is columnist van de Volkskrant en werkt als adviseur voor overheden en maatschappelijke organisaties.
Trammelant in topambtenarenland. Het kabinet wil het aantal rijksambtenaren dat valt binnen de ‘Algemene Bestuursdienst’, het gezelschap waaruit mensen worden gerekruteerd voor de 1.800 hoogste functies, terugbrengen naar 1.300 of zelfs 550. Daarnaast moet elk lid van het dan resterende elitekorps met een ‘persoonlijk leiderschapsplan’ werken aan het verder ontwikkelen van ‘burgerperspectief’, praktijkkennis, rechtsstatelijk besef, vakinhoudelijke kennis, ‘reflectie’ en ‘inclusie’.
Dit komt allemaal niet uit de lucht vallen. In de zakelijke jaren negentig werd het huidige systeem ingevoerd, waarin de hoogste ambtenaren roulerende managers zijn uit een door Binnenlandse Zaken geregelde poule. De hoop was dat ministeries beter met elkaar zouden samenwerken als leidinggevenden minder verkleefd zouden zijn met hun departement. Dit moest ook voorkomen dat een topambtenaar zo lang op zijn plek zit dat híj de beslissingen neemt en de politicus slechts als hinderlijke passant ziet.
De honderd allerhoogste ambtenaren móchten tot voor kort niet langer dan vijf jaar op hun plek blijven. Tegenwoordig is dat zeven jaar, want de laatste jaren is er meer oog gekomen voor de keerzijde van deze werkwijze: de bovenbazen dreigden zo wel pure procesmanagers te worden, die niet per se veel affiniteit hadden met de inhoud van hun werk. Ze worden om die reden medeverantwoordelijk gehouden voor de lawine van onuitvoerbaar beleid die Nederland over zich heen heeft gekregen.
Nu is er dan deze aangekondigde ingreep van NSC-minister Judith Uitermark van Binnenlandse Zaken. Waarop direct een fel verweer is verschenen van twee hoogleraren, en niet zomaar twee hoogleraren: Mirko Noordegraaf en Martijn van der Steen, leden van de onafhankelijke visitatiecommissie die in opdracht van Uitermarks eigen ministerie toeziet op de ontwikkeling van genoemde Algemene Bestuursdienst. In een dramatisch getiteld essay, Topambtenaar als zondebok, voorspellen ze ‘een vergaande verzwakking van de rijksdienst’. Ze menen dat de plannen ‘meer lijken voort te komen uit ressentiment richting ambtenaren dan uit een zorgvuldige analyse’, schrijven ze in vakblad Binnenlands bestuur.
Zo zo, nou nou.
Over onze columns
Columnisten hebben de vrijheid hun mening te geven en hoeven zich niet te houden aan de journalistieke regels voor objectiviteit. Lees hier onze richtlijnen.
Ze maken wel een beetje een karikatuur van Uitermarks Kamerbrief. Dat er weer wat meer aandacht komt voor vakinhoudelijke kennis – een reparatie nadat die kennis aantoonbaar is afgenomen – versimpelen zij tot de suggestie dat je straks natuurkundige moet zijn om je met de energietransitie te mogen bemoeien. Met de nadruk die Uitermark legt op rechtsstatelijkheid ‘beschadigt de minister het vertrouwen in ambtenaren door hen iets zeer ernstigs en ongegronds te verwijten’, namelijk gebrek aan rechtsstatelijk besef, aldus de professoren.
Een bijzondere combinatie wel: officieel aangesteld zijn als kritisch volger van een systeem en datzelfde systeem een tikkie kleinzerig en in de retorische overdrive verdedigen. Zo kun je elke poging tot verbetering wel als persoonlijke aanval opvatten. Een neiging die ik overigens ook bij sommige topambtenaren zelf tegenkom. Het heeft denk ik iets te maken met de beperkte mogelijkheden die zij uit hoofde van hun functie hebben om zich te verweren in een publiek debat.
Uiteraard zijn Uitermarks plannen niet perfect. En ik loop over van begrip voor topambtenaren als het gaat over de manier waarop veel politiek bestuurders met hen omgaan. Hoe worden ze geacht te adviseren op basis van burgerperspectief, praktijk, vakkennis en de rechtsstaat als hun bewindspersoon uit angst voor Kamer en media doorlopend van ze eist dat ze hun tijd verdoen met de politieke wissewasjes van de dag?
Natuurlijk is het bizar dat uitgerekend dit kabinet ambtenaren wil bijspijkeren over de rechtsstaat en goed bestuur, terwijl het geen gewaagde stelling is dat dit de meest anti-rechtsstatelijke coalitie is sinds de Tweede Wereldoorlog en er sindsdien ook niet eerder werd bestuurd met zo’n minachting voor elke vorm van zorgvuldig proces. Zie ook weer het recente debacle rond de op stel en sprong beloofde bevriezing van sociale huren, die huurders niet helpt en de bouw vertraagt.
Alleen maakt dat alles de noodzaak slechts groter dat ambtenaren steviger geworteld zijn in de samenleving, de praktijk, vakkennis en de rechtsstaat. Dán kunnen ze weerwerk bieden. Er is beweging in die richting – ook heel wat topambtenaren zien de zin ervan in – maar op een tergend suddertempo en met misplaatste vrijblijvendheid.
Volgens Noordegraaf en Van der Steen worden verkeerde conclusies getrokken uit het toeslagenschandaal, waarin zij ‘een specifieke en uitzonderlijke casus’ zien. Dat lijkt me niet vol te houden. Groningen, jeugdzorg, de participatiewet, de WIA, stikstof, Schiphol, verwarde personen, de ICT bij de Belastingdienst, de ouderenzorg, het toeslagenherstelschandaal (!) en ga zo maar door: Nederland loopt vast en er vallen slachtoffers. De hoofdreden mag zijn dat de wereld eindeloos veel complexer is dan vijftig jaar geleden. En ja, we hebben gebrek aan politici met ruggengraat. Maar er wordt écht ook iets anders van de ambtelijke top gevergd.
De afgelopen decennia was je een goede ambtenaar als je politieke wensen met zo min mogelijk gedoe door het parlement kreeg. Signalen, zelfs noodkreten van burgers, bereikten in die sfeer moeilijk de Haagse beleidstorens, net als inbreng van praktijkmensen en vaklui binnen de overheid. En de rechtsstaat werd in alle beleidsdrift gereduceerd tot de kwestie of een maatregel nog net binnen de uiterste grenzen van de wet past. Nu is de vraag aan mensen die in dít systeem zijn komen bovendrijven of zij voor een omwenteling in hetzelfde systeem kunnen zorgen. Dat is een heel moeilijke vraag. Maar een omwenteling moet er komen.
Geen column meer missen?
Volg uw favoriete columnisten via de app. Klik op het belletje naast de auteursnaam.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant