5 procent.
De abrupte terugtrekking van donateurland VS uit zowel de WHO als de hulpverlening aan armere landen, helpt niet mee. Vooral in de Democratische Republiek Congo financierden de VS een groot deel van de strijd tegen mpox, aldus Nature.
Intussen is het regenseizoen op komst, de periode waarin men ook in Sierra Leone meer binnenshuis bij elkaar zit. Dat biedt het virus nieuwe kansen, vrezen experts. ‘De komende vijf tot tien jaar kan dit heel goed een groter, meer wereldwijd probleem worden’, aldus de Amerikaanse evolutiebioloog Kristian Andersen in Science.
Luister hieronder naar onze wetenschapspodcast ‘Ondertussen in de kosmos’. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Alles over wetenschap vindt u hier.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant