Meiden, meiden, meiden! Het m-woord klinkt ineens overal, vaak lekker vet aangezet, voor mensen die geen meisje meer zijn en ook nog niet echt vrouw. Toch wordt ‘meiden’ niet door iedereen positief ervaren. Is het tijd voor een vrouwvriendelijker alternatief?
Door Tim Kobussen
‘Wat is het toch fijn een meid te zijn’, zingt Merel Baldé, beter bekend als Merol, in haar hit Lekker met de meiden uit 2018. Het woord meiden beleefde een opleving als geuzennaam voor jonge vrouwen en werd opeens te pas en te onpas door iedereen gebruikt – ook in kranten en op het journaal.
‘Jongens en meisjes’ is nog altijd een gebruikelijke aanspreekvorm, terwijl de woorden qua vorm niet elkaars gelijken zijn: meisjes is een verkleinwoord, jongens niet. Gebruikelijk is het rijtje jongetje, jongen, man. De tegenhanger daarvan zou zijn: meisje, meid, vrouw. In die zin is het logisch dat het niet verkleinende ‘meid’ steeds meer in trek is.
‘Het is ook een lekker woord’, zegt Baldé. ‘Bij meiden denk ik aan een gezellige groep vrienden waar iedereen bij kan horen. Het gaat niet eens alleen om jonge vrouwen, ook mannen kunnen een meid zijn.’
In het dagelijks leven noemt Baldé nog steeds iedereen een meid. ‘Dat komt omdat dat woord inmiddels bij mij past. Ik ben nu eenmaal ook Merol met een O. Daar kom ik niet meer vanaf.’
Het is niet de eerste keer dat het woord meid een opleving kent. ‘De feministen van de tweede golf wilden het woord ‘meisje’ niet meer gebruiken voor iemand van boven de 15, dus gebruikten we meid’, zegt Maaike Meijer (76), hoogleraar genderstudies, schrijver en feminist. ‘Door vaak genoeg meid te zeggen, kreeg het in feministische kringen een positieve connotatie.’
Meid is een woord dat gebruikt wordt voor mensen die geen meisje meer zijn, maar toch ook nog geen vrouw. Mede dankzij Baldé en de feministen van de tweede golf gebruiken veel mensen het woord. Maar ‘meid’ is niet door iedereen of zomaar in elke context te gebruiken. Het woord heeft een informele, ironische ondertoon, waardoor het de ‘meid’ niet zo serieus neemt. Een mannelijke collega kan een vrouwelijke stagiair bijvoorbeeld beter geen meid noemen.
Bestaat er geen beter woord dan meid om te spreken over de levensfase tussen meisje en vrouw? En zo niet: is het dan mogelijk om een nieuw woord te vinden? De Volkskrant ging op zoek naar de geschiedenis achter de woorden die we gebruiken voor jonge vrouwen en de opties voor een bruikbaar woord.
‘Met ‘meid’ moet je inderdaad oppassen’, zegt Meijer. ‘We moeten niet willen dat alle jonge vrouwen zomaar meid worden genoemd. Als je het bijvoorbeeld als man gebruikt, kan het neerbuigend overkomen. En ik zou het zeker niet schrijven in de krant.’ Ook Baldé sluit zich daarbij aan: ‘Lekker met de meiden is natuurlijk hartstikke ironisch. En sowieso gebruik ik meiden altijd op die manier, met een lekker schelle toon.’
In de Van Dale staan twee betekenissen van meid: 1) dienstbode. 2) meisje, (jonge) vrouw. Het woord ontstond in de 15de eeuw als een verbastering van het woord maagd.
Daar tegenover staat de veel neutralere duiding van het woord ‘jongen’ in de Van Dale: 1) kind van het mannelijke geslacht. 2) man. 3) (in meervoud) kinderen, zowel meisjes als jongens. Het woord is afgeleid van ‘jong mens’.
Het woord ‘jongen’ wordt regelmatig gebruikt voor verschillende leeftijden: in de Volkskrant van dinsdag 13 mei werden de leden van de band KAJ in de recensie van de songfestivalinzendingen ‘de jongens van Zweden’ genoemd. Alle leden van de groep KAJ zijn ouder dan 30. Jongetjes kunnen al vroeg jongens worden – en ook lang blijven.
Voor jonge vrouwen bestaan talloze andere woorden. Speur het internet af naar synoniemen en vind: juffrouw, mop, maagd, griet, deerne, chick, girl en jongedame. In ons informele taalgebruik hebben deze woorden allemaal een andere connotatie. Het woord ‘jongedame’ om iemand terecht te wijzen, een ‘chick’ voor een stoere vrouw, maar ook vaak gebruikt met het bijvoeglijk naamwoord ‘lekker’.
Veel woorden voor jonge vrouwen hebben dus een bepaalde connotatie. Ook in jongerentaal bestaan er veel geladen woorden voor jonge vrouwen, bijvoorbeeld sma, ams, deim, diem en chick(ie). Kristel Doreleijers is gespecialiseerd in jongerentaal namens het Meertens Instituut, een organisatie die onderzoek doet naar de Nederlandse taal en cultuur. ‘Uit ons onderzoek blijkt dat een woord als ‘chick’ voor jongeren veel verschillende dingen kan betekenen en dus niet per se denigrerend bedoeld is. Volgens jongeren kan chick betekenen: meisje, leuk meisje, lekker meisje, jonge vrouw, jongedame, seksueel aantrekkelijk persoon, wijf, hoertje. Een woord als chick is dus niet inherent respectloos, het gaat om hoe het in de praktijk wordt gebruikt.’
Maar volgens Doreleijers is het voor volwassenen niet logisch om woorden uit de jongerentaal in het dagelijks leven formeel te gebruiken. ‘Met een biertje in het café zou het kunnen, maar op het werk is het vaak ongepast. Deze woorden zijn gemarkeerd. Woorden in de jongerentaal zijn vaak niet neutraal te gebruiken: ze hebben altijd een bepaalde bijbetekenis die per persoon verschilt.'
Volgens Ton van der Wouden, senior onderzoeker bij het Meertens Instituut, is het makkelijk te verklaren dat er geen passend woord bestaat voor jonge vrouw: ‘Er is bij de sprekers van onze taal kennelijk geen behoefte aan een algemeen te gebruiken term voor een jonge vrouw.’ Het feit dat er zo veel geladen woorden zijn voor jonge vrouwen, betekent dus dat er wel behoefte is om op een geseksualiseerde of neerbuigende manier over deze groep te praten.
Toch denkt Meijer dat er in onze samenleving wel degelijk vraag is naar respectvolle woorden voor vrouwen van verschillende leeftijden. Met het veranderen van de wereld is ook nodig dat de taal blijft veranderen. Al in 1994 schreef Meijer in haar essay Feminisme als taalstrijd: ‘Het is vreemd om te bedenken dat onze taal en onze werkelijkheidsvisie van nu het op hun beurt ook maar weer een beperkt aantal jaren zullen volhouden. Taal is een tasten van tijdelijke waarheid naar tijdelijke waarheid.’
De betekenis van een woord is dus tijdelijk. Ook de taal rondom vrouwen en vrouwelijkheid is door de geschiedenis heen sterk van betekenis veranderd. In het verleden zijn er bijvoorbeeld wel degelijk ‘neutrale’ woorden geweest voor jonge vrouwen, maar volgens Meijer hebben die met de tijd aan kracht ingeboet. ‘We leven in een wereld waar mannen meer waard worden geacht dan vrouwen. Mannen zijn volgens de patriarchale logica belangrijker en hebben meer gezag. In zo’n maatschappij gaat alles wat we associëren met vrouwelijkheid achteruit en blijven de woorden voor mannen hun waarde behouden. Een heer, een man, een jongen, daar kleeft geen negatieve lading aan.’
Meijer stelt dat het devalueren van de woorden die er voor jonge vrouwen zijn, komt door de macht van mannen in de maatschappij. Dat maakt uit, omdat taal zelf ook de macht heeft om onze belevingswereld te veranderen. Meijer: ‘Dit soort taaldiscriminatie lijkt niet zo erg, maar als je er voortdurend aan wordt blootgesteld, krijg je alsmaar de boodschap mee dat vrouwen minder belangrijk zijn.’
Zo kan het dus gebeuren dat normale woorden voor vrouwen met de tijd allerlei bijbetekenissen krijgen. Meijer: ‘Neem het woord ‘deerne’. Dat betekende eerst gewoon meisje, maar kreeg in de vroegmoderne tijd al snel een foute connotatie. Een deerne werd een beetje hoerig. Of ‘wijf’, een woord dat in die tijd gebruikt werd voor vrouw, maar ook is afgezakt door alle bijvogelijk naamwoorden die we ervoor plakken: takkewijf, viswijf, lekker wijf. Zodra mensen een woord op een denigrerende manier in de mond nemen, zal het minder waard worden. Het woord vergeet niet waar het is geweest.’
Feike Dietz, hoogleraar Nederlandse letterkunde aan de Universiteit van Amsterdam, herkent dat beeld. ‘In de 17de eeuw was het normaal om ongehuwde vrouwen ‘meiden’ te noemen. Een meid kon een oudere, ongetrouwde vrouw zijn. Maar het kreeg ook steeds vaker een bijbetekenis: meiden waren steeds vaker dienstbare vrouwen, ook in erotische zin. De boodschap werd: een meid neem je niet helemaal serieus.’
De levensfase tussen meisje en vrouw bestond niet in de vroegmoderne tijd. Dietz: ‘In de 17de eeuw ontstond een bovenlaag van jonge mannen die niet snel hoefden te trouwen. Ze waren daarom een tijd lang geen kind meer, maar hoefden ook nog niet de volledige verantwoordelijkheid van het volwassen leven te dragen. Ze genoten van het studentenleven. Sommige jongens gingen op grand tour door Europa. Een soort tussenjaar. Maar een vrijere jeugd was voor jonge vrouwen nauwelijks weggelegd.’
‘In de literatuur zien we pas aan het einde van de 19de eeuw dat jonge vrouwen meer ruimte krijgen om geen kind of vrouw te zijn, maar in een tussenfase verkeren. Er kwam een nieuw woord om deze groep aan te duiden: ‘bakvis’. Een bakvis is een jonge vrouw die te klein is voor het tafellaken, maar te groot voor het servet.’
‘De bakvis dwong bewondering af, want zij conformeerde zich niet aan de normen voor vrouwen en zocht de grenzen op. Maar de term kreeg al snel een negatieve bijbetekenis. Een bakvis werd gebruikt als spottend woord voor jonge, puberende vrouwen. De boodschap was: een bakvis moet vooral snel een vrouw leren worden.’
Bakvis, sma, ams, diem. Geen woorden die makkelijk gebruikt kunnen worden als vrouwelijke tegenhanger van ‘jongen’. Maar hoe noemen we deze groep dan wel? ‘Laten we ze jonge vrouwen noemen’, zegt Meijer. ‘Daar kom ik een heel eind mee.’
Baldé daarentegen is voorstander van een schone lei. Als ergens geen passend woord voor bestaat, kan een creatieveling het heft in eigen handen nemen en een nieuw woord bedenken: ‘We worden wijzer als mensen en daar horen ook nieuwe woorden bij. Maar weet je hoe moeilijk het is om een woord te bedenken? Het woord moet wel logisch zijn, of op zijn minst een hint geven naar wat het beschrijft. We kunnen een jonge vrouw niet opeens een knurft noemen.’
Baldé denkt na. ‘Zou het niet gewoon een simpel woord moeten zijn? We beschrijven ze steeds als jonge vrouwen. Wat als ik de spatie weghaal en er jongevrouw van maak? Geen jongvrouw, dat doet te veel denken aan jonkvrouw. Jongevrouw, in een keer uitgesproken. Ik hou wel van letterlijkheid: het is wat het is.’
Jongevrouw. Het woord bestaat inderdaad nog niet. Jongeman wel, een woord dat vaak schertsend wordt gebruikt. ‘Prima’, zegt Baldé daarover. ‘Het is volgens mij niet erg als de vrouwelijke variant krachtiger is dan die voor een man. Dan lopen wij maar een keer ergens op voor.’
‘Een jongevrouw.’ Baldé kauwt nog wat op het woord en het begint haar goed te smaken. ‘Het klinkt zwaarder dan meid, we nemen ze serieus.’
Ook feministen probeerden om woorden over vrouwen een positieve connotatie te geven en daarmee de taal te veranderen. ‘We waardeerden sommige woorden op,’ zegt Meijer. ‘De feministische beweging wilde het woord meisje ook al niet gebruiken voor iemand van boven de 15, dus gebruikten we meid. Door vaak genoeg meid te zeggen in een positieve context, klom het woord weer een beetje in betekenis.’
Maar toch zou Meijer niet willen dat alle jonge vrouwen zomaar meid genoemd worden. ‘Met meid moet je oppassen. Als je als man spreekt, kan het neerbuigend overkomen. En ik zou het zeker niet schrijven in de krant. Laten we jonge vrouw zeggen; daar kom ik een heel eind mee.’
Baldé is voorstander van een schone lei: een nieuw woord bedenken voor jonge vrouwen. ‘We worden wijzer als mensen en daar horen ook nieuwe woorden bij. Maar weet je hoe moeilijk dat is? Het woord moet wel logisch zijn, of op zijn minst een hint geven naar wat het beschrijft. We kunnen een jonge vrouw niet opeens een knurft noemen. Dat was trouwens een geluid, niet een serieus voorstel.’
Wel pleit Baldé voor het blijvende gebruik van meid. Nu niemand nog een dienstmeid in huis heeft, kan de associatie van dienstbaarheid langzaam uit de taal vervagen. ‘Het kan naast elkaar bestaan. Meid is ook een heerlijk woord, laten we dat niet wegzetten. Maar meid blijft toch een beetje ironisch. Jongevrouw heeft nog geen enkele bijbetekenis.’
Welk woord het beste past tussen meisje en vrouw, is een zaak van iedereen die Nederlands spreekt. Sommige mensen zullen meid passend vinden, anderen vinden dat we adolesent moeten gebruiken om zo gender buiten beschouwing te laten en en weer anderen zullen het woord ‘jongevrouw’ liever als ‘jonge vrouw’ in de krant zien.
Volgens Meijer is de taal moeilijk te sturen en blijft het veranderen van taal een moeilijk te beïnvloeden proces. ‘Je kunt niet afdwingen dat mensen andere woorden gaan gebruiken. We kunnen demonstreren, bepleiten, schrijven, overtuigen, popsterren laten zingen, maar of het uiteindelijk blijft hangen, is een mysterie.’
Heeft u een suggestie voor een nieuw of bruikbaar woord in plaats van meid of jongevrouw? Mail het de redactie naar taal@volkskrant.nl met als onderwerp: woorden voor jonge vrouwen.
Een nieuw woord bedenken is zo gedaan. Maar zorgen dat mensen het gaan gebruiken is een stuk moeilijker. Toch wordt het regelmatig geprobeerd. Ton van der Wouden, onderzoeker bij het Meertens Instituut, noemt de vélocipède, het voertuig dat in 1818 in Frankrijk werd uitgevonden, als voorbeeld. Van der Wouden: ‘‘Vélocipède’ is een hopeloos woord. Dus kwam Matthias de Vries, taalkundige en paus van de Nederlandse taal, met een alternatief: ‘wieler’.’
De Vries las het woord in het blad De Stad Gent en lobbyde ervoor om het naar Nederland te krijgen. Zonder succes: de vélocipède kennen we inmiddels als fiets, een mogelijke verbastering van het oorspronkelijke Franse woord. Al zou dat woord ook een verwijzing kunnen zijn naar E.C. Viets, een rijwielhandelaar uit Wageningen in de 19de eeuw.
Een vergelijkbare poging: de ludieke actiegroep Over de Balk voerde campagne om het woord ‘beurtbalkje’ in de Van Dale te krijgen. Dat lukte in 2005, maar hoeveel mensen weten dat een beurtbalkje het plastic voorwerp is dat onze boodschappen scheidt op de kassaband? Een nieuw woord is zo bedacht, maar het is niet makkelijk om mensen het ook te laten gebruiken.
Van botox tot fillers: Esma Linnemann (46) wil weten wat ervoor nodig is om er ‘fris’ uit te zien. Wat adviseren drie verschillende cosmetisch artsen haar?
Source: Volkskrant