Media focussen bij nationale verkiezingen te vaak op de vraag hoe kandidaten denken over Europa, terwijl de werkelijke vraag is hoe zij omgaan met de democratie en de rechtsstaat.
De uitkomst van de Poolse presidentsverkiezingen is een klap in het gezicht van ‘Brussel’, aldus verschillende Nederlandse media. De winnaar, Karol Nawrocki, is ‘tegen Europese integratie' en zal besluitvorming in de Europese Unie moeilijker maken. Dit in tegenstelling tot de recente presidentsverkiezingen in Roemenië, waar de ‘pro-Europese’ kandidaat Nicusor Dan won van zijn ‘anti-Europese’ opponent. Nationale verkiezingen worden zo gereduceerd tot een keuze over Europa, terwijl de werkelijke vraag is hoe de verschillende partijen omgaan met democratie en rechtsstaat.
De gemiddelde Nederlander heeft weinig kennis van Poolse of Roemeense politiek. Verkiezingen zijn een goede aanleiding om aandacht te geven aan deze maatschappijen. Journalisten gaan daarvoor op zoek naar iets herkenbaars. Steeds vaker wordt daarbij de beschrijving van ‘voor’ of ‘tegen’ Europa gebruikt.
Een ‘anti-Europese’ kandidaat (George Simion in Roemenië, Nawrocki in Polen) staat dan tegenover een ‘pro-Europese’ kandidaat (Dan in Roemenië en Rafal Trzaskowski in Polen). Door het zo te duiden lijkt het alsof elk van die verkiezingen een herhaling is van het EU-referendum in Nederland in 2005, of het Brexit-referendum in 2016. Dat is te simpel.
‘Anti-Europees’ zijn is vaak codetaal voor een bredere ideologische agenda die tegelijk zeer kritisch is op migratie, lhbti-rechten en diversiteitsbeleid. Dan komt in Nederland de neiging op om een statement te maken, bijvoorbeeld door een afgezant van de regering naar een Pride-parade in Hongarije te sturen. Dit is echter symptoombestrijding. Politieke aanvallen op migranten en seksuele minderheden zijn vaak afleidingsmanoeuvres om het volk te winnen. Het leidt de aandacht af van corruptie en de uitholling van democratie en rechtsstaat.
Rapporteren over anti-liberale standpunten of er een politiek statement tegen maken, speelt autocratische leiders in de kaart. Het maakt het makkelijk voor hen om zich op te werpen als beschermer van het volk tegen buitenlandse krachten die liberaal beleid op willen dringen. Hoe ondertussen de rechtsstaat wordt ondergraven, blijft onderbelicht.
Over de auteurs
Pieter de Wilde is hoogleraar Europese politiek en maatschappij aan de faculteit der letteren, Rijksuniversiteit Groningen. John Morijn is bijzonder hoogleraar recht en politiek in de internationale betrekkingen aan de faculteit rechtsgeleerdheid, Rijksuniversiteit Groningen.
Dit is een ingezonden bijdrage, die niet noodzakelijkerwijs het standpunt van de Volkskrant reflecteert. Lees hier meer over ons beleid aangaande opinie stukken.
Eerdere bijdragen in deze discussie vindt u onder aan dit artikel.
Wat er werkelijk op het spel staat in steeds meer nationale verkiezingen, is de toekomst van de democratie en rechtsstaat in Europa. De kernvraag voor de Roemeense en Poolse kiezers was of ze bereid zijn te stemmen op een partij die de rechtsstaat wil verdedigen en versterken. De vraag was of burgers opnieuw wilden kiezen voor verdeling van macht, een rechtssysteem waar niemand boven staat, een ecosysteem van tolerantie voor protesteren in het publieke domein, voor onafhankelijke organisaties als vakbonden en universiteiten, en voor vrijheid van meningsuiting voor individuen, zoals influencers en opiniemakers.
Deze vrijheden vormen een essentiële begrenzing van de mogelijkheden van machthebbers om namens het hele volk te handelen. We laten ons een loer draaien door veel aandacht te geven aan standpunten over migratie of gender. De werkelijke agenda van nationale autocraten is het om zeep helpen van nationale rechtsstatelijke basisstructuren.
En als een kritische massa van lidstaten gaat ontstaan binnen de Europese Unie die deze autocratische uitholling steunt, kan ook ‘Europa’ niet meer de rol spelen die steeds belangrijker wordt: het functioneren als extra slot op de deur tegen nationale regeringen die de rechtsstaat willen uithollen.
Het blijkt ook in andere Europese landen moeilijk om een electoraal thema te maken van rechtsstaatsbescherming. De ironie is dat veel democratische, pro-Europese kiezers niet op de kandidaat stemmen die in elk geval de basisstructuur wil bewaken. Ze komen niet, of ze stemmen blanco, of zelfs op de tegenstander. De reden is dat democratie niet voldoende levert. Huizen zijn ook in Polen en Roemenië voor veel jongeren en starters niet te betalen. Klimaatverandering gaat onverminderd door zonder gedragen oplossing. Steeds meer stemmers zijn zo bereid rechtsstatelijke garanties weg te gooien.
Juist omdat ook de media alleen kan blijven functioneren in een omgeving waarin democratie en rechtsstaat blijven samengaan, zou berichtgeving over nationale verkiezingen in Europese landen, inclusief Nederland, ook de meer structurele kanten van politieke keuzes moeten belichten.
Dergelijke berichtgeving kan helpen duiden wat er moet gebeuren om Europeanen ervan te overtuigen dat ze té veel te verliezen hebben als ze over de band van verkiezingen de rechtsstaat in de waagschaal leggen. Dat is veel principiëler, en ook veel relevanter, dan het vraagstuk of een politicus pro- of anti-Europees is.
Wilt u reageren? Stuur dan een opiniebijdrage (max 700 woorden) naar opinie@volkskrant.nl of een brief (maximaal 200 woorden) naar brieven@volkskrant.nl
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant