Overal tikken en zoemen klokken op de expositie Alle tijd van de wereld in Design Museum Den Bosch. De tentoonstelling schotelt ons een holistische blik op tijd voor. Tijd is politiek, tijd is geld, het is design, de vernuftige mens en héél veel tandwielen.
schrijft voor de Volkskrant over architectuur, design en grafische vormgeving.
Het alledaagse, meestal gedachteloos geconsumeerde fenomeen tijd wordt in het Design Museum Den Bosch opeens in elke seconde voelbaar. Niet alleen omdat op de expositie Alle tijd van de wereld overal klokken tikken en zoemen, niet alleen omdat een aftelklok je vertelt hoeveel procent van je leven al voorbij is. Ook vanwege de verrassende respons van mensen op vraag ‘Wat betekent ‘het nu’ voor u?’ Drie seconden, is het gemiddelde antwoord. ‘Het nu’ duurt drie seconden. Al die andere tijd is dus verleden of toekomst.
Het Design Museum schotelt je een holistische blik op tijd voor. Tijd is politiek, tijd is geld, het is design, de vernuftige mens en heel veel tandwielen. Maar vooral is tijd een autocratisch regime dat een stroom decreten op ons afvuurt. Het stuurt ons en jaagt ons op, 24/7. De filosoof Karl Marx zag het honderdvijftig jaar geleden al: ‘Alles is teruggebracht tot de economie van tijd.’
Oorspronkelijk lag het belang van tijdmeting vooral in de landbouw, seizoensverloop en benutbare daglichturen. Zon en sterren waren de belangrijkste tijdgidsen. De meest sierlijke primitieve ‘uurwerken’ in Den Bosch zijn de zonnewijzers, het meest vernuftige de Chinese vuurklokken waar een traag brandende wierookstaaf de uren markeert. Toch heeft de eerste echte klok uit de late middeleeuwen niets met landbouw te maken. Monniken hadden precieze tijdmeting nodig voor hun strenge gebedsritmes van 24 uur per dag. Op de expositie staat een ingenieus klokstaketsel van tandwielen uit 1520, waarbij de kracht van gewichten met vertraging wordt omgezet in een ritme van niet heel nauwkeurige minuten en uren.
Een van mooiste staande klokken is een zeldzame dubbele Franse klok met een klassieke en decimale wijzerplaat boven elkaar uit eind 18de eeuw. De Franse revolutionairen voerden een nieuwe, decimale, urentelling in om te markeren dat er een nieuwe tijd was aangebroken. Kansloos, maar het zegt wat over het politieke gewicht van tijd. Toen Poetin in 2014 de Krim annexeerde, zette hij direct de klok twee uur vooruit, van Eastern European Time naar Moscow Time.
Tot 1909 was 08.10 uur in Tilburg niet dezelfde als in 08.10 uur in Groningen. Nederland vormde met zijn lappendeken aan lokale tijden geen uitzondering. De komst van de trein maakte daar een eind aan, want uniforme tijd is cruciaal voor het spoorboekje. Op een Amerikaanse spoorwegkaart uit 1892 wordt voor het eerst de wereldtijdschaal gebruikt en het land opgeknipt in vier tijdzones. Dat gebeurde naar het model van de Brit Sandford Fleming die de wereld van oost naar west in 24 tijdsegmenten opdeelde, wat eerst honend werd ontvangen. Nu is het de norm.
Op de vraag waarom een prikklok ‘prikklok’ heet, krijg je antwoord in het Design Museum. Daar staat een bedrijfsklok uit 1920, zo groot als een wagenwiel. Elke werknemer had een nummer waarin hij moest prikken bij binnenkomen en weggaan. Dat strikte tijdbeheer in combinatie met lange werkdagen leidde tot succesvolle vakbondscampagnes voor een achturige werkdag (in Nederland in 1919 ingevoerd): acht uur werken, acht uur vrij, acht uur rust.
Het polshorloge heeft zich in de 20ste eeuw ontwikkeld tot het populairste mannelijke sieraad. Klassieke merken als Omega (het eerste horloge op de maan) Patek Philippe en peperduur gepimpte Rolexen zijn populair zijn bij jonge sportmiljonairs. Maar het Design Museum laat ook zien hoe het uurwerk designers inspireert om ons idee van tijd op de hak te nemen. Zo is er een ogenschijnlijk gewone klok van kunstenaar van Joep van Lieshout. Maar als je even blijft staan, trekken de wijzers plots nerveuze tussensprintjes die desoriënterend werken. Van Maarten Baas is werk te zien uit zijn befaamde serie Real Time, waarin de tijd in de klok zelf zich als performance voltrekt. In Grandfather Clock; The Son #3 tekent een kind ‘live’ de wijzers van de tijd, symbolisch voor het verlangen naar eeuwige jeugd. Dat het nu slechts drie seconden duurt, ben je dan al weer vergeten.
Alle tijd van de wereld, Design Museum Den Bosch, tot en met 24 augustus.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant