Wereldwijd groeit de paniek onder autofabrikanten omdat China de export van zeldzame aardmetalen aan banden heeft gelegd. De eerste productielijnen zijn al gesloten. Niet eerder werd de wereldwijde afhankelijkheid van China zo pijnlijk duidelijk. ‘Het is echt menens.’
is economieredacteur. Hij is specialist duurzaamheid en circulaire economie.
Deng Xiaoping, de voormalige Chinese leider en bekend als ‘de architect van het moderne China’, constateerde het al in de jaren tachtig. ‘Het Midden-Oosten heeft olie, China heeft zeldzame aardmetalen.’ Zijn land, zo kondigde Deng aan, zou zich gaan toeleggen op het delven en raffineren van deze groep cruciale grondstoffen. Niet alleen om eraan te verdienen, ook vanwege het strategische belang.
Zijn woorden klinken vandaag nog indringender dan toen. De wereld is voor onmisbare zeldzame aardmetalen inmiddels zo afhankelijk van China, dat het land er een machtig geopolitiek wapen mee in handen heeft. En het is niet bang dat wapen daadwerkelijk in te zetten, ontdekt het Westen tot zijn schrik.
In april heeft China, als onderdeel van de handelsoorlog met de Verenigde Staten, de export ingeperkt van een aantal zeldzame aardmetalen. Die zijn onder meer broodnodig voor de productie van extra sterke magneten. Nu de voorraden zijn geslonken, schroeven de eerste bedrijven hun productie al terug. Met name de auto-industrie luidt de noodklok.
Moderne auto’s zitten vol magneten die hun kracht danken aan het bijmengen van zeldzame aardmetalen. Ze zitten in ruitenwissers, autoramen, luidsprekers, in het stuur en in het remsysteem. En ze zijn een belangrijk onderdeel voor de motoren van elektrische auto’s.
Meerdere productielijnen liggen al stil, aldus de Europese vereniging van autoleveranciers Clepa deze week, zonder namen van bedrijven te noemen. In elk geval heeft Suzuki Motor de productie van zijn Swift-modellen opgeschort, meldde persbureau Reuters donderdag op basis van anonieme bronnen. Deze auto’s worden onder meer in Hongarije gebouwd.
Voor de Eurocommissaris van Handel, Maros Sefcovic, was deze ‘alarmerende situatie’ een ‘prioriteit’ in een overleg met zijn Chinese ambtsgenoot afgelopen dinsdag, zei hij zelf. De twee kwamen echter niet tot een oplossing.
Volgens het Duitse Handelsblatt willen de Chinezen onder meer geavanceerde chipmachines van het Nederlandse ASML kunnen kopen. Daar rust nu – op aandringen van de Amerikanen – een exportban op om China te dwarsbomen bij het ontwikkelen van moderne computerchips.
‘Het is echt menens’, ziet hoofdwetenschapper Ton Bastein van het Nederlands Materialen Observatorium, onderdeel van onderzoeksinstituut TNO. Als de magneten niet binnen een aantal weken alsnog geleverd worden, zullen ook de eerste bedrijven in Nederland door hun voorraden heen raken, verwacht hij.
Het draait allemaal om zeldzame aardmetalen: een groep van zeventien metalen met eigenschappen die tal van industriële toepassingen kennen. Twee derde komt uit de Chinese bodem, een nog groter deel wordt in China geraffineerd. Sommige soorten zeldzame aardmetalen zijn zelfs vrijwel alleen in China te krijgen. En dat geeft een enorme macht.
Op dit moment ligt de handel in zeven zeldzame aardmetalen aan banden. Het gaat onder meer om dysprosium en terbium, nodig om sterke, hittebestendige magneten te maken. Mochten deze metalen eerst nog vrijelijk de grens over, sinds april moet de Chinese overheid eerst een exportvergunning afgeven. Hetzelfde geldt voor Chinese magneten waarin deze aardmetalen zijn verwerkt.
Volgens Clepa hebben Europese autobedrijven sinds april honderden exportvergunningen aangevraagd, en is hiervan nog maar een kwart toegekend. Een deel werd afgewezen om ‘hoogst procedurele redenen’. Daarnaast lijkt er sprake van opstoppingen bij de Chinese douane. Die heeft ook vrachten met magneten tegengehouden waar geen exportbeperkingen op zitten, omdat het verschil soms moeilijk te bepalen is.
Beijing stelde de beperkingen in nadat de Amerikaanse president Donald Trump het land in april met hoge importheffingen om de oren had geslagen. Als onderdeel van een wapenstilstand in deze handelsoorlog hebben de twee landen hun heffingen over en weer tijdelijk verlaagd. Maar tot grote irritatie van de Verenigde Staten komt de export van de zeldzame aardmetalen nog altijd maar beperkt op gang.
Want ook in de VS staat het bedrijfsleven in de alarmstand. Daar kampte autobedrijf Ford in mei al een paar dagen met een tekort aan onderdelen met zeldzame aardmetalen, waardoor het de bouw van zijn Explorer SUV eventjes moest staken. Het is een wereldwijd probleem: de Indiase auto-industrie heeft haar regering gewaarschuwd dat de productie uiterlijk deze maand ‘knarsend tot stilstand komt’, volgens een document in handen van Reuters.
Dat China zo’n overwicht kon veroveren, komt mede doordat het Westen decennialang vrijhandel boven strategisch denken heeft geplaatst, zegt Irina Patrahau van het The Hague Centre for Strategic Studies. Zij doet bij de Haagse denktank onderzoek naar grondstoffen- en energiepolitiek.
Zo kan het dat de Verenigde Staten 25 jaar geleden hun enige Amerikaanse mijn voor zeldzame aardmetalen sloten. Het was nou eenmaal een stuk goedkoper om deze materialen uit China te halen.
Het is niet voor het eerst dat China zijn dominantie in de grondstoffenproductie uitbuit. Nadat Japan in 2010 een Chinese visser had gearresteerd die met twee schepen van de kustwacht in botsing was gekomen, beperkte China de export van zeldzame aardmetalen bijvoorbeeld al eens een aantal weken.
Maar zo ver als nu ging China niet eerder, zegt Patrahau. Naar de precieze beweegredenen is het volgens haar gissen. Het handelsconflict met de Verenigde Staten lijkt de belangrijkste aanleiding, zegt ze. Mogelijk treft China ook andere landen om te voorkomen dat Amerikaanse bedrijven magneten en grondstoffen elders kunnen inslaan.
Het is ook mogelijk dat de huidige tekorten buiten de VS zijn ontstaan doordat de Chinese overheid alle nieuwe vergunningsaanvragen en exportcontroles moeilijk aankan. Maar, wijst Patrahau, China en de westerse wereld zijn al jaren verwikkeld in een race om technologisch overwicht. Het komt Beijing vermoedelijk niet slecht uit om zand in te raderen van concurrerende techsectoren te strooien. ‘China kan dit bijvoorbeeld ook inzetten om de westerse wapenindustrie te ontregelen.’
En dan te bedenken dat Beijing nog lang niet zijn hele arsenaal in stelling heeft gebracht. De regering zou ook de handel in andere zeldzame aardmetalen kunnen inperken, of helemaal geen vergunningen meer kunnen uitgeven. China domineert bovendien ook de markt van andere cruciale grondstoffen. Neem lithium en nikkel, twee metalen die onmisbaar zijn voor accu’s.
Of China op dit vlak escaleert of inbindt, hangt onder meer af van het verloop van zijn conflict met Washington. Patrahau verwacht echter dat het land voorzichtig zal opereren. ‘Als het de export van zeldzame aardmetalen compleet in de ban doet, zou dat op de korte termijn enorme gevolgen hebben voor de getroffen landen. Maar het betekent ook dat het voor die landen heel urgent wordt om voor de langere termijn alternatieven te zoeken. Dan verliest China dit drukmiddel.’
De afgelopen jaren – in het bijzonder sinds het incident met Japan – zijn de zorgen over deze afhankelijkheid al gegroeid. Niet voor niets kondigde de Europese Commissie afgelopen week nog aan te investeren in de winning van zeldzame aardmetalen in Malawi en Zuid-Afrika.
Het winnen en raffineren van zeldzame aardmetalen is technisch complex, waardoor het duur is en jaren kost om dit elders voor elkaar te krijgen. Ook met Chinese magneten is het lastig concurreren, gezien de ervaring die China heeft met grootschalige productie en de lagere loonkosten. Recycling van zeldzame aardmetalen komt, mede door de kleine hoeveelheden waarin ze doorgaans in electronica verwerkt zijn, intussen nauwelijks van de grond.
‘Uiteindelijk is de vraag in hoeverre we bereid zijn om afscheid te nemen van klassiek economisch denken, van de vrije markt zoals die nu is georganiseerd’, zegt Ton Bastein van het Nederlands Materialen Observatorium. Hoewel hij merkt dat de aandacht voor kwetsbare afhankelijkheden bij bedrijven is gegroeid, vermoedt hij dat vele in hun oude gewoonten zullen schieten zodra de goedkope Chinese magneten weer vrijelijk de wereld overgaan.
Het grootschalig openen van nieuwe mijnen en raffinaderijen heeft alleen kans van slagen als investeerders prijsgaranties krijgen, denkt hij. ‘Omdat China bijna een monopolie heeft, kan het de prijzen laten zakken en andere partijen uit de markt drukken als het dat wil.’ Dat maakt het nog moeilijker te ontsnappen uit de knellende grondstoffenwurggreep die China al decennialang aan het aantrekken is.
Luister hieronder naar onze podcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant