Met een reeks spectaculaire droneaanvallen heeft Oekraïne zondag een gevoelige klap toegebracht aan de Russische luchtmacht. Ver in Rusland werden tientallen kostbare Russische bommenwerpers vernietigd tijdens operatie Spinnenweb. Welke gevolgen heeft de aanval voor de oorlog?
Door Pepijn de Lange, Pieter Sabel en Daan de Vries
Zwarte rookpluimen stijgen zondagmiddag op boven de Russische luchtmachtbasis Belaja, in het zuiden van de Siberische provincie Irkoetsk. Het vliegveld, ruim 4.000 kilometer van de Oekraïense grens, is getroffen door vijandelijke drones. Niet eerder wist Oekraïne zo diep in Rusland een luchtaanval uit te voeren.
@VGlagola/Telegram
Nog eens 1.700 kilometer naar het oosten mislukt een aanval op het vliegveld Oekrainka. Wel duiken er Oekraïense drones op in de westelijke provincies Rjazan en Ivanovo en in het Noord-Russische Moermansk, gelegen binnen de noordpoolcirkel. De vliegvelden zijn de bases voor Russische bommenwerpers die vrijwel dagelijks raketten afvuren op Oekraïense steden en de Oekraïense infrastructuur.
Geslaagde aanvallen op 1 juni
Mislukte aanval op 1 juni
Drone- en luchtaanvallen vanaf 1 januari
Bron: Acled, Institute for the Study of War
Uit satellietbeelden blijkt dat een paar dagen voor de Oekraïense aanvallen de bommenwerpers op de luchtmachtbases nog in rijen in de buitenlucht stonden opgesteld. ‘Rusland was in de veronderstelling dat deze vliegvelden buiten bereik lagen van Oekraïne’, zegt Frans Osinga, hoogleraar oorlogsstudies aan de Universiteit Leiden. ‘Tot zondag had het daarin ook gelijk.’
Bron: Planet Labs
Het is niet voor het eerst dat Oekraïne profiteert van onderschatting door de Russische legerleiding. De aanval doet denken aan het tot zinken brengen van het Russische vlaggenschip Moskva (in april 2022), de aanval op de Krimbrug (oktober 2022) en de inval in Koersk (augustus 2024). Steeds hield Rusland onvoldoende rekening met een Oekraïense aanval.
Vanuit een grijze container op een oplegger van een vrachtwagencombinatie stijgt zondag plotseling een kleine drone op. Achter de vrachtwagen zijn al rookwolken te zien, hoogstwaarschijnlijk van explosies op de luchtmachtbasis Belaja.
Op basis van onderzoek acht de Volkskrant het waarschijnlijk dat de beelden zijn gemaakt op een parkeerterrein bij het dorp Malta, niet ver van de luchtmachtbasis in Irkoetsk. In een andere video is te zien hoe een groep vrachtwagenchauffeurs bij een tankstation met stenen probeert te voorkomen dat de drones opstijgen. Reclameborden voor een lokaal café doen vermoeden dat de beelden zijn gemaakt in de buurt van de luchtmachtbasis.
De drones zijn volgens de Oekraïense veiligheidsdienst SBOe Rusland binnengesmokkeld en verstopt in de metalen daken van een partij houten huisjes. Dat zou onder meer zijn gebeurd in een loods in Tsjeljabinsk, een stad ongeveer 2.700 kilometer ten oosten van Kyiv, nabij de grens van Rusland met Kazachstan. De Russische autoriteiten zeggen dat zij de huurders van de loods hebben gearresteerd. Het is niet bekend bij welke aanval deze drones zijn gebruikt.
@babr_mash/Telegram
Voor de aanval werden de drones op vrachtwagens geladen en in de buurt van de vijf luchtmachtbases gebracht. Daar werden de onbemande vliegtuigjes zondag op afstand geactiveerd, met als doel het vernietigen van de Russische bommenwerpers.
Het is een aanvalsmethode die Oekraïne niet eerder toepaste. Tot dusver voerde Oekraïne aanvallen op Russisch grondgebied met langeafstandsdrones uit, die na het opstijgen urenlang in de lucht zijn. Dat gaf Rusland de tijd om de drones te detecteren en te onderscheppen. Door gebruik te maken van vrachtwagens konden de Oekraïense drones hun doelwitten van dichtbij naderen.
Bij vier van de vijf vliegvelden slaagde de Oekraïense opzet en stegen de drones volgens planning op uit de vrachtwagens. Bij luchthaven Oekrainka in Amoer, het meest afgelegen doelwit van de Oekraïense aanval, ging het mis: op minder dan tien kilometer van het vliegveld vloog de vrachtwagen met drones in brand. De 62-jarige chauffeur kwam om het leven toen hij op zoek ging naar de oorzaak van de brand en de drones vroegtijdig explodeerden, meldt het pro-Russische Telegramkanaal Baza.
Onafhankelijk geverifieerde informatie over de schade aan Russische zijde is zo kort na de aanval nog schaars. Vanwege bewolking ontbreken vooralsnog satellietbeelden van na de aanval. Volgens de Oekraïense veiligheidsdienst SBOe werden 41 vliegtuigen getroffen, die samen een waarde van ruim 7 miljard dollar zouden vertegenwoordigen. Het zou gaan om Russische strategische bommenwerpers (typen Tu-22, Tu-95 en Tu-160) en een commando-en-radarvliegtuig (A-50). Die claim wordt gestaafd door dronebeelden die de Oekraïners hebben vrijgegeven.
Toepolev Tu-95
Lengte: 46,2 m
Hoogte: 12,1 m
Spanwijdte: 50,1 m
Maximale vlieghoogte: 13.716 m
Vliegbereik: 10.500 km
Toepolev Tu-22
Lengte: 41,6 m
Hoogte: 10,1 m
Spanwijdte: 23,2 m
Maximale vlieghoogte: 14.700 m
Vliegbereik: 2.500 km
Toepolev Tu-160
Lengte: 54,1 m
Hoogte: 13,1 m
Spanwijdte: 55,7 m (ingeklapt 35,6 m)
Maximale vlieghoogte: 15.500 m
Vliegbereik: 12.300 km
Bron: Acled, The Institute of the Study of War, The Military Balance, GraphicNews
Hoeveel toestellen van ieder type zijn getroffen, is niet duidelijk. Een functionaris van de Oekraïense Veiligheidsraad meldde maandagochtend dat dertien vliegtuigen waren vernietigd. President Volodymyr Zelensky stelde eerder dat 34 procent van de op Russische vliegvelden gestationeerde vliegtuigen die kruisraketten kunnen afvoeren, is geraakt. Absolute aantallen noemde Zelensky niet.
Vaststaat dat Rusland ook voor de aanval van zondag al over een relatief kleine vloot aan strategische bommenwerpers beschikte. Eind vorig jaar telde de Russische vliegtuigvloot 126 van deze toestellen, blijkt uit de The Military Balance, een rapport van het in Londen gevestigde Internationaal Instituut voor Strategische Studies. Volgens het Britse weekblad The Economist waren nog geen 90 toestellen operationeel.
Het Russische leger gebruikte de getroffen toestellen tot voor kort bij de luchtaanvallen waarmee het de Oekraïense bevolking al bijna drie jaar teistert. Zo stegen vorige week vanaf vliegbasis Olenja nog zes Tu-95-toestellen op om kruisraketten op Oekraïne af te vuren. Hoewel Rusland het laatste jaar voornamelijk kamikazedrones inzet, ziet de Oekraïense luchtafweer nog maandelijks enkele tientallen raketten richting Oekraïense steden en dorpen vliegen.
Mede door munitietekorten is de Oekraïense luchtverdediging niet in staat om alle Russische projectielen te onderscheppen. ‘Het is daarom logisch dat Oekraïne niet alleen probeert de pijlen van de vijand uit de lucht te schieten, maar zich ook richt op de boogschutter: de Russische bommenwerpers’, zegt hoogleraar Osinga.
President Volodymyr Zelensky (links) met het hoofd van de Oekraïense Veiligheidsdienst SBOe, Vasyl Maljoek.
Eyepress/Reuters
Voor Rusland is het een militaire én politieke blamage dat Oekraïne zo diep op zijn grondgebied kon toeslaan, zegt Osinga. Zware bommenwerpers zijn kostbaar en schaars: van de moderne Tu-160 heeft het Russische leger minder dan vijftien exemplaren. De Tu-95- en Tu-22M-bommenwerpers worden niet meer geproduceerd. Rusland moet nu onderzoeken hoe het zijn overgebleven vliegtuigen beter kan beschermen, ook ver achter het front.
De aanval heeft bovendien een deuk geslagen in de nucleaire afschrikking die Rusland als kernmacht heeft. De beschadigde en vernietigde bommenwerpers waren in staat om kernwapens af te vuren. Dat deze toestellen zo kwetsbaar blijken, ondermijnt de macht van Rusland. Sommige Russische militaire bloggers riepen het Kremlin zondag op om de aanval te vergelden met kernwapens.
Nu westerse bondgenoten hun restricties op het gebruik van langeafstandswapens hebben opgeheven, krijgt Oekraïne veel meer mogelijkheden om doelen op Russisch grondgebied te bestoken. Ruim tweehonderd Russische militaire en paramilitaire bases komen binnen bereik.
Rusland lijkt in heel Europa uit te zijn op chaos. Het gaat om sabotage, spionage en intimidatie, maar ook om drones rond strategische doelen.
In de podcast Schaduwoorlog duiken Huib Modderkolk en Annieke Kranenberg in de wereld van spionage, sabotage, beïnvloeding en cyberaanvallen, met speciale aandacht voor de toename van hybride oorlogsvoering door Rusland en andere landen.
Source: Volkskrant